Arabako Errioxako Kuadrilla

Artikulu hau Arabako kuadrillari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Errioxa (argipena).

Arabako Errioxako Kuadrilla
Araba
Azalera	315,83 km²
Biztanleria	11.360 (2010)
Dentsitatea	35,96 bizt / km²
Udalerriak	15
Herririk handiena	Oion (3.246 biztanle)

Arabako Errioxako Kuadrilla edo Arabako Errioxa (ofizialki Biasteri-Arabako Errioxako Eskualdea) Araba osatzen duten zazpi Kuadrilla edo eskualde administratiboetako bat da, Errioxa eskualde geografikoaren zatia. Hiriburua Guardia da; hala ere, Oion da udalerririk jendetsuena (3.246 biztanle 2010ean).

Ebro ibaiaren ertzean dago kokatuta eta klima mediterraneoa du. Ardo ekoizpena da jarduera ekonomikorik garrantzitsuena.

Arabako Errioxa udazkenean, Guardiatik

Udalerriak

Ondoko udalerriak biltzen ditu:

#	Udalerria	Kontzejuak	Alkatea	Alderdi politikoa	Biztanleria (2010)	Biztanleriaren %-a	Azalera (km²)
1	Bastida	Buradon Gatzaga	Ignacio Gil Orive	PP	1.471	12,9	38,17
2	Bilar		Gerardo Olano Medrano	EAJ	367	3,2	17,50
3	Ekora		Iñaki Ibáñez Fenández	PP	286	2,5	18,80
4	Eltziego		Rafael Cruz Sáenz Castro	PSE-EE	1.051	9,2	16,32
5	Kripan		Luis Agustín Loero Marañón	EAJ	195	1,7	12,52
6	Guardia	Campillar, Páganos, Serna	María Jesús Amilibia Argote	EAJ	1.512	13,3	81,08
7	Lantziego		Manuel Zabala González	PP	696	6,2	24,20
8	Lapuebla de Labarca		Daniel Espada Garrido	EAJ	866	7,6	5,99
9	Leza		José Ignacio Pérez de Loza Martínez de Cañas	EAJ	236	2,1	9,92
10	Mañueta		Roberto Blanco	PP	329	2,9	9,46
11	Moreda Araba		Míriam Garrido Remírez de Ganuza	PSE-EE	249	2,2	8,67
12	Navaridas		Emilio Ramos Martínez de Lapiscina	EAJ	211	1,9	8,92
13	Oion	Gorrebusto Labraza	Alberto Ortega Melón	EAJ	3.246	28,6	45,16
14	Samaniego		Abilio Iza Ruiz	EAJ	329	2,9	10,64
15	Villabuena Araba		Juan José García Berrueco	EAJ	316	2,8	8,48
	Arabako Errioxako Kuadrilla				11.360	100	315,83

Inguru naturala eta klima

Eskualdea Bernedoko mendatetik ikusita.

Arabako Errioxa Ebro ibaiaren sakonunearen barnean dago, Toloñoko mendilerroak iparraldean eta Ebro ibaiak, hegoaldean, mugatuta. Kantauri itsasotik gertu dagoen arren klima kontinental leuna du Arabako Errioxak (urtean 16,7 gradu batez beste eta 430 mm ur).

Landarediari dagokionez landareak mediterraneoak dira nagusi, ezpela, artea, pinua eta makala ibaien inguruan. Ebro ibaia da Arabako Errioxako ibai nagusia, eta bertan isurtzen dute ura Toloñoko mendilerrotik jaisten diren errekek (Herrera, Mayor, Pisarnoso, Acequia, Gines, Uneba, Galijo, Viñaspre, Valvarriñaga, Conchaval, Buenpajera eta Valdevaron).

Historia

K.a. 5000. urtetik, Mesolitotik, hainbat herri finkatu edota igaro dira Arabako Errioxatik. Atlantiko eta Mediterraneo aldeetako kulturen arteko bilgunetzat hartu izan da Arabako eskualde hori (kultura zelta, zeltiberiarra eta euskalduna). Erromatarrak Ebroko goi arroan egokitu zirenean, herri euskaldunak (autrigoiak, barduliarrak edo baskoiak) bizi ziren Arabako Errioxan.

Sorginaren Txabola.

V. mendetik aurrera, Erromako inperioa deuseztu ondoren, bisigodoen begiradapean geratu zen Arabako Errioxa euskalduna. VIII. mendean, Errioxako lurrez jabetu ziren arabiarrak. X-XI. mendeetan, Nafarroako eta Gaztelako koroek gutiziaturiko eremu bihurtu zen Araba guztia. Arabako Errioxa Nafarroako lurra zen, Lizarraldeari zegokiona eta hala iraun zuen XVI. mende hasiera arte. XV. mendean hasi zen, gaztelerak bultzatuta, euskararen gainbehera Errioxan.

Kultura

Hizkuntzari dagokionez, gaztelania da nabarmen nagusi Errioxa Arabarrean. 1996an, 978 euskaldun, 831 ia-euskaldun eta 7.673 erdaldun bizi ziren bertan. Nolanahi ere, ia-euskaldunen kopuruari erreparatuta ikus daitezkeenez, indar aipagarria hartu du euskalduntzeak azken urteotan.

Ekonomia

Alor ekonomikoan, eskualde aberatsa da Errioxa Arabarra. Industriak osatzen du eskualdeko balio erantsiaren zatirik handiena: 1996ko datuen arabera, sektore horrek ekartzen zuen aberastasunaren % 46, 4 puntutan Arabako batez bestekotik gora. Nolanahi ere, datu hori zehaztu beharrekoa da, batez besteko horretan aparteko eragina baitu Oion udalerri jendetsu eta industrialak.

Bestalde, oro har ardogintzari lotutako lehen sektoreko jarduerek aparteko garrantzia dute eskualdean. Ardogintzaren inguruan, bestalde, zerbitzuak eta turismoari zuzendutako jarduerak ere eraberritzen ari dira Errioxa Arabarrean azken urteotan.

Ardogintza

Errioxa mahats lurralde oparoa izan da historian zehar, eta, Nafarroarekin batera, ardoz hornitu ditu luzaroan iparraldeko euskal lurraldeak. Mundu osoan ospetsu bihurtu da gaur egun Errioxako ardoa. Mediterraneo aldeko erromatarrek irakatsi bide zizkieten errioxarrei mahatsa lantzeko eta ardoa egiteko teknikak. Erdi Aroan bere horretan iraun zuten teknika horiek. XIX. mendearen bukaeran, teknika berriak abiarazi zituzten Errioxako ardogintzan Bordele aldeko ardogile frantsesek eta gaurko egunean ardo industria modernoa dago Errioxan.

Eskualdea Errioxako ardoa ekoizten duen hiru azpi-eskualdeetako bat da. Tartean, Guardia, Eltziego eta Lantziego dira herri ekoizle nagusiak.

Pertsonaia ezagunak

• Felix Maria Samaniego (1745-1801), idazlea.

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Arabako Errioxaren turismo webgune ofiziala
• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Arabar Errioxako udalerrien ikerketa heraldiko-kulturala, EHU eta Eusko Ikaskuntzak sustatua