Aria

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Aria

 Nafarroa Garaia
Ariako bandera

Ariako armarria

Izen ofiziala Aria
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Zangozako merindadea
Aezkoa
Alkatea Ramón Iturralde Retegi (Indep.)
Herritarra ariatar
Koordenatuak 42°57′11″N 1°15′59″W / 42.95306°N 1.26639°W / 42.95306; -1.26639Koordenatuak: 42°57′11″N 1°15′59″W / 42.95306°N 1.26639°W / 42.95306; -1.26639

Ariamapa.PNG

Eremua 8,00 km2
Garaiera 498 m
Distantzia 60,5 km Iruñera
Posta kodea 31876
Biztanleria 58 bizt. (2012)
Dentsitatea 7,25 bizt./km²

Aria[1] Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerri txikia da, Aezkoako eskualdekoa. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 58 biztanle ditu.

Ezkutuen gelditzen den herria da eta bere nortasunari hobekien eutsi diona. Mendian galdurik, pirinioetako artzainen bizimodu gogorra gogorarazten duen herria da Aria. Lur elkorrak ditu, oholezko teilatuak dituzten bordetara eramaten duen bidetik ikusten da hori.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aria Zangozako merindadeko udalerria da, Aezkoa eskualdean, Nafarroako hiriburutik 60,5 kilometrora. Herrira heltzeko Ariben hasten den NA-2031 errepidea hartu behar da, eta bi kilometro egin ondoren heltzen da Ariara.

Iparraldean Orbaizetarekin egiten du muga; ekialdean Orbara eta Hiriberrirekin; mendebaldean Garraldarekin; eta hegoaldean Ariberekin.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ariak mendialdeko klima azpi-atlantiarra dauka, urteko batez besteko tenperatura 9 gradukoa eta prezipitazioak 1.600mm-koak dira. Urtero 120-130 euri egun izaten dira.

Herrian 332 hektarea baso daude, horietatik 263 pagadiak, 60 hariztiak eta 9 pinudiak. Haritzak eta pagoak udalerriaren gunerik baxuenetan daude, eta haritzak gune garaiagoetan. Gizakiaren mozketek asko murriztu dute udalerrian zeuden basoen azalera eta nahiz eta XIX. mendean hainbat pinu birlandatu, gaur egungo basoak jatorrizkoen hamarren bat baino ez dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroko jaurerria, Ariak Aezkoako herri guztiekin batera ordaintzen zuen urteroko petxa. 1794an frantsesek herriari su eman eta ia erabat birrindu zuten, hori dela eta, herriko eraikin zaharrenak XIX. mendearen hasierakoak dira. XIX. mendearen erdian jaurerri izateari utzi eta udalerri independente bihurtu zen. 1849an urtero 600 errealeko zuzkiduradun eskola zeukan eta Ariako basoetatik itsasontzi eta eraikuntzarako egurra ateratzen zen.

Klimak beditanik baldintzatu zuen nekazaritzaren garapena eta XIX. mendearen amaieran, kanpotik lortu behar izaten zituzten hainbat produktu, Ariako lurrek nahikoa ematen ez zutelako.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ariako biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
189 193 178 185 173 163 156 137 106 81 78 68 63

2008ko erroldaren arabera, bi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,28 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguruko herri guztiak bezala, Ariako jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Landatutako laboreen artean patata eta zerealak daude. Horrez gain, behiak eta ardiak hazten dira. XX. mendean zehar izandako biztanleri galerak nekazaritzaren garrantzia gutxitu du.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orain dela gutxi arte Pirinio osoko garai gehien zituen herria zen. 1970eko hamarkadaren hasieran 10 zeuden, gaur egun, berriz, 4 daude: Etxeberri, Xamar, Jauri eta Apat etxekoak.

• Bi harraska daude; horietako bat haitz baten gainean egina dago eta multzo ederra osatzen du. Bestea berriagoa da, baina lehenengoa bezain interesgarria, ura ondoko askaraino ailegatzen baita.

• Antzinako labe bat ere badago Arian. Teilatua etxe bateko lehen solairuari itsatsia dauka, eta orain dela ez asko arte, etxeko ogia egiteko erabiltzen zen.

Eliza. Harrizkoa, San Andres izenpekoa.

Ermitak. Santiagoaldea eta Sanfranziskoaldea toponimoek garai batean bi ermita egon zirela erakusten digute. Gutxienez XIX. mendera arte iraun zuten.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aezkerako hiztun gehien dauden herrien artean dugu Aria.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko festak Mendekoste Bazkoarekin batera ospatzen dira. Horrez gain,, jaia azaroaren 30ean ere egiten dute (San Andres).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011 Ramon Iturralde Retegi Indep.
2011-2015 Ramon Iturralde Retegi Indep.

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ariako alkatea AIA (Agrupación Independiente Aria) herri ekimeneko Ramon Iturralde Retegi da. 2007an talde bakarra aurkeztu zen eta herriaren tamaina txikia dela eta, pertsona bakarra aukeratu zuten. Zuri emandako boto bakarra izan zen (emandako boto guztien %3,57). Abstentzioa %58,82koa izan zen.

2011n, ordea, zerrenda berak 3 zinegotzi aurkeztu zituen, baita aukeratuak izan ere; Iturraldek segitzen du alkate.

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea XX. mendean altxatutako hiru solairuko eraikuntza modernoa da. Kanpoko fatxadaren egitura porlanez eta harriz egina dago, eta eraikinaren estiloa inguruko egiturek duten estilo bera du. Udala alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Ariako udaletxeko idazkaria Garraldako idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: San Andres Kalea, 1

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auñamendi Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea eta Zabor Sendoen Bidausi Batza zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuez arduratzen dira Arian eta eskualdeko beste hainbat herritan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aria
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa