Atsotitz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Atsotitz, zahar-hitz, esaera zahar edo errefraua herri erabilerako esaldi zuzen, zehatz eta xehea da, ahoz aho transmititua eta tradizio luzekoa eta gehienetan irakaspen morala (osasunari buruzkoak, esaterako "goizean porrusalda, eguerdian aza; aise kabituko zaizkik ipurdian galtzak") eta praktikoa (hala nola eguraldiari buruzkoak, "goiz gorri, arrats euri"). Sineskeriak ere adieraz ditzakete. Sarritan metaforikoak eta umorezkoak dira, eta bereziki ondo egituratuta daudenean aforismo izena hartzen dute. Iturburu anitz dituzte, baina anonimoak dira gehienetan eta jatorria aurkitzen zailak. Idatzizko lehen agerpenak ahozko literaturan izaten du sarritan oinarria.

Munduko hizkuntzetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atsotitzak hizkuntza guztietan izaten dira, eta ahozko hizkeran jatorria duten herri literaturako beste formekin izaten dute lotura, hala nola igarkizunekin eta alegiekin. Munduko leku desberdinetako esaeren konparazioak aditzera ematen du antzeko jakituria dagoela era askotako kulturen eta hizkuntzen azpian. Ohikoa da hizkuntzen artean atsotitzak trukatzea, eta horren ondorioz maiz gertatzen da esaldi berak itzulpen jator ugari edukitzea. Europako herrialdeetan, Biblia (hango «Esaera Zaharrak» liburua, zehazki) eta Erdi Aroko latinezko literatura iturri oparoak izan dira.

Bibliako "Begia begi (begian) truk" esaerak (gaztelaniaz "Ojo por ojo, diente por diente, frantsesez "Oeil pour oeil, dent por dent", ingelesez "An eye for an eye, a tooth for a tooth"), esate baterako, baliokidea du Afrikako ekialdeko handi leinuan. Halako esaerek ("Atzerri otserri", "Ezkon ezak semea nahi duanean, eta alaba ahal dagianean") jokabide kodeak adierazten dituzte, eta lekuan lekuko jakituria eta jokaera arauak transmititzen dituzte. Sarritan, antzeko ideologiaz gainera, esaera zahar bera aurkitzen da herri askotan, aldaketa txikiak gorabehera. Europari dagokionez, Erdi Aroan latinezko esaerek izan zuten hedaduragatik azal daiteke hori.

Estilo antzekotasunak ere badira, oso urruneko herrietako ez diren esaeretan behintzat; hala, hizkuntza askok erabiltzen dituzte errima, aliterazioa eta hitz jokoak ("Goiz gorri, euri daidi; arrats gorri, eguraldi", "Emerdi oro, zoro"). Herri esaerek erabiltzen dituzten irudiak etxeko eta eguneroko bizimoduko irudiak izaten dira ("Errementeriaren etxean zotza burduntzi"; frantsesez "Les cordonniers sont toujours les plus mal chaussés"; gaztelaniaz "En casa del herrero, cuchillo de palo").

Euskarazko atsotitzen bildumak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herrian ezagutzen den lehenengo bilduma 1596an argitaratu zen, Iruñean. Biltzailearen izenik ez da ezagutzen, eta bizkaieraz daude idatzita. Julio Urkixok berriro argitaratu eta aztertu zituen Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian. Esteban Garibaik (1533 - 1599) ere bildu zuen esaera zaharren sorta bat, XVII. mende arte argitara eman ez zena. XVII. mendean esaera zaharren bi biltzaile ezagutzen dira: Bertrand de Sauguis (1627 aldera hila) eta Arnaut Oihenart (1592 -1653). Oihenarten bildumak 1657an ikusi zuen argia Parisen, berak egindako poema batzuekin batera (Les proverbes basques recueillis par le Sr. D'Oihenart, plus les poésies basques du mesme auteur).

XX. mendean hainbat bilduma osatu da: Euskalerriaren Yakintza bildumako III. liburukian (Resurreccion Maria Azkue, 1945); Atsotitz, zuhurhitz, eta erran zahar (Jean Elizalde "Zerbitzari", 1936), Naparroa-ko euskal esaera zarrak (Damaso Intza, 1974) eta Pablo Zamarripak, Justo Mokoroak, Antonio Zavalak eta Gotzon Garatek osaturiko beste zenbait bilduma.

Esanahia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atsotitzen esanahia bi motakoa izan daiteke:

  • denotatiboa, esanahia literalki interpretatu behar denean ("aditu nahi ez duenak, ez du esan behar", esaterako);
  • konnotatiboa, zeharkako interpretazioa duenean, subjektiboa edo kulturala, esanahi literalaz gaindi ("azeriak, isatsa luze", esaterako).

Estiloak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gotzon Garateren arabera, atsotitz estilo hauek daude:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikiztegian orri bat dago honi buruz: Kategoria:Atsotitzak .
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Kategoria:Atsotitzak