Bera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Bera

 Nafarroa Garaia
Berako elizaren inguruak, hegoaldetik ikusita
Berako elizaren inguruak, hegoaldetik ikusita
Berako bandera

Berako armarria

Izen ofiziala Bera
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Iruñeko merindadea
Bortziriak
Alkatea Marisol Taberna (Aralar)
Herritarra beratar
Koordenatuak 43°16′54″N 1°41′5″W / 43.28167°N 1.68472°W / 43.28167; -1.68472Koordenatuak: 43°16′54″N 1°41′5″W / 43.28167°N 1.68472°W / 43.28167; -1.68472

Navarra - Mapa municipal Bera.svg

Eremua 35,60 km2
Garaiera 56 m
Distantzia 68 km Iruñera
Posta kodea 31780
Biztanleria 3.798 bizt. (2012)
Dentsitatea 106,69 bizt./km²
Sorrera 1402an eskubideak jaso
http://www.berakoudala.net/

Bera[1] Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Bortziriko herri nagusia. Bidasoa ibaiaren ertzean dago, Lapurdirekiko eta Gipuzkoarekiko mugan, itsas mailatik 56 metro gorago. 35,6 kilometro koadro ditu, eta 3.798 biztanle zituen 2012ko erroldan. Nafarroako hiriburua (Iruñea) 68 kilometrora du.

2009az geroztik, udalerri euskaldunen UEMAko mankomunitateko partaide da.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaltzaindiak herriaren izena dokumentazio zaharrean nola heldu den aztertu zuen. Jose Maria Jimeno Jurio aritu zen dokumentu zaharrak aztertzen eta honako adibide hauek aurkitu zituen:

  • Bera (1366)
  • Tierra de Bera (1565, 1566)
  • Bera de la montaña de Navarra (1622)
  • Bera del Reino de Navarra (1622)

Mugalarreak direla-eta, Sara eta Berako Udalen arteko gutunetan ere adibide hauek ageri dira:

  • Bera (1827)
  • Vera (1827)

Horrela, datu horiek ikusirik, Euskaltzaindiak Bera izena erabiltzea proposatu zuen.

Vera de Bidasoa 1916ko uztailaren 27ko errege dekretuaren bidez ezarri zuten. Hala ere, udaleko akta liburuetan behin agertu zen 1918an, eta 1924 arte ez zen berriz agertu.

Berako Udalak izen ofizial gisa Bera erabiltzea erabaki zuen 1989an.

Bera izenaren esanahi etimologikoari dagokionez, bi teoria nagusi daude. Lehenengoak toponimo hori euskaratik datorrela erraten du; eta bigarrenak, jatorri erromantzea duela.

Koldo Mitxelenaren arabera, Bera izena euskarazko behera edo behere hitzetatik etorriko zen. Hitz horrek euskal toponimo aunitz osatzen ditu. Bitxia bada ere, Bera da Nafarroako udalerri baxuena; hau da, garaiera ttikiena duena. Baina kontuan izan behar da Nafarroa Garaiko edota Nafarroako Foru Erkidegoko mugak eta Nafarroak garai batean izan zituenak ez direla berdinak, asko aldatu direla. Erraterako, XIX. mende hasieran ondoko bi udalerri, Irun eta Hondarribia, Nafarroaren zati izan ziren hiru urtez.

Bertze eskola batek gaztelaniazko vera (ur-bazterra) hitzetik zetorrela uste du, preseski herriaren kokalekua aipatzen duela, Bidasoaren bazterrean. Joan Corominas filologoak uste zuen horixe zela Bera izenaren jatorria. Gainera, uste zuen Vera izena zuten Espainiako herri guztiak ibai bazterretan kokatuak zeudela eta erromatar hiriak izan zirela.

Julio Caro Baroja filologo eta antropologo ospetsuak Berako herriarekin lotura handia izan zuen eta toponimoa aztertzean zalantza zuen ea behere hitzetik zetorren herriaren izenaren jatorria; nolanahi ere, aukera hori ez zuen baztertzen. Caro Barojak bertze balizko jatorri bat eman zuen, erratean Bera Erdi Aroan izen berezia zela, eta Erdi Aroko bertze euskal izen bat bazela, Beraxa, hainbat toponimotan ageri dena (Barasoain, Beasain, Orexa).

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidasoa, eskuinaldean Bera duela, San Mikel zubitik ikusita.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima atlantikoa du Berak: hezea, euri ugarirekin, tenperatura epelak urte sasoi guzietan, aldaera ttikiak dituela. Batez bertzeko tenperatura 14-15 gradukoa da, prezipitazio handiekin, urtean 170 egunez egiten baitu euria (1.600 eta 1.800mm bitartean).

Beran, itsasoaren mailatik 50 metrora, Nafarroako gobernuaren jabetzakoa den estazio meteorologikoa dago.[2]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Biriatu, Azkaine eta Urruñarekin egiten du muga; ekialdean Sararekin; hegoaldean Etxalarrekin; eta mendebaldean Lesaka eta Irunekin.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaun de Altzate plaza, Altzate auzoan.

Hauek dira herriko hamar auzo nagusiak, alfabetoaren hurrenkeran:

  1. Altzate.
  2. Dornaku.
  3. Agerra.
  4. Illekueta.
  5. Kaule.
  6. Suspela.
  7. Suspelttiki.
  8. Xantelerreka/Elzaurdia (Ibardin).
  9. Zalain.
  10. Zia.

Landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriaren inguruko hariztiak aspaldi galdu ziren, artzain, ikazkin eta zuhaitzen mozketengatik. XIX. mendearen amaieran, inguruko herri askotan bezala, Japoniatik ekarritako larizio pinuak (Pinus nigra) eta haritz gorriak birlandatu ziren. Birlandatutako basoen azalera 1.200 hektareakoa da gaur egun.

Larrun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larrun mendiak Bera hegoaldean dauka, herria kaskora igotzeko abiapuntua izaki.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Daniel Cadoux kapitainaren oroitarria, San Mikel zubian. 1813an hil ziren Wellingtongo dukearen ingeles soldaduetako bat zen.
  • 1402. Nafarroako errege Karlos Nobleak Lesakako eta Berako herritarrei hainbat pribilegio eman zizkien, bere lurra gipuzkoarren eta lapurtarren aitzinean defenda zezaten.
  • 1606. Lorenzo Hualde Berako elizako erretore izendatu zuen Altzate eta Urtubiko jaunak. Pertsona hura Valle Alvarado inkisidorearen laguntzaile izateagatik nabarmendu zen. Sorginkeriagatik beratar aunitz salatu zituen, Logroñoko inkisizio auziko (1610) agirietan jaso denez.
  • 1610. urte aldera, Baionatik artoa sartu zen, eta Atlantikoko ereduko nekazaritza sisteman oinarrizko laborea izan zen geroztik.
  • 1638. Saint-Simon dukearen tropek, Altzate eta Urtubiko jaunaren gidaritzapean, Bera erre zuten.
  • 1793-1795. Konbentzio Gerra. Lehen aldian, 1794ko uztail arte, Espainiako tropek okupatu zuten Bera. Bigarrenean, 1794ko uztaila bukaeratik aitzina, frantsesek hartu zuten herria, eta bertan izan ziren, 1795eko ekainean guda bukatu zen arte.
  • 1813-1814. Napoleondar Gerrak zirela eta, 1813ko abuztuaren hasieran, tropa aliatuak, Wellingtongo dukea buru zutela, Bortzirietan, Urdazubin eta Donezteben finkatu ziren, Soult mariskal frantsesarenei jarraikiz. 1813ko azaro arte izan ziren bertan, eta heriotza krisi nabarmena eragin zuten.
  • 1830. Urriaren 20an, Espoz y Mina jeneralak Beran pasa zuen muga, konstituzio liberala absolutismoaren aitzinean aldarrikatzeko asmoarekin.
  • 1838. Lehen Gerra Karlistan, apirilaren 4an, liberalek herria utzi zutenean Berako eliza erre zuten, eta kalte nabarmenak eragin.
  • 1872. Borboiko Karlos Beratik sartu zen, Amadeo Saboiakoaren aurkako gerra aldarrikatzeko. Bigarren Gerra Karlistan, Santa Kruz apaizak zenbait borrokaldi eragin zuen Beran.

Nafarroa Oinez

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berako biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
2.572 2.646 2.600 2.628 2.637 2.409 2.360 2.437 2.686 3.532 3.502 3.527 3.727

2008ko erroldaren arabera, 215 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,84 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berako alkatetzat Eusko Abertzale Ekintza alderdiko Iosu Iratzoki Agirre atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko hamaika zinegotzietatik lau lortu zituen ezker abertzalearen zerrendak. Botoa baliogabeak 75 izan ziren (emandako guztien %3,82), eta boto zuriak 125 (botoen %6,63). Abstentzioa, berriz, %34,72 izan zen.

