Atsotitz

Atsotitz, zahar-hitz, esaera zahar edo errefraua (latinez, proverbium) herri erabilerako esaldi zuzen, zehatz eta xehea da, ahoz aho transmititua eta tradizio luzea duena. Esaera zaharrak esapide labur trinkoak izan ohi dira, ideia eta uste jakinak adierazten dituztenak gehienetan. Sarritan metaforikoak eta umorezkoak dira, eta bereziki ondo egituratuta dagoenean aforismo izena hartzen du.

Esaera zaharrek era askotako iturburuak dituzte; anonimoak izaten dira gehienetan eta jatorria aurkitzen zailak. Idatzizko lehen agerpenak ahozko literaturan izaten du sarritan oinarria. Batzuetan sineskeriak adierazten dituzte ("Direnik ez sinetsi, ez direnik ez esan"), eguraldiari buruzko jakituria ("Goiz gorri, arrats euri" edo osasunari buruzkoak ("Goizean porrusalda, eguerdian aza; aise kabituko zaizkik ipurdian galtzak").

Munduko hizkuntzetan

Atsotitzak hizkuntza guztietan izaten dira, eta ahozko hizkeran jatorria duten herri literaturako beste formekin izaten dute lotura, hala nola igarkizunekin eta alegiekin. Munduko leku desberdinetako esaeren konparazioak aditzera ematen du antzeko jakituria dagoela era askotako kulturen eta hizkuntzen azpian. Ohikoa da hizkuntzen artean atsotitzak trukatzea, eta horren ondorioz maiz gertatzen da esaldi berak itzulpen jator ugari edukitzea. Europako herrialdeetan, Biblia («Esaera Zaharrak») eta Erdi Aroko latinezko literatura iturri oparoak izan dira.

Bibliako "Begia begi (begian) truk" esaerak (gaztelaniaz "Ojo por ojo, diente por diente, frantsesez "Oeil pour oeil, dent por dent", ingelesez "An eye for an eye, a tooth for a tooth"), esate baterako, baliokidea du Afrikako ekialdeko handi leinuan. Halako esaerek ("Atzerri otserri", "Ezkon ezak semea nahi duanean, eta alaba ahal dagianean") jokabide kodeak adierazten dituzte, eta lekuan lekuko jakituria eta jokaera arauak transmititzen dituzte. Sarritan, antzeko ideologiaz gainera, esaera zahar bera aurkitzen da herri askotan, aldaketa txikiak gorabehera. Europari dagokionez, Erdi Aroan latinezko esaerek izan zuten hedaduragatik azal daiteke hori.

Estilo antzekotasunak ere badira, oso urruneko herrietako ez diren esaeretan behintzat; hala, hizkuntza askok erabiltzen dituzte errima, aliterazioa eta hitz jokoak ("Goiz gorri, euri daidi; arrats gorri, eguraldi", "Emerdi oro, zoro").

Herri esaerek erabiltzen dituzten irudiak etxe inguruko irudiak izan ohi dira, eguneroko bizimodukoak, etxe abereenak& ("Errementeriaren etxean zotza burduntzi"; frantsesez "Les cordonniers sont toujours les plus mal chaussés"; gaztelaniaz "En casa del herrero, cuchillo de palo").

Euskaraz

Euskarak atsotitz bilduma aberatsa du, eta euskalkien zabaltasunaren erakusgarri dira, Gotzon Garate hizkuntzalariak jaso zuenez. Euskal Herrian ezagutzen den lehenengo bilduma 1596an argitaratu zen, Iruñean. Biltzailearen izenik ez da ezagutzen, eta bizkaieraz daude idatzita. Julio Urkixok berriro argitaratu eta aztertu zituen Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian. Esteban Garibaik (1533 - 1599) ere bildu zuen esaera zaharren sorta bat, XVII. mende arte argitara eman ez zena. XVII. mendean esaera zaharren bi biltzaile ezagutzen dira: Bertrand de Sauguis (1627 aldera hila) eta Arnaut Oihenart (1592 -1653). Oihenarten bildumak 1657an ikusi zuen argia Parisen, berak egindako poema batzuekin batera (Les proverbes basques recueillis par le Sr. D'Oihenart, plus les poésies basques du mesme auteur).

XX. mendean biltzaile asko izan da; hauek dira aipagarrienak: Resurreccion Maria Azkue (1945, Euskalerriaren Yakintza, III. liburukia); Jean Elizalde "Zerbitzari" (1936, Atsotitz, zuhurhitz, eta erran zahar); Damaso Intza (1974, Naparroa-ko euskal esaera zarrak); Pablo Zamarripa, Justo Mokoroa, Antonio Zavala eta Gotzon Garate.

Motak

V.P. Zukov egileak dioenez, hiru atsotitz mota nagusi ditugu:

• Apotegmak.
• Denotatibo-konnotatiboak.
• Figuratiboak.

Estiloak

Gotzon Garateren arabera, atsotitz estilo hauek daude:

• Hizkera.
• Aliterazioa.
• Bertsoa.
• Iduriak.
• Tropoak:
  • Sinekdoke.
  • Metonimia.
  • Metafora.
• Propopeia.
• Apostrofe.
• Ahoberokeriak.
• Paradoxa.
• Laburtasuna-elipsiak.
• Aditzaldiak.
• Egitura:
  • Paralelismoa.
  • Konparaketak.
  • Baldintzazkoak.
  • Kausa-ondoriozkoak.
  • Elkarrizketak.
  • Asmakizunak.

Gaiak

Gizona/emakumea, bizitza/heriotza, pobreak/aberatsak, erlijioa, lana, gosea, animaliak, eguraldia, hilabeteak eta asteko egunak gai errepikatuak eta ohikoak dira atsotitzetan.

Ikus, gainera

• Atsotitzak liburua

Kanpo loturak

• (Euskaraz)(Gaztelaniaz)(Ingelesez)(Latinez) "Atsotitzak" (Gotzon Garate)
• (Ingelesez) Munduko atsotitzak
• (Ingelesez) Afrikako esaera zaharrak
• (Ingelesez) Txinako errefrauak