Bratislava

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Bratislava

Bratislava
Bratislavako bandera

Bratislavako armarria

Ezizena Danubioko Ederra
Estatua EslovakiaEslovakia
Kraj Bratislava
Koordenatuak

48°8′38″N 17°6′35″E / 48.14389°N 17.10972°E / 48.14389; 17.10972Koordenatuak: 48°8′38″N 17°6′35″E / 48.14389°N 17.10972°E / 48.14389; 17.10972

Bratislava non dagoen adierazten duen Eslovakia-ko/-go/-eko mapa
Bratislava
Eremua 367,58 km²
Garaiera 126-514 m
Posta kodea 8XX
Biztanleria
Metropoli eremua
432.801 bizt. (2010)
616.578
Dentsitatea 1.177,43 bizt./km²
Sorrera 907a baino lehen
Telefono aurrizkia 421-2
http://www.bratislava.sk/

Bratislava (1919 arte eslovakieraz: Prešporok/Prešporek, hungarieraz: Pozsony, alemanieraz: Pressburg/Preßburg) Eslovakiako hiriburua eta hiririk handiena da. Herrialdearen hegomendebaldean dago, Danubio ibaiaren bazterrean, Austria eta Hungariarekin mugan; izan ere bi herrialde independenterekin muga duen munduko hiriburu bakarra da[1]. Bratislava eta Viena Europako hiriburu hurbilenetakoak dira: 60 km baino gutxiagoko bidea. 2010ean 432.801 biztanle zituen[2].

Bratislava Eslovakiako erdigunea da politika, kultura eta ekonomiari dagokienez. Bertan daude Herrialdeko Presidentearen, Parlamentuaren eta Gobernuaren egoitzak eta baita hainbat unibertsitate, museo, antzoki, galeria eta kultur eta hezkuntza erakunderenak ere[3]. Eslovakiako enpresa handi eta finantza erakunde askok hemen dute egoitza zentrala. Ibai portu eta komunikabide gune garrantzitsua da.

Hiri hau, luzez Pressburg alemanezko izenez ezagutua, herri askoren eraginaren isla da: austriar, txekiar, alemaniar, hungariar, judu eta eslovakiarrena. 1536 eta 1783 artean Hungariako Erresumako hiriburua izan zen, Habsburgtarren monarkiaren mendean, eta, bestalde, hemen errotu zen XIX. mendeko eslovakiar nazio-mugimendua. Era berean, hungariar eta alemaniar pertsonaia historiko handien bizilekua izan zen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K. a. II. mendean boioek kokaleku gotortu bat (oppidum) eraiki zuten[4]. K. a. I. mendetik IV. mendera arte Erromatar Inperioaren mendean egon zen eta mugak defendatzeko sistemaren (limes romanus) parte izan zen. Erromatarrek mahastizaintza eraman zuten, gaur egun arte iraun duena[5]. Eslaviarrak V. eta VI. mendeetan iritsi ziren, Migrazioen Garaian.

Hiriaren lehenbiziko aipamen idatzia 907koa da, Moravia Handia hungariarren esku erori zenekoa. X. mendean Pressburgen lurraldea Hungariaren (1000tik aurrera Hungariako Erresuma deitutakoa) zati bihurtu zen[6]. 1526an, Mohacsko guduan, Otomandar armadak Hungariakoa garaitu zuen. 1530ean turkoek hiria kanoikatu zuten, baina ez zuten hartu. Otomanoen aurrerabidea zela eta, hungariar nobleek Budatik ihes egin zuten eta Danubioren iparraldean hartu zuten babes. 1536an Bratislava Hungariako hiriburu izendatua izan zen, eta horrela izan zen 1783 arte. 1536 eta 1830 artean San Martin katedralean Hungariako hamaika errege eta erregina koroatuak izan ziren[7].

XVIII. mendean, eta, batez ere, Maria Teresaren agintaldian (1740-1780), Bratislava Hungariako Erresumako hiririk handiena eta garrantzitsuena zen. Biztanleria laukoiztu zen eta jauregi ederrak, elizak, monasterioak eta bulego eraikinak egin ziren. Maria Teresaren seme Josef II.aren erreinaldian (17801790), ordea, hiriburutza galdu eta probintzia hiri bihurtu zen[8].

Lehen Mundu Gerraren ostean Txekoslovakia sortu zenean, Eslovakiako organo politikoen egoitza izateko aukeratu zuten, Danubioren bazterreko kokapen estrategikoan zegoelako. 1919an Bratislava izena hartu zuen. 1939an Eslovakiako Errepublika independentea eratu zen, egiaz Alemania Naziaren estatu txotxongiloa izan zena. 1945eko apirilaren 4an sobietar armada Bratislavan sartu zen[9].

Gerraren ondoren hiria erabat aldatu zen. Naziek sarraski-esparruetara eramandako judu gehienak ez ziren itzuli eta, askapenaren ondoren, alemaniar eta hungariar populazioaren gehiengoa lekualdatua izan zen. Horrela giro multikulturala galdu zuen. 1948ko eskatu kolpe komunistaren ondotik herritar askok errepresioa pairatu zuten. Alexander Dubčekek gidatutako Pragako Udaberria Varsoviako Ituneko armaden inbasioarekin amaitu zen. [10].

1989an, Bratislava erregimen komunistaren amaiera ekarri zuen Belusezko iraultzaren gune nagusietako bat izan zen. 1993an, Txekoslovakia deuseztatu eta gero, Eslovakiaren hiriburu bihurtu zen[11].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bratislavaren satelite bidezko argazkia

Bratislava Eslovakiako hegomendebaldeko muturrean dago. Hegoaldean Hungariakin du muga eta mendebaldean Austriarekin, Txekiar Errepublikako muga 62 kmra dago eta Viena 60 kmra. 367,58 km²-ko azalera du, Eslovakiako bigarren handiena Vysoké Tatryren ondotik.

Danubiok mendebaldetik hegoekialdera zeharkatzen du. Beste ibai batzuk, hiria iparmendebaldetik inguratzen duen Morava, Malý Dunaj eta Vydrica dira, hiruak Danubioren adarrak. Hiriko alde batzuek, bereziki Devin eta Devínska Nová Ves, uholdeak jasaten dituzte[12]. Karpatoen hasiera, Karpato txikiak (Malé Karpaty), Bratislavatik hurbil dago. Záhorie hiriaren mendebaldean hedatzen da eta Danubioren lur behereak ekialdean. Punturik baxuena, 126 m, Danubioren ondoan dago eta garaiena, 514 m, Devínska Kobyla da[13].

Bratislava

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bratislavak klima kontinentala, uda epelekin (Cfb) dauka Köppen klima sailkapenean. Tenperatura alde handia dago udal epel eta negu hotz eta hezeen artean. Udaberria eta udazkena motzak izaten dira. Urteko pilatutako prezipitazioa 557 mmkoa da eta ongi banaturik dago, urtaro lehorrik gabe.


Datu klimatikoak (Bratislava)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 2.4 5.0 10.6 16.0 21.6 24.5 26.9 26.7 21.7 15.4 7.6 3.6 15.2
Batez besteko tenperatura (ºC) -0.5 1.4 5.9 10.4 15.6 18.7 20.8 20.6 16.2 10.5 4.5 1.0 10.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -3.5 -2.2 1.3 4.9 9.6 12.9 14.7 14.5 10.7 5.6 1.4 -1.5 5.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 42 37 36 38 54 61 52 52 50 37 50 48 557
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 14 12 13 11 11 12 11 11 10 10 14 15 144
Iturria: World Meteorological Organization 2011ko iraila

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendera arte talde etniko ugariena alemaniarra zen. 1867an Austria-Hungariako Inperioa sortu zenetik, ordea, hiria magiarizatuz joan zen. 1910ean biztanleriaren %42k alemaniera hiztuna zela adierazi zuen, %40k hungariera hiztuna eta %15k eslovakiera hiztuna. 1918an Txekoslovakia sortu zenetik Bratislava eslovakizatuz joan zen: 1930ean %29,8 ziren eta 2001ean %91,4[14][15] Hala eta guztiz ere, XXI. mendearen hasieran hungariar komunitatea handia zen (%3,84 2001ean) eta gutxiengo ijito, txekiar eta alemaniarrak zeuden[15].

