Barakaldo

Barakaldo
Bizkaia
Barakaldoren ikuspegia.
Izen ofiziala	Barakaldo
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Bizkaia Bilbo Handia
Alkatea	Tontxu Rodríguez Esquerdo (PSE-EE)
Herritarra	barakaldar
Koordenatuak	43°17′54″N 2°59′7″W
Eremua	25,03 km2
Garaiera	39 m
Distantzia	8 km Bilbora
Posta kodea	48901 > 48903
Biztanleria	100.369 bizt. (2012)
Dentsitatea	4.009,95 bizt./km²
Sorrera	1051 baino lehen
http://www.barakaldo.org

Barakaldo Bilboaldeko udalerria da. Nerbioi ibaiaren ezkerraldean dago. 2012an 100.369 biztanle zituen, eta Bizkaiko herrien artean populazio handienekoa da, Bilboren atzetik. Halaber, biztanle kopuruari dagokionez, Euskal Herriko hiri nagusien artetik bosgarren da.

Bilbao Exhibition Centre (BEC) Barakaldon eraiki zen 2004an.

Izena

Barakaldo izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria plazaratu da, historian. Gaur egun, oso zalantzazkotzat jotzen dira teoria horiek guztiak, nahiz eta argi dagoen euskal toponimoa dela.

Adibidez, askotan aipatu izan da Manuel Azkarragaren teoria, baratze + alde etimologia eman zuena. Alabaina, teoria horrek ere (orain arte plazaratu diren gainerakoek bezala) ez du inolako oinarririk dokumentazio historikoan.

Inguru naturala eta klima

Barakaldo hiria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Mendebaldean, Argalario mendiarekin eta Alonsotegi udalerriarekin egiten du muga; Hegoaldean Bilborekin, Ekialdean, Ibaizabal ibaiarekin, eta iparraldean Trapagaran eta Sestaorekin. Galindo eta Kadagua ibaiek muga naturala egiten dute iparraldean eta hegoaldean.

Barakaldoren erdigunea muino batean ezartzen da, apurka Ibaizabal ibairantz altuera galduz doana. Ansioko eta Lutxanako gune lauek erdigunea Gurutzeta auzotik banatzen dute, azken hau ere muino batean ezartzen dela.

Barakaldok klima ozeaniko hezea du, korronte bero baten eraginez, eta urte osoan zehar tenperatura epelak ditu. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, eta negu leunak eta uda ez oso beroak.

Barrutiak eta auzoak

• 1. Barrutia (Zaballa-Zentroa): Zaballa eta Zentroa.
• 2. Barrutia (Desertu): Desertu, Lasesarre eta Larrea.
• 3. Barrutia (Arrontegi).
• 4. Barrutia (Bagatza): Santa Teresa eta Beurko.
• 5. Barrutia (Done Bikendi).
• 6. Barrutia (Arteagabeitia): Arteagabeitia eta Zuazo.
• 7. Barrutia (Errekaortu): Retuerto, Mezpelerreka eta Kareaga.
• 8. Barrutia (Lutxana): Lutxana, Burtzeña eta Llano.
• 9. Barrutia (Gurutzeta): Gurutzeta eta La Paz.

Historia

Deabruaren zubia Kastrexanan.

Barakaldo 1054an sortu zuen Lopez Vazquez jaunak. Lehen biztanleak Desertu eta San Bizente inguruan biltzen ziren, bertako elizaren inguruan alegia. Zugaztietako eta Trianoko mendien eta itsasoaren artean kokaturik zegoenez, meagintza garatu zenean garrantzia handia izan zuen eta Bilboko industria iraultzaren ardatza izan zen.

Mineral kargalekuak Desertuko gune lauan kokatzen ziren, Bizkaiko Labe Garaiek, (BLG), berriz, Ansion lantegi bat zeukaten. Ezkerralde guztian gertatu bezala, gunerik lauenetan ezartzen ziren industria-guneak.

1911ko abenduaren 30ean Sanatorio Quirúrgico Altos Hornos de Vizcaya zelakoa inauguratu zuten, gaur egun San Eloy ospitalea dena, Bagatza auzoan.