Berako Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
EAE 596 4
EA 485 3
EAJ 366 2
Aralar 314 2


2011n Bildu (4 zinegotzi) izan zen bozkatuena. Hala ere, Marisol Taberna (Aralar) aukeratu zuten alkate, bere alderdiaren (4) eta EAJren (2) botoekin; Beran ez zen NaBai 2011ren zerrenda bateraturik izan. UPNk hautetsi bakarra lortu zuen, eta PPk bat ere ez.


Berako Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Bildu 612 4
Aralar 552 4
EAJ 313 2
UPN 172 1
PP 127 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea 1774 eta 1776 urteen artean eraiki zen estilo barrokoan. Hiru zatitan banaturiko eraikin handi eta sendoa da. Beheko solairuan, sei arkudun ataria dago, alboetan harlanduen bidez estalduraraino iristen direnak. Eraikineko beste bi zatiek, simetria gordetzen dute eta margozturiko dinteldun hutsalez osaturik daude. Udala alkatea eta hamar zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Herriko Etxea Plaza, 1

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateen zerrenda
1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003 Iosu Goia Etxeberria Euskal Herritarrok
2003-2007 Helena Santesteban Gelbentzu EA
2007-2011 Iosu Iratzoki Agirre EAE
2011- Marisol Taberna Iratzoki Aralar

Eraikinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Itzea, Baroja sendiaren bizilekua.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Iparraldeko goi nafarrera

Kultur elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Gure Txokoa elkartea
  • Uxua emakume taldea
  • Ertz arte gunea
  • Espidobaita elkartea
  • Lamixine BAT
  • Berako abesbatza
  • Bidasoa Ikerketa Zentroa
  • Antzerki eta Eskola
  • Lagunak adinekoen elkartea
  • Inti Kausay
  • Uhartean Antzerki Eskola
  • Kaxerna Gaztetxea

Musika taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musikaren esparruan tradizio luzeko herria izan da Bera. Herrian jaiotako edo bizi izandako musikarien artean, aipatzekoak dira Isidoro Fagoaga (Bera, 1893 - Donostia, 1976) tenorea, Mikel Irazoki (M-ak, Bizkarhezurra, Miguel Bose...) eta Fernan Irazoki (M-ak, Fito y los Fitipaldis...) anaiak, Joseba Irazoki (Maixa ta Ixiar, Xabier Montoia band, Onddo, Do, On Benito...), Iñigo Telletxea eta Igor Telletxea (Xabier Montoia band, Anje Duhalde, Triki ta ke...) anaiak, Javier Perez de Azpeitia pianojolea, Petti bakarlaria, Xabier Erkizia (Gutariko bat, Voodoo Muzak, Café Teatro, Billy Bao...) soinu artista, Josu Goia kantaria, Beñardo Goietxe (Morau eta Agotak, Noise Hole, Mugaldekoak...), Mikel Etxegarai (Gutariko bat, Voodoo Muzak, Mengele Quartet, Bizarra..) eta abar.

Azken hamarkadotan, Beran hainbat pop eta rock talde sortu dira: Onddo, Borrokan, Gutariko Bat, Noise Hole, On Benito eta Sexty Sexers adibidez. Aipagarria da, baita ere, 2000. urtetik aitzina urtero ospatzen den ERTZ jaialdia, Bertze Musikei eskainitako ekitaldia.

