Arturo Kanpion
 Arturo Kanpionen irudia (La tradició catalana aldizkaria, 1. zbk, 1893ko apirila). |
||
| Datu pertsonalak | ||
|---|---|---|
| Izen osoa | Arturo Kanpion Jaimebon | |
| Jaio | 1854ko maiatzaren 7a | |
| Iruñea, Nafarroa (Euskal Herria) | ||
| Hil | 1937ko irailaren 5a (83 urte) |
|
| Donostia, Gipuzkoa (Euskal Herria) | ||
Arturo Kanpion Jaimebon[1] —gaztelaniaz Arturo Campión— (Iruñea, Nafarroa, 1854ko maiatzaren 7a - Donostia, Gipuzkoa, 1937ko irailaren 5a) idazlea, euskalaria, abokatua, historialaria eta politikaria izan zen. Euskaldun berria. Bere bizitzaren goiburua, berak idatzitako liburuetan ezarritako esaldi honek laburbiltzen du: «Euskal-Erriaren alde».[2][3] Lan eskerga egin zuen euskararen, euskal kulturaren eta foruen alde, eta Nafarroan euskal kulturak XIX. mendearen hondarrean eta XX. mendearen hasieran izandako pizkundearen eragile nagusi izan zen.
Gaztelaniaz idatzi zituen bere lanik garrantzitsuenak, tartean Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara liburu handia, baina euskaraz ere lan egin zuen.
Euskaltzaindiaren fundatzaileetakoa eta euskaltzain osoa izan zen (1918-1937). Nafarroan Nafarroako Euskara Elkargoa eta haren Euskara agerkaria sortzen lagundu zuen, eta Eusko Ikaskuntzaren presidentea izan zen.
Politikan, Iruñean zinegotzi (1881), Nafarroatik Espainiako Gorteetarako diputatu (1893) eta Bizkaian senatari izan zen. Ez zen ezein alderdi politikotako kide izan; gaztetan, errepublikazale federalista izan zen ideologiaz, baina gerora alde batera utzi zuen joera hori, eta Euskal Herriarenganako —eta, bereziki, Nafarroarenganako— maitazarrea izan zuen gidari bere jarduera politikoan.[2]
Eduki-taula |
[aldatu] Biografia
26 urte zituela hainbat euskalkitara itzuli zen Orreaga balada idatzi zuen (“En vascuence no escribió más que la balada Orreaga –1880,– que apareció acompañada de versiones a varios dialectos y subdialectos vascos, especialmente de Navarra, a la manera de Bonaparte”, (Mitxelena 1960, 139. or.); 1883an Ensayo acerca de las leyes fonéticas de la lengua Eúskara obra ondu zuen; 1884an, berriz, Gramática Bascongada de los cuatro dialectos literarios de la lengua eúskara lan itzela plazaratu zuen.
Euskal historian eta ingurunean girotu zituen erdaraz eginiko kontakizun laburrak eta eleberriak: Euskariana. Fantasía y realidad, kontakizun laburren bilduma, 1881etik aurrera idatziak dira eta 1890etik aurrera argitaratuak; Don García Almoravid eleberria, (1889); Blancos y Negros, arrakasta handia izan zuen eleberria (1899); La Bella Easo eleberria (1909). Kristautasunak, foruzaletasunak eta Nafarroarekiko eta Euskal Herriarekiko atxikimendu hertsiak moldaturiko gizona izan zen; politikan egonezin eta alderdien aurrean uzkur agertu zen beti —eztabaida ugari izan zuen alderdi guztiekin—; hala ere, 1893an Madrilgo Gorteetako diputatu aukeratu zuten, Nafarroako hautagai zerrenda integristan aurkeztu ondoren. 1894tik aurrera, ezin konta ahala liburu, artikulu, hitzaldi eta txosten prestatu zituen Nafarroa eta Euskal Herriko historia, literatura, hizkuntza eta politikaz. Villasantek dio: “No es la literatura de Campión una literatura ‘parnasiana’, imparcial, que sólo busca la belleza estética, eso que se ha dado en llamar el arte por el arte. Al contrario, se parece a lo que hoy se llama literaura empeñada o comprometida,parcial, al servicio de una idea, intencionada y proselitista” (1979, 355. or.).
