Barduliar
Barduliarrak antzinan, Gipuzkoako gune batzuetan bizi ziren eta baskoien edo indoeuropearen familiakoak ziren. Gaur egungo ia Gipuzkoa osoan (iparrekialdeko Oiartzun bailaran eta mendebaldeko Debako lurretan izan ezik) eta Arabako ekialdean bizi ziren. Ekialdeko baskoien eta mendebaldeko karistiarren arteko lurraldean bizi ziren.
Tito Livio, Estrabon eta Ptolomeo geografo, historialari eta berriemaile erromatarrek antz handiko izen desberdinez aipatu zituzten barduliarrak (Bardyétai izena emanez).
Gerlariek bere buruaz beste egiten zuten haginaren hosto pozointsuak hartuz etsaiak ez harrapatzeko. Gipuzkoako armarrian haginak agertzen dira, honen oroimenez.
Barduliarrei buruzko berri zehatzik ez dagoelarik, historialari batzuek, espainiarrek batez ere, barduliarrak, karistiarrak eta autrigoiarrak euskaldunak ez zirela zabaldu nahi izan dute, baskoiek tribu berezia osatzen zutela jakinik. Erromatarren aurreko garaiez eginiko ikerketek bestelakoa adierazten dute, ordea, pareko kultura oinarriak agertzen baitira egungo euskal herrialde guztietan. Toponimiak, bestalde, euskararen nagusitasuna adierazten du, barduliarren eta mendebaleko leinu euskaldunen lurraldeetan, jatorri zelta eta, gerokoagoak hauek, erromatarra duten toponimoak han eta hemen barreiaturik agertzen direlarik. Bestalde, historialari erromatarrek garbi adierazten dute leinu euskaldun hauek eta kantabriar nahiz asturiar herri indoeuroparrak ez zirela, oro har, bat eta bera. Egungo Gipuzkoa barduliarreko hirien aipamenik ia bat ere ez da jaso (Menosca, Deba eta Oiasson arteko erdibidean eta Morogi egungo Astigarraga inguruan bide zegoena); badirudi ugariago zirela Araba aldeko hirigune barduliarrak, baita Goiz Erdi Aroan ere: Gabalaeka (Galarreta?), Gebala (Gebara), Tullonium (Dulantzi), Alba (Albeiza).
Gipuzkoako Oiasson erromatarren garaiko hirigunea baskoi lurraldean zegoen (Irun seguruenik). Deba ibaiaren bokalean zegoen Tritum Tuboricum hiriari buruzko aipamenak ere badira (Mela, Ptolomeo). Bisigodoen ondoren, barduliarrak baskoi bezala (vascones) izan ziren izendatuak eskuarki. Hizkuntza aldetik, barduliarren lurralde mugak eta gipuzkerarenak erraz bereiz daitezke egungo Gipuzkoan (Deba ibaiak zehazten ditu mendebalean, gutxi gorabehera, gipuzkera eta bizkaieraren arteko mugak, eta Oiartzun ibaiak gipuzkera eta goi nafarreraren artekoak, ekialdean). Hegoaldean, ordea, Araba barduliarrean hitz egiten zen euskarak eta bertako toponimoek bizkaiera edota mendebaleko euskalki bat hitz egiten zela adierazten dute, Arabaren ekialdeko euskara Sakana aldeko gipuzkeratik hurbileko hizkuntza bide zelarik.
[aldatu] Erreferentziak
- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.
