Belgika

Belgika Koninkrijk België Royaume de Belgique Königreich Belgien
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: nl: Eendracht maakt macht. fr: L'union fait la force. de: Einigkeit gibt Stärke (Batasuna da indarra)
Hiriburua (eta hiri handiena)	Brusela 50°51′N 4°21′E
Hizkuntza ofiziala(k)	nederlandera, frantsesa, alemana
Gobernua Erregea Presidentea	Monarkia konstituzionala Alberto II.a Elio Di Rupo
Banaketa Herbehereetatik independentzia	1830
Eremua • Guztira • Ura	30.528 km² (135) % 6,4
Biztanleria • Zenbatespena (2010) • Dentsitatea Herritarra	10.827.519 (76) 354,7 biztanle/km² (33.) belgikar
Dirua	Euroa (€) (EUR)
Ordu eremua  • Udan (DST)	CET (UTC +1) CEST (UTC +2)
Interneteko domeinua	.be
Telefono aurrezenbakia	+32

Belgika (izen ofiziala, Belgikako Erresuma; nederlanderaz België, frantsesez Belgique, alemanez Belgien) Europar Batasuneko mendebaldeko estatua da. Bi eskualde nagusik osatzen dute herrialdea: Valonia frantsesduna hegoaldean eta Flandria nederlanderaduna iparraldean, tartean Bruselako eskualdea dagoela. Hiriburua Brusela da. 30.519 km² ditu, eta 10.827.519 biztanle zituen 2010ean (belgikarrak). Hizkuntza ofizialak nederlandera, frantsesa eta alemana dira, eta katolizismoa da erlijio nagusia.

Belgikak 1830. urtean lortu zuen burujabetasuna, erlijioa aitzakia harturik Herbehereetatik bereizita. Lehen Mundu Gerran eta Bigarren Mundu Gerran alemanen mendean egon zen. Harrezkero, eta bere txikitasunean, herrialde moderno eta teknologian aurreratua bilakatu da, Europar Batasunaren barruan. Azkeneko urteotan, krisi ekonomikoak, flandriarren eta valoniarren arteko tirabirak, eta eskuin muturraren gorakadak kinka larrian jarri dute herrialdearen barne egoera eta izatea bera.

Belgikako ekonomian, garrantzi handikoak dira industria (elikagaiak, siderurgia, ehungintza) eta, batez ere, zerbitzuak. Hartara, zerbitzuek ematen dute Belgikako barne produktu gordinaren % 74,7, industriak % 24,3 eta nekazaritzak % 1.

Geografia

Mugakideak

Belgikak mugakide ditu Ipar itsasoa eta Herbehereak iparraldean; Alemania ekialdean; Luxenburgo hego-ekialdean; eta Frantzia hegoaldean eta hego-mendebalean.

Belgikako erliebea

Ingurune naturala

Belgikan hiru alde nagusi bereizten dira: kostalde zelaia, erdiko meseta eta, hegoaldean, Ardenetako mendigunea (694 m). Bi ibai nagusi daude, Eskalda eta Mosa, Frantzian sortuak biak, eta biak ontziz ibiltzeko modukoak eta ubideez lotuak.

Belgikak mea baliabide handiak izan ditu, baina gaur egun agortuta daude gehienak.

Klima ozeanikoa da oro har, gogorragoa mendialdean.

Banaketa administratiboa

Belgikaren banaketa administratiboa

Probintziak

Sakontzeko, irakurri: Belgikaren banaketa administratiboa

Belgika, 10 lurralde edo probintziak osatzen dute: Alde batetik, Valoniako eskualdean Hainaut, Lieja, Luxenburgo, Namur eta Valoniako Brabante.

Beste aldetik, Flandriako eskualdean Anberes, Ekialdeko Flandria, Flandriako Brabante, Linburgo eta Mendebaldeko Flandria ditugu.

Azkenik, Bruselako eskualdea-Hiriburua dago.