Bestak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Inauteriak: Hausterre asteazkenaren aitzineko egunetan ospatzen dira inauteriak:
    • Ortzegun gizena: Goizean haurrak ateratzen dira puska biltzea egitera zingar-arraultze eskean. Arratsaldean, aldiz, Inudeak eta artzainak dantzatzen ibiltzen dira.
    • Larunbata: Kaldereroen konpartsa.
    • Igandea: Inudeak eta artzainak konpartsa. Mutilak neskaz janzten dira, eta neskak mutilaz. Dantzariekin batera hainbat pertsonaia bitxi agertzen dira, musikariekin batera.
    • Astelehena: goizean Zingar-arraultze eskea egiten da baserrietan eta karriketan. Inauterietako egun handia.
  • Besta Berri eguna: Gorpuzti egunez prozesioa egiten da. Txistulariek Alkate soinua jotzen dute, Berako doinua, besta honetarako bereziki egina. Prozesioaren ibilbidean maindire bat zabaltzen da bidearen erditik, eta honen bazterretan iratzea zabaltzen da. Paretetan, aldiz, loreak eta adaxkak paratzen dira. Herriko bandera dantzatzen da egun horretan.
  • Ekobera: ekainean produktu ekologikoen azoka egiten da.
  • Sanesteban bestak: herriko zaindariaren bestak abuztuaren 2tik 6ra arte izaten dira (abuztuaren 3a, Done Eztebe eguna). Musika, dantzak, herri kirolak, kukaina eta mota guzietako ikuskizunak izaten dira. Zaindariaren egunean, San Estebanen ohoretan meza nagusia izaten da, eta ondotik Berako bordon dantza eta makil dantza dantzatzen da. Arratsaldean, berriz, Berako aurreskua.
  • Lurraren Eguna: urriko 4. igandean, Gure Txokoa Elkarteak antolatua, eskulangileak, gasna eta sagardo lehiaketak, bertako produktuen erakusketa, musika, dantzariak eta abar biltzen dituen besta eguna.
  • Olentzeroa: abenduaren 24an Olentzerori kantatzen zaio. Arratsaldean haurrak ateratzen dira Olentzero eta bertzelako eguberri-kantak abestuz. Ilunabarrean helduen txanda izaten da.
  • Urtezaharra
    • Glin-glan: Urtezahar arratsaldean, haurrak auzoz auzo ibiltzen dira, etxeko atarietan Glin-glan, glin-glan, duenak ez duenari eman kantuarekin eskean. Fruitu lehorrak, goxokiak, frutak eta abar botatzen dira leihoetatik.
    • Diostesalbea: Urtezahar ilunabarrean kopla kantuan ibiltzen dira urte zaharra agurtuz, eta urte berria opatuz.

Ikastetxeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Udal Haur Eskola (0-3 urte)
  • Ricardo Baroja eskola publikoa: Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntza (3-12 urte)
  • Labiaga ikastola: Haur Hezkuntza, Lehen Hezkuntza eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako lehen zikloa (3-14 urte)
  • Jesusen Bihotza ikastetxea: Haur eta Lehen Hezkuntza (3-12 urte)
  • Toki Ona institutua: Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza, Batxilergoa eta Heziketa Zikloak (12-18 urte)
  • Uxane-Aspace helduentzako lanerako ikastegia

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirol instalazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Toki Ona Udal Kiroldegia
  • Udal Igerilekuak
  • Matzada Futbol zelaia
  • Eztegara Udal Pilotalekua
  • Altzateko pilotalekua

Kirol elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • BYDH (Txirrindularitza)
  • Toki Ona Bortziriak Saskibaloi elkartea
  • Club Ciclista Beratarra
  • Gure Txokoa KE
  • ADO'S txirrindulari elkartea
  • Bortziriak pilota elkartea
  • Manttale mendi lasterketa taldea
  • Larun eta Larunttiki mendi taldea
  • Agerra mendi taldea
  • Berako Kenpo Kai elkartea
  • Ehiza eta arrantza elkartea

Kirol ekitaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtean zehar hainbat kirol ekitaldi egiten dira; errate baterako:

  • "La Miguel Indurain" zikloturista martxa (Club Ciclista Beratarra)
  • Berako mendi maratoi erdia (Manttale Kirol Elkartea)
  • Berako mendi itzulia (Agerra Mendi Taldea)
  • Berako herri krosa (Ricardo Baroja Guraso Elkartea)
  • Lizuniagako igoera (Gure Txokoa Elkartea)
  • Txirrindularitza probak; adibidez, Jon Irazoki Memoriala (Gure Txokoa Elkartea)
  • Bera Herriko ziklo krosa (Gure Txokoa Elkartea)
  • Felix Errandonea memoriala (Gure Txokoa Elkartea)

GR 11 ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea udalerri honetatik igarotzen da.

Continuidad GR.svg GR 11 ibilbidea Dirección equivocada GR.svg


Beratar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itzea, Barojatarren etxea, Xantel errekaren ertzean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko:Wikiatlasa
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bera Aldatu lotura Wikidatan