Bagdad

Bagdad
Izen ofiziala	بغداد
Estatua	Irak
Probintzia	Bagdadeko eskualdea
Herritarra	bagdadar
Koordenatuak	33°19′30″N 44°25′19″E
Bagdad
Eremua	734 km2
Ordu eremua	UTC+4 (udan +3)
Biztanleria Metropoli eremua	6.554.126 bizt. (2011) 7.216.040
Dentsitatea	8.929,33 bizt./km²
Sorrera	762ko uztailaren 30a

Bagdad (arabieraz: بغداد‎, Baġdād) Irakeko hiriburu eta hiri nagusia da, bai eta Ekialde Ertaineko handienetarikoa, Kairo eta Teheran ondoren. Herrialdeko erdialde eta ekialdean dago kokatuta, Tigris ibaiaren ertzean.

Meskita Bagdaden (1973).

Garrantzi handiko erlijiogunea (meskitak, katedralak). Unibertsitateak. Bagdad Mesopotamiako lurralde oparoenean kokatua dago, Tigris eta Eufrates ibaien inguruan. Samarra urtegia eraiki zutenean, azkena eman zitzaien 1955ean Bagdad urpean uzten zuten uholde handiei (1931; 1954), ur handiak desbideratu baitziren. Abasiarren garaiko monumentu (VIII-XII m.) eta jalairiarren garaikoak (XIV m.).

Barrutiak eta auzoak

Hiria bederatzi barrutitan banaturik dago:

• Adhamiyah
• Karkh
• Karadah
• Kadhimyah
• Mansour
• Sadr Hiria (Thawra)
• Al Rashid
• Rusafa
• Bagdad Berria (Tisaa Nissan)

Barrutiak, era berean, 89 auzotan banaturik daude, hona hemen nagusienak:

• Al-Ghazaliya
• Al-A'amiriya
• Dora
• Karrada
• Al-Jadriya
• Zayouna
• Al-Saydiya
• Hurriya Hiria
• Al-Sa'adoon
• Al-Shu'ala
• Al-Mahmudiyah
• Bab Al-Moatham
  • Al-Baya'
• Al-Za'franiya
• Hayy Ur
• Sha'ab
• Jamia
• Al-Adel
• Al Khadhraa
• Hayy Al-Jihad
• Hayy Al-A'amel
• Hayy Aoor
• Al-Horaya
• Hayy Al-Shurtta
• Yarmouk
• Jesr Diyala
• Abu Disher
• Raghiba Khatoun
• Arab Jijur
• Al-Awashosh
• Al-Fathel
• Al-Ubedy
• Al-Wazireya

Historia

Abu al-Abbas-ek (Al-Mansur, "garailea", izenarekin ere ezagutua) eraiki zuen Bagdad 762. urtean, sasaniarrek aurrez eraikitako herriaren gainean, Madinat al-Salam ("Bakearen hiria") izenaz bataiatua, Tigris ibaiaren mendebalean.Kalifen jauregia eta meskita zeudelarik erdian, haietatik abiatzen ziren lau hiribide, bakoitzak beste muturrean ate bana zuela. Harresi batek lotzen zituen lau ateak, hiri guztia inguratuz.

Sadam Hussein irakiar agintariaren estatuaren eraispena Estatu Batuetako armada herrialdean sartu ondoren, 2003an.

Bagdadek gorabehera handiak izan zituen antzinatean. Abbassiarren aginpidea gainbehera zihoalarik ezinbestean, Hulagu mongoliarrak hiria konkistatu eta suntsitu egin zuen 1258. urtean. Abbasiarren urrezko garaian izan zuen distira ez zuen berriro lortu Bagdadek, bertako jalairiarren dinastia (XIV. m.) horretan saiatu bazen ere. Garai horretakoak dira, halaz ere, Mirjan ibn´Abd-Allahren meskita eta ikastetxea (1358). Timur-i Lang azken konkistatzaile mongoliarrak hiria suntsitu zuen, 1401. urtean.

XVI. mendean, inperio otomandarraren eta safaviarren mendean geratu zen. XVIII. mendean eta XIX. mende hasieran, lurralde autonomoa osatu zuen Bagdadek, mamelukoen gobernupean.

1917an gudaroste britainiarrek hartu eta 1921ean Irakeko erreinu independenteko hiriburu bihurtu zen. Bigarren Mundu Gerraren garaian, bertan zeuden ingelesen aurkako altxamendu bat bizi izan zuen Bagdadek eta 1958an Irakeko errepublikako hiriburu bihurtu zen. 1991ko urtarrilean, Kuwait inbaditu ondoan Iraken aurka eratu zen aliantzako armadak Bagdad bonbardatu eta erdi suntsitu zuen. Biztanleriaren artean hildako ugari izan zen.

Mugarriak

• 762an Al-Mansur ("Garailea") kalifak Babilonia hondakinen gainean sortu zuen hiria, bai eta Islam osoko hiriburu bihurtu ere.
• 930. urte inguruan munduko hiririk handiena zen, Kordobarekin batera. Distira handiko garaiak ziren, kultur-erdigune garrantzitsua baitzen. Izan ere, "Mila gau eta bat gehiago" liburuko hainbat istorio bertan kokatuta daude.
• 1258an eta 1401ean mongolek suntsitu zuten, hurrenez hurren Hulagu Khan eta Timur buruzagien aginduz.
• 1534an Otomandar Inperioak menderatu zuen.
• 1921ean Britainia Handiak hartu zuen menpe.
• 1950ean 580.000 bat biztanle zituen (1900ean, 145.000 inguru). Horietatik, 140.000 juduak ziren.
• 2003ko martxo eta apirilean hiria bonbardatu zuten, AEBek Irak inbaditu ondoren.

Klima

Datu klimatikoak (Bagdad)
Hilabetea	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	15.5	18.5	23.6	29.9	36.5	41.3	44.0	43.5	40.2	33.4	23.7	17.2	30.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	3.8	5.5	9.6	15.2	20.1	23.3	25.5	24.5	20.7	15.9	9.2	5.1	14.9
Euria (mm)	26	28	28	17	7	0	0	0	0	3	21	26	156
Euri egunak (≥ 0.1 mm)	5	6	4	2	0	0	0	0	0	1	5	6	29
Eguzki orduak	192.2	203.3	244.9	255.0	300.7	348.0	347.2	353.4	315.0	272.8	213.0	195.3	3240.8
Hezetasuna (%)	71	61	53	43	30	21	22	22	26	34	54	71	508
Iturria (1): Climate & Temperature
Iturria (2): World Meteorological Organisation (NBE)

Ekonomia

Lehendik ere merkataritza eta administrazio gune garrantzitsua zena, petrolioaren aurkikuntzak industrialde indartsu bihurtu zuen Bagdad: elikadura industria (olioa), ehun langintza (artilea eta kotoia), mekanika industria, metalgintza, larrukiak, tabakoa eta, batez ere, petrolio findegia (Kirkuk). Turkia Basorarekin lotzen duen burdinbidea bertatik igarotzen da. Nazioarteko aireportua dauka.

Ondo ureztatuta dago, eta lurgintza (kotoia, datilak, fruituak) eta abeltzaintza (ardi azienda) garrantzizkoak dira.

Herri eta hiri senidetuak

• Amman (Jordania)
• Beirut (Libano)
• Dubai (Arabiar Emirerri Batuak)