1955eko uztailaren 20an Residencia Sanitaria Enrique Sotomayor ospitaleak, (gaur egungo Gurutzetako Ospitaleak) jarduera asistentzialari ekin zion Gurutzeta auzoan.

Krisialdia

1970eko hamarkadako mundu mailako krisialdiak eragin gogorra izan zuen herrian. Hainbat enpresak ateak itxi behar izan zituzten, herrian jende gehien laneratzen zuten Labe Garaiek, besteak beste. Langabezia %30era hazi zen ondorengo urteetan eta krisia eta depresioa nagusi izan ziren.

Industria-gune izandakoak bertan behera geratu ziren eta ontziolak eta altzairugintzarekin zerikusia zuten hainbat enpresa lanik gabe geratu ziren labe garaiak itxi eta gero. Ingurumenak ere kalte handiak jasan zituen, Barakaldoko gune batzuetan hondakin kimikoak baitzeuden, Lindanea esaterako.

Barakaldo,aurretik milaka etorkinen jomuga izandako herria, kontrako efektua jasaten hasi zen jendeak bizimodu hobearen bila beste herri batzuetara alde egin zuenean. Espainiatik etorritako hainbat etorkinek euren jaioterrietara jo zuten. Horrek biztanleriaren beherakada handia ekarri zuen.

Berritzea

Sakontzeko, irakurri: Barakaldoren berritzea

Krisialditik ateratzeko ahaleginak neketsuak izan ziren. 1990eko hamarkadan erakunde publikoek inbertsio asko bideratu zituzten. Geroago ekimen pribatuak izan ziren, Eroskik eraikitako Max Center merkataritza gunea esaterako.

Metroaren sarrera Beurkon.

Herri industriala izandakoa zerbitzuan eta turismoan oinarrituriko herri bihurtzea izan zen udalaren helburua. Horrez gain, Barakaldoko biztanleriari zerbitzu hobeak eskaini eta aisialdirako gune berriak eraiki beharra zegoen. 2002an Metro Bilbaoren bigarren linearen inaugurazioak eragin garrantzitsua izan zuen herriaren berpiztean. Bilbao Ria 2000 erakunde publikoak parte-hartze zuzena izan du herrian sortutako ekimen urbanistiko eta berriztapen gehienetan.

Leku faltagatik itotako Bilbok bere erakustazoka Barakaldon eraiki du, Bilbao Exhibition Centre delakoa, Bizkaiko Labe Garaien lantegi bat zegoen orube batean, Ansio auzoan. Erakustazokak antolaturiko ekintzetara bisitari asko etortzen direla eta, azken urteotan, hainbat hotel eraiki da Bilbao Exhibition Centre inguruan.

Aipagarria da, era berean, azken aldian eraiki den etxebizitza kopurua. Horrek Bilbotik eta inguruko herrietatik hainbat pertsona erakarri ditu, etxebizitza prezio merkeagoak eskaintzen dituelako Barakaldok. Horrez gain, beste merkataritza gune bat eraiki dute, Megapark, Max Centerren aurrez aurre.

Etorkizuna

Oraindik ere lan asko dago egiteke, bai Barakaldon bai Bilbo Handiko Ezkerralde osoan ere. Barakaldoko langabezia tasa Euskal Autonomi Erkidegoak duenaren gainetik dago oraindik ere. Horrez gain, kritika ugari izan dira, merkataritza guneak eraikitzearekin herriko dendak kaltetzen ari ez ote diren.

Etorkizunari begira, Lutxana eta Burtzeña auzoak berritzeko eta bertan dauden enpresa kutsagarriak herritik ateratzeko planak dauzka Barakaldoko udalak.

Demografia eta biztanleria

2012an Barakaldok 100.369 biztanle zituen. Euskal Herriko bosgarren hiririk jendetsuena zen, probintziako hiriburu ez den hiririk jendetsuena. XX. mendearen hasieran 15.000 biztanle baino ez zeuzkan, beraz, argi ikus daiteke izandako hazkunde izugarria. Gerra Zibilaren ostean, Gurutzeta, La Paz eta Barakaldoko gune nagusiak osatzen joan ziren.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen lehen hamarkadetan gertatu zen Barakaldoko lehen hazkunde nagusia. Garai hartakoa da Bizkaiko lehen industrializazio prozesua, Bilboko itsasadar osoan eragin sakona izan zuena. Bizkaia osotik zein Espainiatik etorkin saldoak iritsi ziren herrira, lantegietan lan egitera.

