Brasil

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Brasilgo Errepublika Federala
República Federativa do Brasil
Brasilgo bandera Brasilgo armarria
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Ordem e Progresso
( Ordena eta Aurrerapena )
Ereserkia: Hino Nacional Brasileiro
Brasilren kokapena
Hiriburua
Koordenatuak		 Brasilia
15°45′S 47°57′W / -15.75, -47.95 (Brasil)Erioll world.svg Koordenatuak: 15°45′S 47°57′W / -15.75, -47.95 (Brasil)
Hiri handiena São Paulo
Hizkuntza ofiziala(k) Portugalera
Gobernua
Presidentea
Presidenteordea
 Errepublika federala
Luiz Inácio Lula da Silva
José Alencar Gomes da Silva
Independentzia
- Aldarrikatua
- Onartua		 Portugaletik
1822 irailaren 7
1825 abuztuaren 29
Eremua
 - Guztira
 - ur %
8.547.403 km² (5.)
0,65%
Biztanleria
 - Estimaketa (2004)
 - Errolda ()
 - Dentsitatea
186.112.794 (5.)

22 biztanle/km² (150.)
Dirua Reala (BRL)
Ordu eremua
 - Udan (DST)		 UTC (UTC -3 > -5 (ofiziala -3))
Ez (UTC -3 > -5)
Interneteko domeinua .br
Telefono aurrizkia +55
Herritarra brasildar

Brasil Hego Amerikako estatu handiena eta pupulatuena da. Guztira 8.547.400 km² eta 191.043.661 biztanle ditu, eta munduko bosgarren estatua da eremuan eta biztanlerian[1]. 2009an, Brasil munduko hamargarren potentzia ekonomikoa zen, 1.314 milioi dolarreko BPG (munduko %2,42). Hego Amerikako eremuaren erdia hartzen du, eta bertako estatuekin muga du Txile eta Ekuadorrekin izan ezik.

Hiru mendez Portugaldar Inperioaren kolonia oparoa izan zen eta, egun, portugaldarren ondasun kulturala duen Ameriketako estatu bakarra da. Bertako hizkuntza ofiziala portugesa da, lusofoniako estatu handiena. Biztanleen gehiengoa katolikoa da.

Errepublika federal eta liberala, Brasilek kontraste geografiko eta soziologiko handiak ditu. Eremuaren gehiengoak Amazonas oihan tropikalak hartzen duen bitartean, hego-ekialdeko kostaldean São Paulo eta Rio de Janeiro megalopoliak daude. Brasilia hiriburu berria, aldiz, estatuaren hego-erdialdean dago. Desberdintasun ekonomikoak munduko handienetakoak dira[2][3].

Eduki-taula

[aldatu] Izena

Caesalpinia echinata (Pau brasil) loratua Sao Pauloko lorategi botanikoan.

Espainiarrek Amerikara iritsi eta zortzi urtera, portugaldarrak lurralde batera iristi ziren, bertakoek Caesalpinia echinata zuhaitza erabiltzen zutena. Zuhaitz honi pau-brasil izena eman zioten, hau da, "txingar-makila", egostean kolorea gorribizia jariatzen baitzuen su txingarrak oroitaraziz. Horrela, lurraldeari Terra do pau-brasil izena eman zioten.

Izenaren jatorriaren beste aukera bat irlandar mitologiako Hy-Brazil uhartea da, XVI. mendeko europar marinelek ezagutzen zutena eta Angelino Alorto italiar mapagileak hedatua 1325eko mapa batean, "L'isola brazil" izenarekin. Jatorria bress hitz zeltikoan du, "santu" esanahiarekin, hau da "Hy Brazil" "Lur Santua" edo "Lur Bedeinkatua" litzateke. Atlantikoaren erdian zegoen uhartea litzateke, eta portugaldarrak Brasilera iristean emandako izena geratu zen, ez baitzekiten kontinentea zela.

[aldatu] Geografia

Mapa topografikoa.

Brasilek Hego Amerikako ekialdeko kostaldearen gehiengoa hartzen du, eta kontinentearen barnealdearen zati handi bat ere bai[4], mugakide dela Hego Amerikako estatu guztiekin (Txile eta Ekuadorrekin izan ezik): hegoaldean Uruguaiekin, hego-mendebaldean Argentina eta Paraguaiekin, mendebaldean Bolivia eta Perurekin, ipar-mendebaldean Kolonbiarekin, iparraldean Venezuela, Surinam, Guyana eta Frantziar Guyanarekin[5]. Estatuaren hedadurak, erliebeak, klima eta baliabide naturalek estatu geografikoki aberatsa eta askotarikoa eratzen dute[4]. Brasil munduko bosgarren estatu handiena da, Errusia, Kanada, Txina eta AEBen atzetik, eta hirugarrena Ameriketan, 8.511.965 km2 luze-zabal, 55.455 km2 ur eremu barne[5]. Hiru ordu eremu ditu, mendebaldeko estatutako UTC-4tik ekialdekoetako UTC-3 ordu ofiziala eta Atlantikoetako uharteetako UTC-2ra[6].

Brasileko topografia ere askotarikoa da, bertan aurki baititzakegu muinoak, mendiak, zabaldiak etagoi-ordokiak. Eremuaren gehiengoa 200 eta 800 m arteko garaieran aurkitzen da[7]. Goi-ordokiaren gehiengoa estatuaren hegoaldean aurkitzen da[7]. Honen hegoaldean daude 1.200 m garaira iristen diren mendilerroak[7]. Hauen artean daude Mantiqueira mendiak, Espinhaço mendiak eta Serra do Mar[7]. Iparraldean, Guiana lur garaiek isurialde muga eratzen dute, ibaien isuria Amazonas eta Orinoko ibai arroen artean banatuz. Brasilgo tontor garaiena Pico da Neblina da (3.014 m)[5]. Lurraldeko ibai sistema trinkoa eta konplexua da, munduko handiena, zortzi arro nagusiekin, guztiak Ozeano Atlantikoan isurtzen direnak[8]. Ibai nagusien artean daude Amazonas (munduko emari handiena duena eta bigarren luzeena), Paraná, honen ibaiadar Iguazu (Iguazu ur-jauziak dauden ibaia), Rio Negro, São Francisco, Xingu, Madeira eta Tapajós[8].

[aldatu] Historia

  • 1624an holandarrak hasi ziren Iparraldeko eskualdeak okupatzen, 1654 arte.

[aldatu] Banaketa administratiboa

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Brasilen banaketa administratiboa

Brasil 5 eskualde handitan banatuta dago: Região Centro-Oeste edo Erdialde-Mendebaldekoa, Região Nordeste edo Ipar-Ekialdekoa, Região Norte edo Iparraldekoa, Região Sudeste edo Hego-Ekialdekoa eta Região Sul edo Hegoaldekoa, barruan 26 estatu eta barruti federal bat dituzte:

Banako federalak Brazil States.svg
  1. Acre (AC)
  2. Alagoas (AL)
  3. Amapá (AP)
  4. Amazonas (AM)
  5. Bahia (BA)
  6. Ceará (CE)
  7. Espírito Santo (ES)
  8. Goiás (GO)
  9. Maranhão (MA)
  10. Mato Grosso (MT)
  11. Mato Grosso do Sul (MS)
  12. Minas Gerais (MG)
  13. Pará (PA)
  1. Paraíba (PB)
  2. Paraná (PR)
  3. Pernambuco (PE)
  4. Piauí (PI)
  5. Rio de Janeiroko estatua (RJ)
  6. Rio Grande do Norte (RN)
  7. Rio Grande do Sul (RS)
  8. Rondônia (RO)
  9. Roraima (RR)
  10. Santa Catarina (SC)
  11. São Paulo (SP)
  12. Sergipe (SE)
  13. Tocantins (TO)
27. Barruti Federala (DF)

[aldatu] Ekonomia

  • Inportatutako produktu nagusiak: Makineria: %24.8; Produktu kimikoak: %15.1; Garraio-ekipamendua: %9.3; Petrolioa: %17.
  • Esportatutako produktu nagusiak: Makineria eta ekipamendua: %11.9; Burdinazko eta altzairuzko produktuak: %10.3; Garraio-ekipamendua: %8.7; Burdingaia: %5.8; Oinetakoak: %5; Soia: %4.7; Ehunak: %3.6; Kafea: %3.3; Aluminioa: %2.3; Zura eta zurezko produktuak: %2.2; Zitrikoak: %2.8.
  • Baliabide nagusiak: Burdina: 106.7 miloi tona; Urrea: 56.4 miloi tona; Petrolioa: 30.7 miloi tona; Artoa: 26.5 miloi tona; Altzairua: 26.1 miloi tona; Soia: 24 miloi tona; Zitrikoak: 17.8 miloi tona; Arroza: 11.1 milioi tona; Azukrea: 7.4 miloi tona; Bauxita: 7 miloi tona; Altzairua: 3.9 miloi tona; Fosfatoak: 2.8 miloi tona; Garia: 2 miloi tona; Kafea: 1.5 miloi tona; Manganesoa: 950.000 tona; Kotoia: 756.000 tona; Tabakoa: 445.000 tona; Kakaoa: 397.000 tona; Kautxua: 273.000 tona; Kromoa: 138.000 tona; Behi-azienda: 137 miloi buru; Txerri-azienda: 33 miloi buru; Elektrizitatea: 202 miloi kWh; Telebistak: 1.8 miloi unitate; Ibilgailuak: 313.000 unitate.

[aldatu] Biztanleria

  • Talde etniko nagusiak: %90 zuri; %4 mulato eta mestizo; %3 beltz; %2 asiar; %1 amerindiar.
  • Biztanleen banaketa: %77.6 hiritar, %22.4 landatar.
  • Urteko hazkunde-tasa: 21/1.000 (1994).
  • Ugaltze-tasa: 2.4/1.000 (1994).
  • Heriotza-tasa: 9/1.000 (1994). Haurrena: 58/1.000 (1990-1995).
  • Bizi-itxaropena: 17 urte gizonezkoengan eta 27 urte emakumezkoengan (1994).
  • Analfabetismo-maila: %16.7.
  • Biztanleen banaketa adin-tarteka:
    • >15 urte: %21.8.
    • 15-29 urte: %20.
    • 30-44 urte: %21.
    • 45-59 urte: %12.
    • 60-74 urte: %13.
    • >74 urte: %9.

