Bretainiera

Bretainiera Brezhoneg
Non mintzatzen den:	Frantzia
Eskualdea:	Bretainia
Hiztunak:	Ethnologue: 500.000 - 1.200.000 [1]; 1999ko errolda: 257.000
Rankina:	Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Zelta   Uharteetakoa    Britoia     Bretainiera
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	Ez du
Erakunde araugilea:	Ofis ar Brezhoneg
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	br
ISO 639-2:	bre
ISO 639-3:	bre
Koloretan, bretoieraren dialekto desberdinak (grisez, galoaren eremua).

Bretainiera (bretainieraz, brezhoneg, honela ahoskatua: [bʀe'zõːnɛk] edo [bɾəhɔ'nək]) Bretainiako mendebaldean hitz egiten duten hizkuntza tradizionaletako bat da, galoarekin (erromantze taldekoa) batera.

Indoeuropar hizkuntza da, zelta hizkuntzen multzoaren barruan britoi taldekoa. Galesa eta kornubieraren familia berekoa da, beraz, eta hauekin oso antzekoa da.

Geografia

Gaur egungo hizkuntza komunitateak 300.000 inguru hiztun dauka eta Bretainia-Beherean (Breizh Izel) kokatuta dago, hau da, Finistère-n, Morbihan-en eta Côtes-d'Armor-en mendebaldean eta Bourg-de-Batz enklabean (Loire-Atlantique).

Seinalizazio elebiduna Kemperren

Dialektoak

Lau dialekto edo aldaera nagusi ditugu:

1. Bro Leonekoa: Finistèreko iparraldean.
2. Bro Dregerekoa: Finistère-ko ipar-ekialdean eta Côtes-d'Armoreko ipar-medebaldean.
3. Bro Kernevekoa: Finistère-ko hegoaldean, Côtes-d’Armor-eko hegoaldean, Morbihan-eko zati batean eta Belle-Île en mer/Enez ar Gerveur-en.
4. Bro Gwenedekoa: Morbihaneko lurralde gehienean.

Historia

• 1464an Jehan Lagadec-ek hiztegi hirueleduna egin zuen, Bretoiera, Frantsesa eta Latina kontuan hartuz.
• 1805ean Napoleon I-ak sortu zuen Akademia Zeltikoa (l'Académie Celtique).
• 1807an Jean-François Le Gonidec-ek Gramatika bretoieraduna argitaratu zuen, eta 1821ean Hiztegia.
• 1839an Villemarqué-k "Barzaz Breiz" argitara eman zuen, bretoierazko kantu tradizionalen bilduma.
• 1925etik, Roparz Hemon irakasleari esker, Emzav mugimendua eta Gwalarn aldizkaria abian jarri zituzten.
• 1946an Al Liamm argitalpenak Gwalarn ordezkatu zuen. Beste batzuk ere argitara ekarri zituzten: Skol Vreizh, Emgleo Breiz, Al Lanv, Ar Skol Vrezoneg, Mouladurioù Hor Yezh, An Here edo Evit ar brezhoneg.
• 1950an Kendalc'h kultur-elkartea sortu zuten Kemper-en.
• 1977an Diwan izeneko eskolak hasi ziren lanean, Lehen Hezkuntzatik aurrera hizkuntza irakatsiz.
• 2008an Ar Redadeg izeneko lasterketa aurrera eramango da lehendabiziko aldiz, bretainieraren erabilera sustatzeko. Korrikaren antzerako eredua jarraituko du.

Parekidetasun taula

Ondorengo taula honetan bretainieraren, kornubieraren eta galoaren arteko hitzen parekidetasuna ikus liteke. Gainera, hitz horien frantsesezko eta euskarazko esanahiak ere ageri dira. Bretainieraren eta galoaren arteko hitzen egitura antzekotasuna ere ikusten da: adibidez, euskarazko "urtxintxa" edo "kattagorri" hitzak, bretainieraz kazh-koad eta galoz chat-de-boéz dira; biek «basoko katua» esan nahi dute.

Kornubiera	Bretainiera	Galo	Frantses	Euskara
gwenenenn	gwenanenn	avètt	abeille	erle
kador	kador	chaérr	chaise	aldaka
keus	keuz	fórmaij	fromage	gazta / gasna
yn mes	er-maez	desort	dehors	kanpora
koedha	kouezhañ	cheir	tomber	erori
gaver	gavr	biq	chèvre	ahuntz
chy	ti	ostèu	maison	etxe
gweus	gweuz	lip	lèvre	ezpain
ganow	genoù	góll	gueule	mutur
niver	niver	limerot	nombre	zenbaki
perenn	perenn	peirr	poire	txerremen / madari / udara
skol	skol	escoll	école	eskola / ikastetxe
gwiwer	gwiñver, kazh-koad	chat-de-boéz	écureuil	urtxintxa / kattagorri
sterenn	ster(ed)enn	esteill	étoile	izar
megy	butuniñ	betunae	fumer	erre
hedhyw	hiziv	anoet	aujourd'hui	gaur
whybana	c'hwibanat	sublae	siffler	ziztu egin

Esamolde batzuk

• Bai = Ya
• Ez = Nann
• Kaixo!, Agur!= Salud!
• Agur!, Adio!= Kenavo!
• Ikusi arte = Ken 'vi gwelet!
• Eskerrik asko! = Trugarez!
• Egun on = Demat
• Mesedez = Mar plij
• Barkatu = Digarezit ac'hanon
• Komunak = Privezioù
• Komuna non dago? = Pelec'h emañ ar privezioù?
• Non dago tren-geltokia? = Pelec'h emañ ar porzh-houarn?
• Ba al da hotelik hemen inguruan? = Pelec'h emañ an leti tostañ?
• Zorionak = Gouelioù mat!
• Ez dut ulertzen = Ne gomprenan ket
• Ez dakit bretoieraz= Ne gomzan ket brezhoneg
• Ba al dakizu ingelesez?= Ha komz a rez saozneg?
• Zein da zure izena? = Pe anv out?
• Ongi etorri! = Degemer mat!
• Egun on denoi = Demat d'an holl!
• Berdin / Baita zuri ere = Dit-te ivez!
• Jakina! Noski! = Mat eo!
• Nongoa zara? = Eus pelec'h out?
• Non dago...? = E pelec'h emañ...?
• Badakizu bretainieraz? = Ha komz a rez brezhoneg?
• Bai ote? = Dam ya 'ta?
• Bizi gara!! = Bev omp!
• Bagarela!! = Ni ivez
• Topa! = Yec'hed mat!
• Hementxe! = Du-hont/ Du-mañ!
• Geldi!= Paouez 'ta!
• Lasai= Rez ket bil
• Ez dut nahi= N'em eus ket c'hoant

Literatura

Idazleak

• Yann Brekilien.
• Jean-Pierre Calloc'h
• Pêr Denez
• Per-Jakez Helias.
• François-Marie Luzel.

Aldizkariak

• Al Liamm (ikusi webgunea).
• Gwalarn (ikusi webgunea).

Musika

Folk musikaren barruan honelako ordezkari ezagunak ditu lurraldeak:

• Gwendal taldea.
• Alan Stivell (1944-), musikaria.

Ikus, gainera

• Galoa
• Galesera
• Europako hizkuntza gutxituak

Kanpo loturak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.

• Ofis ar brezhoneg
• Langue-bretonne: webgune orokorra
• Hiztegia (Fr-Br)
• Diwan Breizh:Eskolen webgunea
• Bretoierazko webguneak
• Musika bretoia
• Gwalarn-en webgunea
• Al Liamm aldizkariaren webgunea