1950eko eta 1960ko hamarkadak Espainiako bigarren etorkin uholdearen lekuko izan ziren. Hogei urte horietan Barakaldoko biztanleria ia hirukoiztu egin zen.

1970eko hamarkada hasieran 120.000 biztanle izatera ailegatu ostean, krisialdi ekonomikoak eragin latza izan zuen hirian. Bilboko industrializazioaren ardatz izandako enpresen itxierak, eta ondorioz sorturiko langabezia tasa altuek hiriak ehunka biztanle galtzea eragin zuten. Aurretik lan bila etorritako biztanle askok, euren jaioterrietara jo zuten, behin erretiroa ailegatuta. Hori izan zen joera XXI. mende hasierara arte.

2002. urteaz geroztik egondako berriztapen eta azpiegitura obrek, ordea, hazkundea ekarri zuten berriz ere Barakaldora, ez ordea aurreko mendean bezain sarria. Izan ere, bertako etxebizitza prezio merkeagoek, Bilbo Handiko beste udalerrietatik jendea erakarri zuten. Milaka etxebizitza eraiki ziren Barakaldon XX. mendeko lehen hamarkadan eta beste horrenbeste eraikitzeko asmoa zegoen 2008ko krisialdi ekonomikoa lehertu baino lehen.

2002tik aurrera Espainia ez besteko etorkinak agertu ziren, etxebizitzaren prezio merkeagoek erakarrita. Barakaldoko biztanleriaren %3-%4 ziren mota honetako etorkinak.

Gehiago jakiteko

• Euskal Estatistika Institutua
• Espainiako Institutu Estatistikoa
• Barakaldoko biztanleriairen bilakaera

Politika

Barakaldoko alkatea Antonio Jesús "Tontxu" Rodríguez Esquerdo (PSE-EEko kidea) da 1999ko hauteskundeez geroztik. Demokrazia berreskuratu zenetik Barakaldoko alkate guztiak PSEko kideak izan dira.

2007ko hauteskundeetan PSOEk 11 zinegotzi lortu zituen, EAJ 5, PPk 4, EAE-ANVk 3 eta EBak 2. Boto kopuruari dagokionez, PSOEk 19.299 boto lortu zituen, EAJ 9.787, PPk 7.715, EAE-ANVk 4.931 eta EBk 3.461. Eusko Alkartasuna udaletxetik at geratu zen 921 boto lortuta. Baliogabeko botoak 432 izan ziren eta zuri bozkatu zutenak 748.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeen emaitzak hauek izan ziren:

Barakaldoko udalbatza
Izena	Zinegotziak	Boto kopurua
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE)	8	13.168 (%29,95)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	7	11.283 (%25,66)
Alderdi Popularra (PP)	5	7.908 (%17,99)
Bildu	4	6.959 (%15,83)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)	1	2.769 (%6,30)
Aralar	-	929 (%2,11)
Beste batzuk	-	947 (%2,15)

Alkateen zerrenda

Alkatea	Agintaldia	Alderdia
Josu Sagastagoitia Monasterio	1979-1983	Euzko Alderdi Jeltzalea
José M.ª Rodríguez Orrantia	1983-1991	Euskadiko Alderdi Sozialista
Carlos Pera Tambo	1991-2003	Euskadiko Alderdi Sozialista
D. Antonio J. Rodríguez Esquerdo	2003 - ?	Euskadiko Alderdi Sozialista

Ondarea

Barakaldoko Bagatza barrutiko Santa Teresa eliza.

• San Bizente eliza: Izen bereko auzoan kokaturiko XII. mendeko eliza da. 1622. urtean berreraiki zuten, gaur egun Barakaldon dagoen eraikinik zaharrena da. Estilo gotiko-klasikoan eraikia, estilo errenazentistako dorreak ditu.

• Errosarioaren eliza: Errekaortuko auzoan kokatzen da. XII. mendearen azken erdian eraiki eta 1883. urtean birmoldatu zen. Eraikinak estilo gotikoa eta klasikoak batzen ditu.