Bilakaera demografikoa 1400-2001
(biztanleria milatan)

Hiri paisaia eta arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bratislavaren ikuspegia

Bratislavako hiri paisaia estiko anitzen nahasketa da: Erdi Aroko dorreak, jauregi barrokoak, Art Nouveau eraikinak eta eraikuntza garaikideak. Eraikin historiko ugari dago, gehienak Hiri Zaharrean (eslovakieraz: Staré Mesto). Azpimarragarrienak hauek dira[16]

Udaletxe zaharra.
  • Bratislavako gaztelua (Bratislavský hrad). X. mendean eraikitzen hasitakoa. Hiriaren sinboloa da.
  • Grassalkovich jauregia (Grasalkovičov palác). XVIII. mende amaierako jauregi barroko ederra. Gaur egun Eslovakiako Presidentearen egoitza da.
  • Udaletxe zaharra (Stará radnica). XIV. eta XV. mendeetako zenbait etxe elkartuz egin zen. Historian zehar aldaketa ugari izan ditu. Gaur egun Udal Museoa dago bertan.
  • San Martin katedrala (Katedrála svätého Martina). XV. mendeko katedral gotikoa.
  • San Migel Atea (Michalská brána). Zutik dirauen Erdi Aroko harresiko ate bakarra.
  • Primatuaren jauregia (Primaciálny palác). 1778 eta 1781 artean Jozef Bathyány artzapezpikuarentzat eraikitako jauregi neoklasikoa.
  • Frantziskotarren Eliza (Kostol františkánov or Františkánsky kostol). Hiri Zaharreko eraikin erlijiosorik zaharrena (XIII. mendekoa).
  • Artzapezpikuaren udako jauregia (Letný arcibiskupský palác). XVII. mendeko jauregia, gaur egun Eslovakiako Gobernuaren egoitza.
  • Universitas Istropolitana 1465ean Matías Corvino Hungariako erregeak fundatutako unibertsitatearen Pizkundeko eraikina.
  • Devin gaztelua (Hrad Devín edo Devínsky hrad). Danubio eta Morava ibaien elkargunean VIII. mendean eraikitako gotorlekua, Napoleonen osteak 1809an suntsitu zuena.

Auzo periferikoetan garai komunistako etxebizitza sail handiak (paneláky eslovakieraz) nabarmentzen dira, zeinetan hiriko biztanleriaren %70 bizi baita. Auzorik jendetsuena Petržalka da (111.778 biztanle 2010ean). XX. mendeko arkitekturaren beste adibide batzuk Zubi Berria (Nový Most) eta Slavin, Bratislavako askapenean, 1945eko apirilaren 4ean, hildako sobietar soldaduen omenezko monumentua dira[17].

Mlynské Nivy, Bratislavako negozio gune nagusietako bat.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bratislavako kraja Eslovakiako eskualderik aberatsena da eta herrialdeko Barne Produktu Gordinaren (BPG) %26 sortzen du[18]. 2008an BPG per capita 41.800 EAS (Erosteko Ahalmen Estandar) izan zen (27.500 €), Europar Batasuneko batez bestekoaren %167, eta EBko 271 eskualde ofizialetatik 9. handiena[19]. 2009an batez besteko soldata 1052 € gordin hilean izan zen[20].

2010ean langabezi tasa %3tik beherakoa zen[21]. Populazioaren %75 baino gehiago Hirugarren sektorean aritzen da: turismo, merkataritza, banku, telekomunikazio eta Informazio eta komunikazio teknologietan[22]. Bratislavako Balio Burtsa 1991ko martxoaren 15ean fundatua izan zen[23]. Industriak, berriz, Bratislavako BPGaren %22 sortzen du.

1991tik Volkswagen automobil ekoizleak fabrika bat dauka Bratislavan. Bertan Volkswagen Touareg eta Audi Q7 modeloak, eta Porsche Cayenneren atal batzuk, egiten dira[24]. Volkswagenez gain, enplegatzaile handienen artean Siemens, Slovak Telekom, Henkel, Kraft Foods, IBM, Orange, T-Mobile eta E.ON daude[22].

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

D1 autobidea Bratislavako Petržalkan

Bratislava bidegurutze garrantzitsua da Erdialdeko Europako nazioarteko garraioarentzat[25].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bratislava Aldatu lotura Wikidatan