Aiara

Aiara
Araba
Izen ofiziala	Aiara / Ayala
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba Aiaraldea
Alkatea	Josu Artetxe (Bildu)
Herritarra	Aiarar
Koordenatuak	43°5′0″N 3°3′47″W
Eremua	140,85 km2
Distantzia	46 km Gasteizera
Posta kodea	01476
Biztanleria	2.880 bizt (2011)
Dentsitatea	20,45 bizt/km²
http://www.aiarakoudala.com

Aiara (ofizialki Aiara / Ayala) Arabako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Gasteiztik 46 bat kilometrora. Udalerriak Arespalditza du herriburu eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.

Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.

Kexaa dorretxea.

Geografia

Mugakideak

Iparraldean Gordexola (Bizkaia), hegoaldean Merindadeak (Burgos) eta Urduña (Bizkaia), hego-ekialdean Amurrio, ipar-ekialdean Okondo eta Laudio eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak mugakide ditu.

Inguru naturala

Salbada mendilerroa edo Gorobelgoa udalerriaren hegoaldean zabaltzen da, Merindadeak eskualde burgostarretik banatuz.

Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen Peñaladros izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.

Historia

Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 2.500 biztanlera ere ez da ailegatzen udalerri osoa.

Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K. a. XXV. mendekoak omen dira.

Banaketa administratiboa

Aiara udalerria 24 herriz osatua dago:

1. Aginaga
2. Añes
3. Arespalditza (herriburua)
4. Beotegi
5. Erbi
6. Erretes-Lanteno
7. Etxegoien
8. Izoria
9. Kexaa
10. Lanteno
11. Lexartzu
12. Luiaondo
13. Luxo
14. Madaria
15. Maroño
16. Menagarai
17. Menoio
18. Murga
19. Olabezar
20. Opellora
21. Ozeka
22. Sanbantone
23. Soxo
24. Zuhatza

Demografia

Aiarako biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
3.111	3.222	2.671	2.737	2.913	2.882	2.881	2.754	2.651	2.302	2.065	2.117	2.625

Politika

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Josu Artetxe hautatu zuten alkate.

Aiarako udalbatza
Alderdia	Zinegotziak	Boto kopurua
Bildu	4	591 (%37,08)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	4	477 (%29,92)
Aiara Batuz	2	314 (%19,70)
Alderdi Popularra (PP)	1	160 (%10,04)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))	-	52 (%3,26)

Kultura

Ondasun nabarmenak

• Arespalditzako Parrokia (Nuestra Señora de la Asunción), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
• Atxa dorretxea, Arespalditzan, XVII. mendekoa.
• Etxaurrengo Andra Mariren santutegia, Menoion, XVIII. mendekoa, Salbada mendien ikuspegi ederrak eskaintzen dituena.
• Kexaako dorretxe-gotorlekua, XIV. mendean eraikia estilo gotikoan.
• Lantenoko eskolak, Kultura Interesdun Ondaretzat izendatuak.
• Murgako dorretxe-jauregia, 1272an eraikia.
• Negorta dorretxea, Zuhatzan, XV. mende bukaera aldera eraikia.
• San Bizente eliza, Añesen, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.
• Ureta dorretxea, Lantenon, XIV.-XV. mendekoa.
• Zubiete dorretxea, Lantenon.

Euskara

XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.

Aiarar ezagunak

• Iñaki Isasi (Arespalditza, 1970), txirrindularia.
• Eugenio Llaguno (Menagarai, 1724-1799), politikari eta euskaltzale ilustratua.

Ikus, gainera

• Aiaraldea
• Arabako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz)(Euskaraz) Aiarako webgune ofiziala
• (Gaztelaniaz) Aiara Auñamendi entziklopedian
• (Euskaraz) Aiarako toponimia Euskaltzaindiaren arabera
• (Euskaraz) Aiaraldeko Turismo Elkartearen webgunea
• (Euskaraz) Aiara euskadi.net webgunean
• (Euskaraz) Kexaako Aiala dorretxe-gotorlekuari buruzko informazioa euskadi.net webgunean
• (Euskaraz) Murga dorretxea euskadi.net webgunean
• (Euskaraz) Negorta dorrea euskadi.net webgunean
• (Euskaraz) Aialatarrei eta Kexaari buruzko artikulua euskonews.com webgunean
• (Gaztelaniaz) Luiandoko argazki eguneratuak (Flickr webgunean)
• (Gaztelaniaz)(Euskaraz) Luiandoko argazki zaharrak