Hiri nagusiak

1. Brusela (hiriburua): 1.031.215 biztanle 2007an.
2. Anberes: 466.203.
3. Gante: 235.143.
4. Charleroi: 201.550.
5. Lieja: 188.907.
6. Brugge 116.982.
7. Namur 107.653.
8. Anderlecht 97.601.
9. Lovaina 91.942. Belgikako unibertsitategune nagusia.
10. Mons: 91.196.
11. Mechelen: 78.900.

Demografia

Belgikako biztanle kopuruaren bilakaera, 1948az geroztik

Belgikak Europako biztanle dentsitate handienetako bat du: 340 biztanle/km². Biztanle banaketa hori, hala ere, ez da berdina alde guztietan. Iparraldeko probintziek askoz dentsitate handiagoa dute Ardenetakoek baino. Biztanle gehienak, % 97, hirietan bizi dira.

Bi gizatalde nagusi daude Belgikan: flandriarrak (jatorriz germaniarrak, % 55) eta valoniarrak (jatorriz latinoak, % 44); eta askoz txikiagoa den beste bat, alemanak (% 0,7). Biztanle aktiboen % 7 (250.000 pertsona inguru) etorkinak edo etorkinen ondorengoak dira: italiarrak, espainiarrak, marokoarrak eta, gutxiago, turkiarrak eta Afrikako beste herrialde batzuetakoak. Horren antzeko sailkapen bat egin daiteke hizkuntzan: flandriarrek nederlandera) hitz egiten dute, eta valoniarrek frantsesa. Nederlandera Belgikako iparraldeko erdian erabiltzen da (Flandria), eta frantsesa, berriz, hegoaldeko erdian (Valonia). Aleman hiztunak (% 0,7) ekialdean bizi dira. Biztanleen % 9 elebidunak dira. Hiriburua, Brusela, gizatalde guztien elkargunea da, eta beraz nederlandera eta frantsesa, biak dira ofizialak han.

Politika

Belgika monarkia konstituzionala, ordezkaritzazkoa eta hereditarioa da. Belgikako konstituzioa 1831n onartu zen, eta zazpi aldiz berrikusi da harrezkero, 1993an azkenekoz. Nederlandera hiztunen eta frantses hiztunen arteko tirabiren ondorioz-edo, konstituzioaren azken aldaketa horretan estatu federal bilakatu zen Belgika, hiru eskualde autonomotan banatuta: Flandria, Valonia eta Brusela; bederatzi probintzietan: Brabante (elebiduna), Anberes, Ekialdeko eta Mendebaldeko Flandria, eta Linburgo (flandriarrak); Hainaut, Lieja, Luxenburgo eta Namur (valoniarrak); eta 660 bat udalerritan.

Historia

K.a. 57an Erromaren mende gelditu zen, eta han bizi zen herri zelta batetik hartu zuen gaur egun duen izena. K.o. II. mendean germaniar herriek (frankoak, saxoiak, frisiarrak) menderatu zuten, eta kristautasuna nagusitu zen. Verdungo itunaren arabera (843) Flandria Frantziako Karlos Burusoilaren esku eta Hainaut eta Brabante Lotarioren esku (Lotaringia) gelditu ziren. 925ean Lotaringia Alemaniari lotu zitzaion.

XI-XIV bitartean printzerriak eratu eta garrantzi handiko hiriak sortu ziren (Gent, Brusela, etab.) industriari esker. XIV-XV. mendeetan Belgika Borgoinako dukeen esku egon zen, Herbehereen barne, 1477an Habsburgotarrek eskuratu zuten arte. Arrasko itunaren arabera (1482)an Belgika germaniarren mendean gelditu zen. Karlos V.a Germaniakoak Espainiako koroa eta Flandria eta Belgika bateratu zituen.

Napoleonen gerretan Frantziak Belgika okupatu zuen eta gerra amaitu ondoren, Herbehereak eta Belgika batu eta erreinu bat sortzea erabaki zuen Ingalaterrak. Belgikak, ordea, burujabetasuna eskuratu zuen eta monarkia konstituzionala ezarri zen, Leopoldo I.a buru zuela (1830).

Bi Mundu gerretan neutral izateko ahalegina egin zuen baina Alemaniak eraso zion bietan. 1951n Leopoldo III.ak nazien aldeko jarrera erakutsi zuela eta, Balduino semearen alde abdikatu zuen. 1945ean NBEn, 1948an Benelux elkartean eta 1949an NATOn sartu zen. `

1960an burujabetasuna onartu behar izan zion Belgikar Kongo edo Zaireri (1908an eskuratutako lurraldea; gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoa).

1990eko hamarkada

1991ko hauteskundeetan, Vlaams Blok alderdiak (Flandriar Blokea, atzerritarrak kanporatzea aldarrikatzen zuen talde xenofobo bat) sei aldiz halakotu zuen legebiltzarkideen kopurua Parlamentuan. Eskuin muturraren gorakada zela, batetik, eta ekologistena, bestetik, lehen ministroak kargua utzi zuen. Lau hilabete geroago, 1992an, Jean-Luc Dehaenek hartu zuen kargua, demokratakristauen eta sozialisten koalizo gobernu baten buru.

Alberto II.a Belgikakoa

1990. urteaz gero Belgikak garrantzi handiko papera bete zuen Europako erakundeetan, eta Europar Batasunaren lehendakaritza lortu zuen 1993ko bigarren erdian. Urte hartan bertan garrantzi handiko bi gertaera izan ziren: Belgika estatu federal bilakatu zen, hiru eskualde edo estaturekin, eta Balduin I.a erregea hil zen. Haren anaia Alberto II.ak hartu zuen erregetza. Bestalde, langabezia tasa inoiz baino handiagoa zen (% 14,1). Dehaenek langabeziari aurre egiteko plana prestatu zuen sindikatuekin; 1994ko maiatzean langabezia tasa % 9,8 zen. Alderdi sozialistako hiru ministrok kargua utzi zuten ustelkeriaz akusaturik.

1994an agerian geratu zen jendearen mesfidantza gobernu koalizioarekiko: ekaineko Europarako hauteskundeetan eta urriko udal hauteskundeetan sozialistek botoak galdu zituzten, eta bien bitartean Vlaams Blok Anberesko bigarren alderdia izatera iritsi zen.

1995eko maiatzaren 21ean egin ziren Belgikako estatu federaleko legebiltzarrerako lehenengo hauteskundeak. Boto emaileek, diputatuez gainera, Brusela, Flandria eta Valoniako hiru biltzar berrietako 75 kideak hautatu zituzten. Dehaenek aise irabazi zuen hauteskunde nazionaletan, eta gobernuburu izendatu zuten ostera.

1996an Vlaams Bloken presioak eta eskandalu larri batzuek zalantzan jarri zuten Belgikako estatuaren izatea bera. Marc Dutroux kasuaren ikerketak, pedofiliako akusazioaren pean, kinka larrian jarri zituen sistema politikoa, poliziala eta judiziala, frogatuta geratu baitzen haien gaitasunik eza, elkarren lehia eta bezerokeria. Urte hartan bertan, Guy Coeme, lehendakariorde ohia eta Defentsako ministroa, espetxean sartu zuten alderdi sozialistako beste zazpi agintarirekin batera iruzur, engainu eta ustelkeriaz akusatuta.

