Afar

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Afar
An Afar nomad.jpg
Afar bat nomaden janzkera daramala
Biztanleak guztira Ezezaguna
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak Etiopia 1.200.000 [1]
Eritrea
Djibuti
Hizkuntza Afarrera, Arabiera
Erlijioa Islam
Zerikusia duten beste giza taldeak arabiarrak

Afar herria (afarreraz: Qafár, feeraz: ዐፋር ʿāfār, arabieraz: عفار, Amhareraz: አፋር āfār), Danakil izenez ere ezaguna Afrikako Adarrean bizi den talde etniko bat da. Afartarren aberria batik bat Etiopiako Afar Eskualdean bizi dira edota iparraldeko Djibutin nahiz eta gutxi batzuk Eritrea egoaldean ere bizi diren.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintzinako historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afartarren gizartea erresuma ezberdinetan banatua egon izan da horietako bakoitza Sultan batek gobernatzen zuelarik. [2]

Kontserbatzen den Afar herriaren idatziriko aipamen zaharrena kristo ondorengo 13. mendekoa da Ibn Sa'id idazle arabiarrarena. Ibn Sa'iden arabera afartarrak Suakingo portuaren inguruan bizi ziren hegoaldetik Mandeberaino edatuz, Zeila inguruan.[3] Noizean behin Etiopiarren izkribuetan aipatzen dira, zaharrenetan Amda Seyon agintariaren aliatu gisa Awash ibaia baino haratuago gerra batean. Afarrak aipatzen dituen urrengo izkribuan Etiopiako Inperioko beste agintari baten lagun dira, Baeda Maryamenak, kasu honetan euren bizilagun ziren Dobe'a-tarren aurkako kanpainan.[4]

Somali herriarekin eta beste zenbait tribu islamiarekin batera afar herria Erdi Aroko Adaldar Sultanerriarekin erlazionatzen da zeinak Afrikako Adarreko proportzio handi bat kontrolatzen zuen.

Aussa Sultanerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aussa Sultanerri-aren ikurrina

Aussa Sultanerria, Afar Sultanerri izenez ere ezagutua, Aussako Imamatoaren ondorengoa izan zen. Aurreko instituzio hau 1577an sortu zen, urte horretan Muhammed Jasa-k hiriburua Harar-etik Aussa-ra mugitu baitzuen Adaleko Sultanerria bitan banatuz Aussa eta Harari hiri-estatuen artean. 1672. urteaz geroztik, sultanerriaren gainbehera izan zen Umar Din bin Adam-en tronuratzearekin batera guztiz desagertuz. [5] Zenbait urteren hostean Kedafu-k sultanerria berezarri zuen 1734. urtean ondorenean Mudaito Dinastiak agindu zuelarik. [6] Sultanaren ikur nabarmenena zilarrezko aginte-makil bat zen, zeinari ahalmen magikoak egozten zitzaizkion. [7]

Afar Liberazio Frontea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alimirah Hanfadhe Afarreko Sultanak antolaturiko arrakastarik gabeko matxinada baten ostean 1975. urtean Afar Liberazio Frontea sortu zen Afar herriaren interesen defentsarako. Handik gutxira Hanfadhe Sultana Saudi Arabiara herbesteratzera behartua izan zen. Ondoren Etiopian gobernatu zuten Derg erregimeneko komunistek Assabeko Eskualde Autonomoa sortu zuten (gaur egun Aseb izenekoa eta Eritrean dagoena). Autonomi hau izan arren Afarrek asaldaturik jarraitu zuten 1990eko amarkadaren hasierararte. Djibutin antzeko mugimenduak egon ziren 1980eko amarkadan 1991. urtean Afar Matxinada izan zelarik. Urte hartan Derg erregimena amaitu zen eta Hanfadhe Sultana atzerritik itzuli zen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afar Eskualdea non den erakusten duen Etiopiako mapa

Afar herria batik bat Danakil basamortuan bizi da Etiopian datzan Afar Eskualdean. Aurreko eskualdetk at Eritrea eta Djibutin ere bizi dira. Etiopian bizi diren Afar-ak 1.276.867 dira (biztanleriaren %1.73) 2007 urteko zenbaketa baten arabera, horietako 108.488 hirietan bizi direlarik [1] Djibutiko biztanleriaren ia herena Afar da eta Etiopiako 9 talde etniko edo kililochen artean ametitzen dira.

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afar-en ama hizkuntza Afar lengoaia da. Hizkuntza Afro-Asiatikoen multzoko azpi-multzo Kusitikoaren barnean klasifikatzen da. Afar asko oraindik nomadak direnez posible da Afar hiztunik aurkitzea Djibuti, Etiopia eta Eritreatik kanpo.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afar herria orotara musulmana da aintzinatik. [2]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afar-ak tradizioz artzainak izan dira heuren ganadua hauntza, ardi eta behiak direlarik, guztiak basamortuan hezten dituzte.[2]

Gizarteari dagokionez, klan edo sendietan antolatzen dira bi klase bereizten direlarik: asaimarak ('gorriak') zeinak botere gehiago izan ohi duten eta adoimarak ('zuriak') zeinak langileak diren batik bat Mabla mendietan bizi direlarik.

Afar gerlariak ezagunak dira heuren adorearengatik eta gudurako abesti ugari abesten dituzte. Gizonezko askok jile aho kurbaduneko labana darabilte. .[2]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Afar Aldatu lotura Wikidatan
  1. a b "Country level", Table 3.1, p.73.
  2. a b c d Matt Phillips, Jean-Bernard Carillet, Lonely Planet Ethiopia and Eritrea, (Lonely Planet: 2006), p.301.
  3. Richard Pankhurst, The Ethiopian Borderlands (Lawrenceville: Red Sea Press, 1997), p. 60
  4. Pankhurst, Borderlands, pp. 61-67, 106f.
  5. Abir, p. 23 n.1.
  6. Abir, pp. 23-26.
  7. Trimingham, p. 262.