• Jesusen Bihotzaren eliza: Errekaortuko auzoan kokaturiko eliza da, 1947. urtean eraiki zen estilo barroko-klasikoan.

• San Jose eliza: 1940. urtean eraiki zen. Barakaldoko Foruen etorbidean kokatzen da.

• Agate deunaren baseliza: Agate Deuna auzoan kokatzen da eta XVI. mendearen aurreko eliza gotikoa da. 1960. eta 1996. urteetan zaharberritua.

Garraiobide eta azpiegiturak

Garraiobideak

Bilbo ondoan dagoenez, Barakaldo Bilborekin elkartzen duten hainbat talde garraiobide daude: trena, metroa, autobusa... Herria Renferen Aldirietako bi lineak zeharkatzen dute, Bilbao-Muskiz eta Bilbao-Santurtzi lineak alegia. Horrez gain, 2002tik aurrera, Bilboko metroa zabaltzearekin batera, Bilbo eta Barakaldo gero eta hurbilago daude. Metroa izan da Barakaldoren berpizkunde eta berritzearen ikurrik nabarmenena.

Errepideak

• AP-8 autobidea (Irun-Santiago de Compostela).
• N-634 Donostia-Santiago de Compostela.
• N-637 Barakaldo-Galdakao (Cruces Erletxesera errepidea Rontegiko zubitik).
• BI-745 Barakaldo-Trapagaran (San Vicentera errepidea).
• BI-739 Bilbo-Sestao (Burtzeñatik).
•  BI-3744  Barakaldo-Sestao (Kareaga Sestaora errepidea Vega Vieja-tik).
•  BI-4734  Barakaldo-Gurutzeta (Gurutzetara sarbidea).
•  BI-4743  Barakaldo-El Regato (Retuerto-Errekaortura (Barakaldo) errepidea).

Ospitaleak

• Gurutzetako Ospitalea
• San Eloy Ospitalea

Kultur aretoak

• Barakaldo Antzokia

Musika

• Distorsion
• Parabellum
• Putataska
• Longboards
• Vhaldemar
• Sutautsak

Kirolak

Lasesarreko futbol zelai berria.

• Barakaldo CF, futbol taldea.

Lasesarreko Futbol zelaia

Eduardo Arroyo arkitektoak diseinaturiko futbol zelaia da, Barakaldoko Lasesarre auzoan kokatzen da eta Barakaldo CF futbol taldearen futbol zelaia da. Herriko Urban-Galindo gune berrian kokatzen da Lasesarreko kiroldegi berriaren eta bestelako azpiegitura berrien ondoan.

2003. urteko irailaren 30ean inauguratu zen Barakaldo CF eta Bilboko Athletic Klubaren arteko norgehiagoka batekin.

Jaiak

• Uztailaren 16a: Karmengo Ama.

Hiri eta herri senidetuak

• Tisla (ESH)
• Diez de octubre (CUB)
• Portoviejo (ECU)
• Torredelcampo (ESP)

Barakaldar ospetsuak

• Juan Zubileta (XVI. mendea), 1519an Munduari itzulia egin zuen itsasgizona.
• Saturnino Garcia (1935-), aktorea.
• Javier Caño (1943-2009), politikaria, Eusko Jaurlaritzako sailburu izandakoa.
• Javier Clemente (1950-), futbolari ohia eta futbol entrenatzailea.
• Santiago Urkiaga (1958-), futbolaria.
• Gabriel Maria Inclan (1959-), sendagile eta politikaria, osasun sailburua 1999tik 2009 arte.
• Carlos Sobera (1960-), kazetaria, telebista aurkezlea eta aktorea.
• Anabel Alonso (1964-), telebista aurkezlea eta aktorea.
• Iñaki Friera (1962-), erdal idazlea.
• Juan Manuel de Prada (1970-), erdal idazlea.
• Iñaki Lafuente (1976-), futbolaria.
• Sonia Gonzalez (1977-), euskal idazlea.

Erreferentziak

4. (Gaztelaniaz) Barakaldoko alkateak

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Barakaldoko Udalaren webgunea
• (Gaztelaniaz) Barakaldo Antzokia
• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Gurutzetako ospitalearen webgunea
• (Gaztelaniaz) San Eloy ospitalearen webgunea