Aria

Aria
Nafarroa
Izen ofiziala	Aria
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea Aezkoa
Alkatea	Ramón Iturralde Retegi (Indep.)
Herritarra	ariatar
Koordenatuak	42°57′11″N 1°15′59″W
Eremua	8,00 km2
Garaiera	498 m
Distantzia	60,5 km Iruñera
Posta kodea	31876
Biztanleria	57 bizt (2010)
Dentsitatea	7,13 bizt/km²

Aria Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerri txikia da, Aezkoako eskualdekoa. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 59 biztanle ditu.

Ezkutuen gelditzen den herria da eta bere nortasunari hobekien eutsi diona. Mendian galdurik, pirinioetako artzainen bizimodu gogorra gogorarazten duen herria da Aria. Lur elkorrak ditu, oholezko teilatuak dituzten bordetara eramaten duen bidetik ikus daitekeen bezala.

Inguru naturala eta kokapena

Aria Zangozako merindadeko udalerria da, Aezkoa eskualdean, Nafarroako hiriburutik 60,5 kilometrora. Herrira heltzeko Ariben hasten den NA-2031 errepidea hartu behar da, eta bi kilometro egin ondoren ailegatzen da Ariara.

Iparraldean Orbaizetarekin egiten du muga; ekialdean Orbara eta Hiriberrirekin; mendebaldean Garraldarekin; eta hegoaldean Ariberekin.

Klima eta landaredia

Ariak mendialdeko klima azpi-atlantiarra dauka, urteko batez besteko tenperatura 9 gradukoa eta prezipitazioak 1.600mm-koak dira. Urtero 120-130 euri egun izaten dira.

Herrian 332 hektarea baso daude, horietatik 263 pagadiak, 60 hariztiak eta 9 pinudiak. Haritzak eta pagoak udalerriaren gunerik baxuenetan daude, eta haritzak gune garaiagoetan. Gizakiaren mozketek asko murriztu dute udalerrian zeuden basoen azalera eta nahiz eta XIX. mendean hainbat pinu birlandatu, gaur egungo basoak jatorrizkoen hamarren bat baino ez dira.

Historia

Erdi Aroko jaurerria, Ariak Aezkoako herri guztiekin batera ordaintzen zuen urteroko petxa. 1794an frantsesek herriari su eman eta ia erabat birrindu zuten, hori dela eta, herriko eraikin zaharrenak XIX. mendearen hasierakoak dira. XIX. mendearen erdian jaurerri izateari utzi eta udalerri independente bihurtu zen. 1849an urtero 600 errealeko zuzkiduradun eskola zeukan eta Ariako basoetatik itsasontzi eta eraikuntzarako egurra ateratzen zen.

Klimak beditanik baldintzatu zuen nekazaritzaren garapena eta XIX. mendearen amaieran, kanpotik lortu behar izaten zituzten hainbat produktu, Ariako lurrek nahikoa ematen ez zutelako.

Demografia

Ariako biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
189	193	178	185	173	163	156	137	106	81	78	68	63

2008ko erroldaren arabera, bi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,28 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Ekonomia

Inguruko herri guztiak bezala, Ariako jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Landatutako laboreen artean patata eta zerealak daude. Horrez gain, behiak eta ardiak hazten dira. XX. mendean zehar izandako biztanleri galerak nekazaritzaren garrantzia gutxitu du.

Ondarea

Orain dela gutxi arte Pirinio osoko garai gehien zituen herria zen. 1970eko hamarkadaren hasieran 10 zeuden, gaur egun, berriz, 4 daude: Etxeberri, Xamar, Jauri eta Apat etxekoak.

• Bi harraska daude; horietako bat haitz baten gainean egina dago eta multzo ederra osatzen du. Bestea berriagoa da, baina lehenengoa bezain interesgarria, ura ondoko askaraino ailegatzen baita.

• Antzinako labe bat ere badago Arian. Teilatua etxe bateko lehen solairuari itsatsia dauka, eta orain dela ez asko arte, etxeko ogia egiteko erabiltzen zen.

• Eliza. Harrizkoa, San Andres izenpekoa.

• Ermitak. Santiagoaldea eta Sanfranziskoaldea toponimoek garai batean bi ermita egon zirela erakusten digute. Gutxienez XIX. mendera arte iraun zuten.

Euskara

Aezkerako hiztun gehien dauden herrien artean dugu Aria.

Jaiak eta ospakizunak

Herriko festak Mendekoste Bazkoarekin batera ospatzen dira. Horrez gain,, jaia azaroaren 30ean ere egiten dute (San Andres).

Politika

Alkateak

Alkateen zerrenda

1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007
2007-2011	Ramon Iturralde Retegi	Indep.
2011-2015	Ramon Iturralde Retegi	Indep.

Udal hauteskundeak

Ariako alkatea AIA (Agrupación Independiente Aria) herri ekimeneko Ramon Iturralde Retegi da. 2007an talde bakarra aurkeztu zen eta herriaren tamaina txikia dela eta, pertsona bakarra aukeratu zuten. Zuri emandako boto bakarra izan zen (emandako boto guztien %3,57). Abstentzioa %58,82koa izan zen.

2011n, ordea, zerrenda berak 3 zinegotzi aurkeztu zituen, baita aukeratuak izan ere; Iturraldek segitzen du alkate.

Udaletxea

Udaletxea XX. mendean altxatutako hiru solairuko eraikuntza modernoa da. Kanpoko fatxadaren egitura porlanez eta harriz egina dago, eta eraikinaren estiloa inguruko egiturek duten estilo bera du. Udala alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Ariako udaletxeko idazkaria Garraldako idazkari ere bada.

• HELBIDEA: San Andres Kalea, 1

Zerbitzuak

Auñamendi Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea eta Zabor Sendoen Bidausi Batza zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuez arduratzen dira Arian eta eskualdeko beste hainbat herritan.

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) Ariari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.