Asturiasko Printzerria

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Asturiasko Printzerria
Principado de Asturias
Principáu d'Asturies

Autonomia erkidegoa
Asturiasko bandera Asturiasko armarria
Hiriburua Oviedo
Probintziak Asturias
Herritarra asturiar
Localización de Asturias.svg
Eremua
- Espainiaren
10.604 km²
% 2,1
Biztanleria
- Espainiaren
Dentsitatea
1.076.896 (2006)
% 2,44
101,53 bizt/km²
ISO 3166-2 ES-O
Estatutua 1982ko urtarrilaren 11
Presidentea Javier Fernández Fernández
(PSOE)
Hizkuntza ofiziala(k) gaztelania (ofiziala)
asturiera (ez ofiziala)
Espainiako Gorteak
- Kongresuan
- Senatuan

8 eserleku
6 eserleku
www.princast.es

Asturiasko Printzerria edo Asturias[1] (Principado de Asturias gaztelaniaz; Principáu d'Asturies asturieraz; eta Principao d'Asturias eonavieraz) Espainiako iparraldean dagoen probintzia bakarreko Autonomia erkidegoa da.

Mugakideak Bizkaiko golkoa iparraldean, Leon hegoaldean, Kantabria ekialdean eta Lugo mendebaldean ditu.

Oviedo da erkidegoaren hiriburua, baina Gijón da hiririk populatuena.

Orografia

Asturiasko satelite bidezko irudia

Kantabria mendiek zeharkatzen dute Asturias mendebaldetik ekialdera, itsasertzean zerrenda lau estu bat utziz.

Itsasaldea eta ibaiak

Kantauri itsasora doazen ibai ur lasterrek (Nalon, Caudal, Trubia, Sella, Narcea eta Navia) haran sakonak ebakitzen dituzte.

Barnealdea

Asturiasko gailur garaienak Europako Mendiak izeneko mendialdean daude: Torre de Cerrado (2.648 m), Peña Vieja (2.616 m) eta Naranco de Bulnes (2.519 m).

Natur Parkeak

Europako Mendiak, Muniellos, Somiedo, Redes, Peña Ubiña, La Mesa, Ponga eta Narceakoak aipatzekoak dira.

Klima

Ozeanikoa, epela eta euritsua da; elurte handiak izaten dira barnealdeko neguetan. Landaretza aberatsa da: haritza, pagoa, gorostia, txilarra eta larre oparoak.

Fauna

Asturiasen 80 hartz arre inguru daude, batez ere Somiedoko eta Narceako natur parkeetan. Beste animalia batzuen artean, basoilarrak, katamotzak eta orkatzak nabarmendu beharrekoak dira.

Ekonomia

Betidaniko nekazaritzaz gainetik (sagarra, barazkiak eta abeltzaintza), lurpetik ateratzen diren ondasunen ustiaketak bultzatu dute Asturiasko industria, lurralde honetako ekonomia jarduera nagusia. Burdina eta, batez ere, ikatzarriaren ekoizpena guztiz garrantzitsua da (ikatzarria, Espainia osoko 2/3ak).

Siderurgia eta ikatzarrian oinarrituriko beste industria molde batzuk (beira, zeramika) garatu dira Aviles, Gijon, Mieres, Moreda eta beste gune batzuetan. Ekoizpen hidroelektrikoa oparoa da, eta arrantza garrantzitsua da itsasertzeko herrietan.

Historia

Erromatarrek banatu zuten lehenengoz asturiarren lurra (K.a. 22), mendiaz itsasaldeko eta mendiaz barnealdeko asturiarrak bitan banaturik (Asturica Transmontana eta Asturica Augusta). Musulmanen inbasioaren ondoren, bisigodoek Asturiasen aurkitu zuten babeslekua eta bertan sortu zuten Asturiasko erreinua, Oviedo hiriburu zelarik, arabiarren erasoei begira betiere.

Alfontso III.a Handiaren garaian, erresuma honek Galizia eta Leon aldera zabaldu zituen bere mugak, Leon hiriburu bihurturik (914). Asturiasko historia Leongoari guztiz lotua ageri da harez geroztik. Gaztelako koroak Leonekin bat egin ondotik (1388), Asturiasko Printze titulua hartu dute Espainiako erregeorde guztiek.

Asturiasko Iraultza

Historia modernoari, Espainiako ezkerraren eta langileen mugimenduari loturik ageri da. Ezkerreko alderdiek, sozialistak eta komunistak batez ere (anarkistek ere garrantzi handiko lekua izan zuten) indar handia hartu zuten mende hasieran Asturiasko meatzetan.

Honenbestean, 1934ko hauteskundeak irabazi eta gero eskuinak Errepublikako gobernuan sartzea lortu zuela eta, «Urriko Iraultza» bideratu zen Espainian. Asturiasen bestelako joera hartu zuen altxamenduak. Asturiasko Errepublika Langile eta Laboraria aldarrikatu eta «gudaroste gorria» eratu zen. Zapalkuntza berehalakoa izan zen. Iraultza hura itotzearren, Errepublikako gobernuak armada eta legioa bidali zituen bertara, Franco jenerala buru zela. Urriaren 10ean hartu zuten Oviedo. Iraultza amets ilun bat baizik ez zen izan.