1904an Euskaltzaleen Biltzarra elkarteak Irunen egin zuen bilkura nagusiko buru izan zen. 1910. urtean hasi zen Orígenes del Pueblo Euskaldun obra prestatzen (1926an eman zuen argitara lehen liburukia); 1914an ordura arteko Nafarroako historia ikerketak astindu zituen Nabarra en su vida histórica lana argitaratu zuen Geografía del País Vasco-Navarro obraren barnean. 1918an, 63 urte zituela, bere literatura lan preziatuenak bilduz, Euskariana. Fantasía y realidad saileko kontakizun laburrak plazaratuzituen. Kontakizun hauek (El Bardo de Izalzu, Pedro Mari, La Flor de Garralde, Sancho Garcés, Gratxina, Yan Pier Bidart, Una noche en Zugarramurdi…) euskarara eta beste hizkuntza batzuetara itzuli dira. Urte berean, Oñatiko Biltzarrean sortu zen Eusko Ikaskuntzako Ohorezko Lehendakari izendatu zuten. 1923an, historia ikerketak biltzen zituen Euskariana liburuki berri bat eman zuen argitara; 1931n Orígenes del Pueblo Euskaldun obraren bigarren liburukia eta 1936an hamabigarren Euskariana eta bukatu gabe utziko zuen Orígenes del Pueblo Euskaldun lanaren hirugarren liburukia.
Arturo Kanpion, Nafarroak eman duen historialari zorrotz eta euskalari garrantzizkoenetakoa (euskaltzaina izan zen, Euskaltzaindiaren sortzetik), Iruñean hil zen, 83 urte zituela, 1936ko gerraren eraginak ikusi ondoren eta isiltasun handienean. Argitaratu gabe utzi zituen, besteak beste, euskal literaturari buruzko obra bat eta La Monja izeneko eleberria.
[aldatu] Bibliografia
[aldatu] Euskaraz
- Orreaga, hainbat euskalkitan idatzitako balada, 1877[4]
- Denbora Antxiñakoen Ondo-Esanak 1881
- Okendoren Eriotza 1883
[aldatu] Gaztelaniaz
- Los orígenes del pueblo euskaldun. Iberos, keltas y baskos
- Gastón de Belzunce, ipuina, 1879
- Ensayo acerca de las leyes fonéticas de la lengua vasca 1883
- Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara 1884[5]
- El genio de Nabarra 1884-1888
- Pedro Mari, ipuina, 1895
- Blancos y Negros, eleberri historikoa, 1898
- La bella Easo, eleberria, 1909
- El bardo de Itzaltzu 1917
- El último tamborilero de Erraondo, kontakizun laburra, 1918
- El rosario de las lavanderas, ipuina, 1924
[aldatu] Erreferentziak
- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.
- ↑ Arturo Kanpionek berak Kampion idazten zuen bere deitura euskaraz (ikus, konparazio batera, Gramática euskara lanaren hasieran egin zuen eskaintza, edota Dos madres itzulpenaren bukaeran jarri zuen sinadura); eta euskara batuan -nb- idazten ditugun kontsonante multzo guztiak ere -mb- idazten zituen (ikus Kanpionen Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara: zembat, zembait —91. orrialdean—, kampoan, kampora, kamporat —297. orrialdean— eta abar). Gaur egungo euskara batuan, beraz, Arturo Kanpion grafia dagokio. Argibide gehiago aurkituko dituzu artikulu honen eztabaida orrian.
- ↑ a b (Gaztelaniaz) Bernardo ESTORNÉS LASA: «Arturo Campión Jaime-bon», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
- ↑ Ikus, adibidez, Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara liburuaren hasieran (Googlek eskaneatutako 40 megabyteko PDF dokumentuaren 12. orrialdea).
- ↑ Orreaga, Klasikoen Gordailuan online eskuragarri.
- ↑ Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara, Internet Archive webgunean online eskuragarri (Googlek eskaneatua, PDF formatua, 40 megabyte).
[aldatu] Ikus, gainera
[aldatu] Kanpo loturak
- (Euskaraz) Arturo Kanpion, Literaturaren Zubitegian.
- (Euskaraz) «Arturo Campion», Kulturgileen Urteurrenak, Berria.
