Arrano beltz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Arrano beltza
Status iucn3.1 LC eu.svg

Iraute egoera: Arrisku Txikia
Aquila chrysaetos canadensis, Ipar Amerikan dagoena.
Aquila chrysaetos canadensis, Ipar Amerikan dagoena.


Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Aves
Ordena: Falconiformes
Familia: Accipitridae
Azpifamilia: Aegypiinae
Generoa: Aquila
Espeziea: A. chrysaetos
Izen binomiala
Aquila chrysaetos
Linneaus, 1758
Aquila chrysaetos dis(Aiger).png

Arrano beltza (Aquila chrysaetos) accipitridae azpifamiliako hegazti harraparia da, Ipar Hemisferioan ezagunenetariko bat dena. Ar eta eme, bikoteka bizi ohi dira, Europako eskualde batzuetan, Asian eta Ipar Amerikan, batez ere. Iberiar penintsulan oso bikote gutxi geratzen da; eta Euskal Herrian bat edo bi besterik ez, Irunberri inguruan.

Arrano beltza, Euskal Herrian aurki dezakegun hegazti harrapari eder eta lirainenetariko bat da. Euskal Herriko arranorik handiena den arren, ez dago oso hedatua gure lurraldean eta Arabako Mendietan eta Pirinioetan bizi diren bikote gutxi batzuek osatzen dute gure inguruko populazioa.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegazti harrapari handia, luma arreak, isats biribila, eta moko eta atzapar sendoak ditu. Beltza esaten zaion arren, marroi iluna da, buruan lepoan baina argiagoa. Arrano beltzaren hegoen luzera 2 metro baino gehiagokoa izan daiteke, eta gorputza metro batekoa. 241 kilometro orduko abiaduran hegan egin dezake.

Euskal Herriko arranorik handiena da. Burualde oso sendoa, hego handiak eta buztan nahiko luzea ditu. Helduak marroixkak izan ohi dira eta aurpegi eta kokote aldean urre-koloreko tonalitateak eduki ohi dituzte. Buztana beltza da, muturrean apur bat argitzen delarik. Azpialdea marroi kolorekoa da, gune argiago batzuk beha daitezkeelarik. Gazteak ilunagoak izan ohi dira. Hegoen erdialdean eta buztanaren behe aldean orban zuri bereizgarriak beha daitezke. Orban hauek desagertu egiten dira gaztea, heldutan izango duen lumajea hartzen doan heinean.

Orokorrean espezie isila da, baina batzuetan txistu apal bat egiten du bai hegan bai pausatuta dagoenean ere.

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ia mundu guztian hedaturik dagoen hegaztia da. Ipar Amerikan, Eurasian eta iparraldeko Afrikan aurki daiteke eta baita Britainia Handia, Japonia eta Mediterraneoko uharteetan ere.

Erdialdeko Europako populazioa asko gutxitu da azken hamarkadetan gizakiaren eraginez eta garai batean ugari zeuden lekuan ez da alerik gelditzen. Egun, mendebaldeko Europan Eskozia, Norvegia, Alpeak, Italia eta Iberiar penintsulan soilik gelditzen dira, nahiz eta 2001ean 35 ale askatu ziren Irlandan.

Euskal Herrian Arabako mendietan eta Pirinioetan beha daitezke. Araban, Izki aldean eta Errioxa eta Nafarroarekin muga egiten duen inguruan ikus daitezke, eta Pirinioetan, Nafarroa, Nafarroa Beherean eta Zuberoan. Araban 8 bikote daudela estimatzen da eta Pirinioetan 13 besterik ez.

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baso eta zelaiak ugari diren ingurune menditsuetan bizi ohi da hegazti hau. Kumeak gurasoengandik gertu gelditzen dira bizitzen, lurraldetik kanpora egin gabe.

Urtez urte txandakatzen dituzten hainbat habia eratzen dituzte beren lurraldean. Batez ere kareharrizko harkaitzetako kobazulo eta erlaitzetan eratzen dituzte habiak, baina badira zuhaitzen adaburuetan habia eraikitzen dutenak ere. Nahiko sinpleak izan ohi dira. Pinu eta arteen adarrekin eratzen dute oinarria eta pinu-hostoez estaltzen dute. Umatze-garai bakoitzeko pisu berriak gehitzen zaizkio eta ohikoa da hainbat urteren ostean metro bateko altuera eta bi metroko zabalera izatera iristea.

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tamaina ertain eta txikiko ugaztunez elikatzen dira, batez ere. Hegaztiak (usoak, usapalak, eskinosoa) eta narrastiak ere ehizatzen dituzte eta noizbehinka sarraskiez ere elikatzen dira. Ehizarako behe-hegaldiak burutzen ditu eta harrapakinetik gertu dagoenean bere gainera amiltzen da abiadura handiz. Gazteak gurasoek elikatzen dituzte independizatzen diren arte eta, normalean, ugaztunak beharrean hegaztiak ematen dizkiete. Ziurrenik, arrano gazteek hegaztiak hobeto digerituko dituzte.

Ugalketa eta ontogenia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugal garaia martxoa inguruan hasten da eta normalean, beren lurraldean bertan ugaltzen dira. Ugalketaren ostean, emeak 1 eta 3 arrautza bitartean erruten ditu eta 45 egunez inkubatzen ditu. Zuriak izaten dira eta 77x59 mm-ko tamaina eta 140 g-ko pisua izan ohi dutenak. Jaiotzen diren kumeak lumajea guztiz zuria izan ohi dute. Txito bat baino gehiago jaiotzen badira, lehenengoak 50 egun ingurura burutzen du lehen hegaldia. Gainerakoak, normalean, hil egiten dira, gurasoek ez baitituzte zaintzen eta lehen kumeak indar nahikoa duenean habiatik botatzen baitu.

Bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegazti monogamoak dira. Ez dute harrapari naturalik.

Kontserbazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mundu mailan mehatxurik gabe sailkatu du arrano beltza IUCN erakundeak. Horren arrazoia bere banaketa eremu zabala (20.000 km baino gehiago) da batez ere. Halaber, populazioa oso handia da (10.000 heldu baino gehiago) eta azken 3 belaunaldietan kopurua ez da %30 baino gehiago murriztu (populazioa egonkorra da beraz).

Europan arrarotzat jotzen bada ere (hau da, mehatxurik gabea oraindik ere) Hegaztien Zuzentarauan eta CITES eta Bonn hitzarmenetan jasota dago. Espainiako Espezie Mehatxatuen Katalogoak zaurgarritzat jotzen du.

Elektrokuzioek eragina dute hegazti honengan zenbait lekutan, eta beste batzuetan pozoiengatik edota tiroz ere hiltzen direla ikusi da. Bestalde, untxien beherakadak (pneumonia birikoagatik) elikagai murrizketa suposatu du arrano beltzarentzat. Gainera, habiatik gertu egiten diren kirolek (eskalada, xendazaletasuna, etab.) ere ez diote mesederik egiten.

Kulturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arranoetan handienetakoa eta sendoenetakoa da, elezahar askoren iturri, eta lurralde askotan indarraren iruditzat hartua.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Arrano beltz
Wikispezieetan informazioa gehiago aurki dezakezu: Aquila chrysaetos