1996ko ekainean, Vlaams Blok alderdiko kide eta Europako parlamentuko diputatu Fran Van Heckek, Belgikaren zatitzea Bruselan gauzatzeko asmoa azaldu zuen. Vlaams Blokek Flandria Herbehereekin lotzea proposatzen du. Giza eskubideen aldeko elkarteek xenofobiaren gorakada salatu zuten 1997an, poliziak Said Charmi droga trafikatzailea balaz josita hil zuelako. Lekuko batzuen arabera poliziak hilarazi zuen. Hil horretan bertan egindako inkesta baten arabera, belgikar frankofonoen % 74 ez dator bat Belgikako gizartearen helburuekin. Azken urteetan, liskar handiak izan dira bi belgikar komunitateen artean: hainbat gobernuk behin eta berriz eman behar izan du dimisioa, batzuen eta besteen interesak adostu ezinez, eta estatuaren beraren batasuna kolokan jarri izan da sektore askotatik.

Ekonomia

Belgika munduko herrialde industrializatu aurrenetako bat da. Gaur egun industrian eta merkataritzan ditu ekonomiaren bi oinarri nagusiak. Hala, biztanleen % 66 hirugarren sektorean aritzen da, eta ia % 30 bigarrenean. Nekazaritza-abeltzaintzek ez dute % 3 baizik hartzen, baina oso etekin handiak ematen dituzte, Belgikako elikagai beharren % 80 asetzen baitituzte gutxi gorabehera.

Nekazaritza eta abeltzaintza

Lurraren laurden bat lantzeko erabiltzen da, % 21 bat belardi eta larreetarako, eta % 21 basoa da. Azkeneko urteotan erremolatxa, patata, garia eta garagarra landu dira batez ere, fruituez, tomatez eta lihoaz gainera. Dena dela, nekazari gehienak ez dira baserriko lanetik bakarrik bizi. Nekazaritzarako lur hoberenak Flandriako zelaiak, Brabante eta Hainaut dira.

Abeltzaintzan zerri, behi, ardi eta zaldi hazkuntza da aipagarriena. Belgikak kontsumitzen duen haragiaren % 95 ekoizten du, eta behar beste gurin, arraultza eta esne.

Meatzaritza

Belgikak garrantzi handiko ikatz hobiak izan ditu, baina gaur egun agortuta daude: 5,6 milioi tona ikatz atera ziren 1986an, 634.000 tona 1991n, eta 278.000 baino ez 1992an. Ikatza izan zen Belgikako ekonomiaren suspertzaile nagusia XIX. mendean. Meatze nagusiak Mosa-Sambre eskualdean zeuden, eta besteak beste Charleroi eta Lieja hirien hazkundea eragin zuten. Etorkin gehienak meatzetan aritzen ziren lanean. Azkenik, hobi sakonenak ustiatzeak zituen gastu ikaragarriak eta hidrokarburoen lehiak behartuta, bertan behera utzi ziren.

Industria

Labe garaiak, Ougréen, Mosa ibaiaren ertzean, Liejatik hurbil.

Belgika Europako herrialde industrializatuenetako bat da, duen kokaleku egokiari eta garraio azpiegiturari esker. Europako kontinentean Industria Iraultzari ekin zion lehenengo herrialdea izan zen: kokalekuaz gainera, ikatza eta ehungintza (Erdi Aroan Flandriako hirien aberastasun-iturri nagusia) izan ziren iraultza hartako oinarri nagusiak. Industriak bultzada handia izan zuen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, eta beheraldi bat gero, 1950 ondoko urteetan, baina Europako Ekonomia Erkidegoan (Europar Batasuna, gaur egun) sartzeak (1957) eta inbertsioa sustatzeko gobernuak bultzatu zituen ekimenek berriro suspertu zuten.

Ikatz ekoizpenak sustatuta, Belgikak garrantzi handiko siderurgia izan du oraintsu arte. Burdina eta altzairu asko ekoizten du, erdia baino gehiago kanpora saltzeko.

Ehungintzak —garrantzi handiko jarduera, Erdi Aroaz geroztik— kotoia, artilea, lihoa eta ehun sintetikoak ekoizten ditu, batez ere hiri hauetan: Brujas, Brusela, Linburgo, Gante, Lieja, Cuortrai eta Mechelen. XX. mendearen bukaeran 46.000 tona kotoizko ehun, 32.000 tona artilezko ehun eta 38.000 tona raion eta zetazko oihal ekoizten ziren urtero.