Banaketa administratiboa

Udalerriak

Sakontzeko, irakurri: «Asturiasko udalerrien zerrenda»

Printzerria 78 udalerritan (conceyos/concejos) banatuta dago, eta hauetako bakoitza hainbat parrokiatan. Herririk populatuenak hauexek dira:

  1. Gijón/Xixón: 273.931 biztanle (2005).
  2. Oviedo/Uviéu: 212.174.
  3. Aviles: 83.855.
  4. Siero: 48.991
  5. Langreo/Llangréu: 46.558
  6. Mieres: 45.943.

Eskualdeak

Sakontzeko, irakurri: «Asturiasko eskualdeak»

Lurraldea zortzi eskualdek osatzen dute, hiru udalerri handienen inguruan daudenak Gijon/Xixon, Oviedo/Uvieu eta Aviles, Eo-Navia, Nalon eta Narcea ibaien zonaldeetan, Caudaleko eskualdea (Mieres) eta ekialdekoa (Oriente).

Politika

Sakontzeko, irakurri: «Asturiasko gobernua»

PSOEk irabazi izan ditu autonomia erkidego mailaren hauteskundeak 1983, 1987, 1991, 1999 eta 2003an. PPk, ordea, behin bakarrik lortu du holakorik, 1995ean. Bi alderdi hauek diferentzia handia lortu dute aurkezten diren beste taldeen gainetik orain arte.

Izan ere, nazionalismoak ez du indar handiegia izan Printzerrian Francoren heriotzatik. Beraien jarduera Asturiasera mugatzen duten alderdi politikoak hauek dira: Andecha Astur, Izquierda Asturiana, Partíu Asturianista eta Unión Renovadora Asturiana. Aipatzekoa da Conceyu Nacionalista Astur ere, jada desagerturik.

Gazte erakundeei dagokienez, Darreu (Andecha Astur) eta Mocedá d'Izquierda Asturiana (Izquierda Asturiana).

Asturina da mugimendu independentisten bandera.

Demografia

Kultura

Covadongako basilikaren ikuspegia.

Hizkuntzak

Gaztelania nagusi bada ere, Asturiasko berezko hizkuntza asturiera da, asturiarren lurraldean (Asturica Transmontana eta Asturica Augusta) sortu zen erromantzearen (leonés deitua oro har) dialektoa. XIV. mendetik aurrera gaztelaniak leonesa asimilatu bazuen ere, bable edo dialekto asturiarrak bizirik iraun du gaur arte, patois baten izaera hartu badu ere.

Hiru bable molde nagusi bereizten dira: ekialdekoa (Eo eta Navia ibaien artekoa) eonavieraz ezagutzen dena eta galego hizkuntzarekin antz handia duena (galegoa da askoren ustez); erdialdekoa, Navia eta Sella ibaien artekoa eta Leongo probintziako iparralde menditsuan ere hitz egiten dena, eta mendebaldekoa, Kantabria herrialderaino (Europako Mendiak) hedatzen dena. Azkenaldi honetan sortu dira Asturiasen, Oviedoko eta Gijongo unibertsitate inguruetan batez ere, bablearen aldeko elkarteak.

Gaztelania bakarrik da ofiziala izan eta asturieraren hiztunak egoera gutxituan daude . Hiztunen zahartze eta zokoratze geografikoa nabarmena da, hedabide txikiak soilik dituzte, eta hizkuntzaren aldeko borondate politikoa ez dago oso hedatua. Azken urteotan, hala ere, ofizialtasunerako aldarriak behin eta berriz egiten dabiltza hainbat hiztun eta talde.

Bai asturierak eta baita eonavierak ere Asturiasko Printzerriko instituzioen aldetik nolabaiteko onarpen eta babes maila jaso dute, koofizialtasunera iritsi gabe.

Literatura

Sakontzeko, irakurri: «Asturiasko literatura» eta «Asturierazko literatura»

Gaspar Melchor de Jovellanos ilustratua asturieraz egindako literaturaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen. Arlo honetako egile azpimarragarrien artean Xosé Caveda y Nava eta Fernán Coronas klasikoak eta Manuel Asur eta Xuan Bello garaikideak ditugu.

Musika

Folk musika arloan, Llan de Cubel, Dixebra eta Xera taldeak aipatzekoak dira, Hevia musikariarekin batera. Bestela, Festival Intercéltico de Avilés izeneko jaialdia 1997tik antolatzen dute Avilesen.

Rock eta Pop musikari dagokionez, Australian Blonde, Manta Ray eta Undershakers talde ezagunak dira.

Asturiar artea

Asturiasko erresuman VIII-XI. mendeetan garatu zen artea. Garai bereko arte kalifal eta bizantziarren ondoan guztiz tokiz mugatua gerta litekeen arren, erromatarren eta bisigodoen tradizioak jaso zituzten eraikuntza asturiarrek erromanikoaurreko Europako arkitektura gune garrantzitsuenetakoa osatzen dute (Santa Maria del Naranco, San Julian de los Prados, San Miguel Lillo, Santa Maria de Lena elizak).

Kirolak

Real Sporting de Gijon eta Real Oviedo dira futbol talde asturiar nagusiak, elkarren arteko lehi handia mantendu izan dutenak.

Asturiar ezagunak

Hedabideak

Erreferentziak

  1.   154. araua, Euskaltzaindia. Asturietako Printzerria izen historiko gisa erabil daiteke, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0154.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-10-14 .

Ikus, gainera

Kanpo loturak

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Asturiasko Printzerria Aldatu lotura Wikidatan