[aldatu] Literatura

  • Literatura amerikarra.
  • Padre José de Anchieta
  • Gregório de Matos Guerra (Boca do Inferno)
  • Padre Antônio Vieira
  • Cláudio Manoel da Costa
  • Basílio da Gama
  • Tomás Antonio Gonzaga
  • José de Santa Rita Durão
  • José de Alencar
  • Gonçalves de Magalhães
  • Castro Alves
  • Gonçalves Dias
  • Casimiro de Abreu
  • Álvares de Azevedo
  • Junqueira Freire
  • Teixeira e Souza
  • Machado de Assis
  • Aluisio de Azedo
  • Raul Pompéia
  • Olavo Bilac
  • Raimundo Correa
  • Alberto de Oliveira
  • Vicente de Carvalho
  • Cruz e Souza
  • Alphonsus de Guimaraens
  • Euclides da Cunha
  • Monteiro Lobato
  • Lima Barreto
  • Augusto dos Anjos
  • Mario de Andrade
  • Oswald de Andrade
  • Cassiano Ricardo
  • Alcântara Machado
  • Manuel Bandeira
  • Graciliano Ramos
  • José Lins do Rego
  • Raquel de Queiróz
  • Vinícius de Moraes
  • Carlos Drummond de Andrade
  • Cecília Meireles
  • Rubem Fonseca
  • Danton Trevisan
  • Paulo Coelho
  • Jorge Amado.

[aldatu] Musika

Sanba,Bossa Nova; MPB (Musica Popular Brasileira): Jobim,Chico Buarque,Gilberto Gil,Nelson Ned,Roberto Carlos,Astrude Gilberto,Daniela Mercury,Ellis Regina, Fafá,Joanna,Maria Bethania.

[aldatu] Kirola

[aldatu] Futbola

[aldatu] 1 Formula

Han 1 formulako lasterketa egoten da. Lasterketa hau, normalean, urteko azken lasterketa izaten da.

[aldatu] Erreferentziak

  1. ↑ Eremuan: Errusia, Kanada, Txina eta AEBen atzetik. Biztanlerian: Txina, India, AEB eta Indonesiaren atzetik.
  2. ↑ Munduko Bankuaren arabera, bigarren postuan zegoen 2005ean desberdintasun ekonomiko eta sozialetan. Ziur asko esklabotzaren oinordekotza dela eta, beltzak eta mestiço jendea eskala sozioekonomikoaren behealdean daude.
  3. ↑ fitxa teknikoa Munduko Bankuaren gunean
  4. ↑ 4,0 4,1 {{{author}}}. Land and Resources. MSN, [[{{{date}}}]].
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Geography of Brazil. Central Intelligence Agency (2008). 2008-06-03.
  6. ↑ Hora Legal Brasileira. Observatório Nacional. 2009-02-21.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 {{{author}}}. Natural Regions. MSN, [[{{{date}}}]].
  8. ↑ 8,0 8,1 {{{author}}}. Ibaiak eta aintzirak. MSN, [[{{{date}}}]].

[aldatu] Ikus, gainera

[aldatu] Kanpo loturak


Amerikako herrialde eta lurraldeak
Ipar Amerika eta Karibea
LocationNorthAmerica transparent.png		 Estatu burujabeak: Ameriketako Estatu Batuak • Antigua eta Barbuda • Bahamak • Barbados • Belize • Costa Rica • Kuba • Dominika • Dominikar Errepublika • El Salvador • Grenada • Guatemala • Haiti • Honduras • Jamaika • Kanada • Mexiko • Nikaragua • Panama • Saint Kitts eta Nevis • Santa Luzia • Saint Vincent eta Grenadinak • Trinidad eta Tobago


Dependentziak: Groenlandia (Danimarka) • Guadalupe ∙ Martinika ∙ Saint Barthelemy ∙ Saint Martin ∙ Saint Pierre eta Mikelune (Frantzia) • Aruba · Holandarren Antillak (Herbehereak) • Angila · Bermuda · Birjina uharte britainiarrak · Kaiman uharteak · Montserrat · Turks eta Caicos uharteak (Erresuma Batua) • Puerto Rico · Birjina uharte amerikarrak (Ameriketako Estatu Batuak)

 Hego Amerika
LocationSouthAmerica transparent.png		 Estatu burujabeak: Argentina • Bolivia • Brasil • Txile • Kolonbia • Ekuador • Guyana • Paraguai • Peru • Surinam • Uruguai • Venezuela


Dependentziak: Frantziar Guyana (Frantzia) • Falkland Uharteak (Erresuma Batua)
Commons-logo.svg
 Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Brasil

"http://eu.wikipedia.org/wiki/Brasil"(e)tik eskuratuta
Beste hizkuntzak