Belgikako industria kimikoa kobalto eta erradio gatzen munduko ekoizle handiena da, eta munduko handienetako bat egurrikatzaren alkitrana, ongarriak eta plastikoak ekoizten.

Garrantzizko beste industria batzuk: ontziolak (Anberes) eta trenak; diamanteak lantzeko industria (Anberes), munduko inportanteena; farmazia industria; argazki hornigaiak; beirazko gauzak; altzariak; alfonbrak (Saint-Nicolas); papera eta kartoia; zementua. Burdinarik gabeko metalen industriak, Kongoko Errepublika Demokratikoko (Belgikar Kongo ohia) lehengaiez horniturik, era askotako metalez —kobrea, zinka, beruna, platinoa, germanioa eta uranioa— hornitzen ditu industria metalurgikoak, kimikoak eta bestelakoak.

Belgikak kontsumitzen duen energiaren % 60 zentral nuklearretan sortzen da, eta gainerakoa ikatzaren eta petrolio inportazioen mendean dago. Lurralde zelaia izanik, ezin da uraren indarra erabili.

Kultura

Hizkuntzak

Belgikako hizkuntza erkidegoak. Horiz: flandiarrak. Gorriz: valoniarrak. Urdinez: alemanak.

Bestalde, Belgikan bi hizkuntza multzo nagusien arteko edo, are gehiago, bi nazio desberdinen arteko tirabirak dira nagusi Bigarren Mundu Gerraz gero: Valoniako lurraldea, hegoaldean, hizkuntzaz frantsesa; eta Flandriakoa, iparraldean, non flandrieraz egiten den. Ekialdeko eremu txiki batean, bestalde, alemanez hitz egiten dute, eta legeen aldetik hizkuntzaren onarpena dute.

1989ko konstituzioak hiru lurralde autonomo ezagutu zituen: Valonia, Flandria, eta Brusela (elebiduna). 1993an estatu federal bihurtu zen, eta istiluak izan dira batasunaren aldekoen eta flandriar nazionalisten artean. halaber, Valoniak Frantziarekin bat egitea aldarrikatzen duen valoniar mugimendu txikia ere existitzen da.

Aurrekoez gain, ondoko hizkuntza gutxituak ere Belgikako lurralde desberdinetan mintzatzen dira: pikardiera, Valoniako Tournai eta Mons distrituetan; linburgera, Liège iparraldean; eta luxenburgera, Luxenburgook probintzian.

Kirolak

Belgikan zale gehien duen kirola futbola da, eta talde nagusia RSC Anderlecht dugu; aipagarri dira, orobat, Club Brugge KV, Standard Liege eta KV Mechelen, besteak beste. Zale ugari dituzte txirrindularitzak, tenisak, igeriketak eta judoak ere.

Txirrindularitzan, munduko lasterketarik garrantzitsuenetarikoa Liège–Bastogne–Liège dugu, Valonian antolatua. Halaber, inoizko txirrindularirik handienen artean Eddy Merckx belgikarra dago.

Belgikar ospetsuak

• Pieter Paul Rubens (1577-1640), margolaria.
• Herge (1907-1983), komikigilea.
• Morris (1923-2001), komikigilea.
• Jean-Michel Charlier (1924-1989), komikigilea.
• Pierre Culliford "Peyo" (1928-1992), komikigilea.
• Jacques Brel (1929-1978), abeslaria.
• Eddy Merckx (1945-), txirrindularia.
• Jean-Claude Van Damme (1960-), aktorea.

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Ikus, gainera

• Belgikako monarkia

Kanpo loturak

• (Nederlanderaz)(Frantsesez)(Ingelesez)(Alemanez) Belgikako Gobernuaren webgunea
• (Frantsesez)(Ingelesez)(Gaztelaniaz) Commune Libre d'Ilot Sacré