Charles Dickens

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Charles Dickens
Charles Dickens
Charles Dickens idazlearen irudia.
Datu pertsonalak
Izen osoa Charles John Huffam Dickens
Ezizena Bozifer edo Boz
Jaio 1812ko otsailaren 7a
Ingalaterra Portsmouth, Hampshire (Ingalaterra)
Hil 1870eko ekainaren 9a (58 urte)
Ingalaterra Gad's Hill Place, Higham, Kent (Ingalaterra)
Bikotekidea(k) Catherine Thomson Hogarth
(1836-1858, bananduak)
Webgunea www.dickensmuseum.com http://www.dickensmuseum.com/ www.dickensmuseum.com
Sinadura Charles Dickens Signature.svg

Charles John Huffam Dickens (Portsmouth, Hampshire, 1812ko otsailaren 7a – Gad's Hill Place, Higham, Kent, 1870eko ekainaren 9a), idazle ingeles ezaguna izan zen. Narrazioan maisu, umorez eta ironiaz kritika sozial zorrotzena egin zuen. Boz ezizena erabili zuen batzuetan. Bere lanen artean, azpimarratzekoak dira Oliver Twist, A Christmas Carol ("Gabonetako kanta") eta David Copperfield eleberriak. Halaber, hainbat istorio laburren egilea ere bada.

Era guztietako kritikak izan zituen; batzuk oso onak izan ziren, George Gissing eta G. K. Chestertonenak kasu, ingeles hizkuntzan zuen trebezia goraipatzen zutenak, hain landuak dituen pertsonaiak, gizartearekiko duen sentsibilitatea. Kontrakoak ere izan zituen: George Henry Lewes, Henry James edo Virginia Woolfek akatsak ikusi zizkioten bere obrari, gehiegizko sentimentalismoa prosan, gertaera sinesgaitzak, pertsonaia arloteak[1].

Arrakasta handia lortu zuen Dickensek orduan eta, gaur egun ere, bere lanak argitaratzen ari dira. Garaiko fikzioa argitaratzen zen bezala, Charlesek ere eleberriak egin zituen kapituluka. Liburuak erosteko ahalmena ez zegoen denen eskuetan eta irakurleek irrikitzen egoten ziren zain, hurrengo kapitulua argitaratu arte. Idazleen artean ere, gaur egun ere maisu kontsideratzen dute[2].

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CharlesDickens house Portsmouth.JPG

Charles 1812ko otsailaren 7an jaio zen Landporteko barrutian, Portsmouthen.

Aita John Dickens (17861851) zen eta Portsmoutheko kaiko armategian egiten zuen bulegari lana Armadaren ordaintze bulegoan. Ama, berriz, Elizabeth Barrow (17891863) zen.

1814an, Charlesen familia Londresera joan zen bizitzera, Somerset Housera, Norfolk Streeteko 10. zenbakira.

Idazleak 5 urte bete zituenean, familia berriro aldatu zen, oraingoan Chathamera, Kent. Charlesen ama erdi mailako familia batekoa zen eta aita beti zebilen zorretan.

9 urte bete arte ez zuen inolako hezkuntza aukerarik izan eta orduan hasi zen Rome Laneko eskola batera joaten. Gero, "William Gile" eskolan ikasi zuen eta, gerora, Oxforden graduatu. Denbora asko ematen zuen etxetik kanpo, irakurle amorratua baitzen: Robinson Crusoe, Kixote Mantxakoa...

1823an, berriro joan zen bere familiarekin Londresera bizitzera, Bayham Streeteko 16.enean, Camden Townen, hiriko auzo pobreenetako batean[3].

Charlesen bizitza aldatuko zen erabat, ordaindu gabeko zorrak zirela-eta, aita salatu eta Marshalseara preso eraman zutenean. Familiaren gehiengoa aitarekin joan zen kartzelan bizitzera, garaiko legeak ahalbidetzen baitzuen hori. Dickens Roylance andereak gidatzen zuen Little College Streeteko etxe batean hartu zuten eta igandero joan ohi zen bere aita bisitatzera.

12 urterekin, lanerako prest zegoen Charles gaztea eta Warren's boot-blacking factoryn 10 lan-orduko saioak egin zituen. Londresko gaurko Charing Crosseko geltokitik gertu zegoen fabrika bat zen eta oinetakoetarako betuna ekoizten zuten bertan. Mutikoak etiketak jarri behar zituen astean 6 txelineko jornala irabaztearren. Diru horrekin, ostatua ordaindu eta familiari lagundu behar zion.

Hilabete batzuen ondoren, familiak zorrak ordaindu eta kartzelatik ateratzea lortu zuen, baina ekonomiak ez zuen onera egin, amaren aldeko amona hil eta 250 libera jaso zituzten arte. Ez zuten umea berehalakoan atera eta Dickensek ez zuen sekula ahaztuko hura. Proletarioen bizimodu tristea askotan agertuko zen Dickensen lanetan, baldintza penagarri haiek behin eta berriro salatuz. Horrela idatzi zuen David Copperfield, askoren ustez, autografikoen duen eleberria[4].

Hasierak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1827ko maiatzean, Dickens Ellis & Blackmore prokuradoreen legelari langelan hasi zen abokatu-laguntzaile lanetan eta, gerora, takigrafo judizial egin zen.

1828an, Doctor´s Commonsen kazetari izan zen eta gero, True Suneko kronikari bilakatu zen. Londresko antzerkian interesatu zen eta, interpretazio klaseak hartu zituen, baina casting-a egin beharreko egunean, gripeak jota, ezin izan zuen proba egin; antzerki batean lan egiteko ametsa itzaldu zitzaion orduan.

1834an, Morning Chroniclek kontratatu zuen kazetari politikoaren lanak egiteko, debate parlamentarioez informatu eta hauteskunde kanpainen berri emateko bidaiak eginaraziz.

1836an, Sketches by Boz liburua atera zuten, 1833az geroztik idatzitako artikuluak bilduz. Lehen liburu honen ondoren, beste batzuk etorriko ziren eta bere bizitza osoan jarraitu zuen horretan

1836ko apirilaren 2an, Catherine Thompson Hogarthekin (18161879) ezkondu zen eta Bloomsburyn bizi izan ziren. 10 seme-alaba izan zituzten: Charles Culliford Boz Dickens (1837-1896), Mary Dickens (1838-1896), Kate Macready Dickens (1839-1929), Walter Landor Dickens (1841-1863), Francis Jeffrey Dickens (1844-1886), Alfred D'Orsay Tennyson Dickens (1845-1912), Sydney Smith Haldimand Dickens (1847-1872), Henry Fielding Dickens (1849-1933), Dora Annie Dickens (1850-1851) eta Edward Bulwer Lytton Dickens (1852-1902).

1836an, Bentley's Miscellanyn hasi zen lanean ediziogintzan eta hantxe aritu zen 1839ra arte, zuzendariarekin haserretu baitzen. Household Words eta All the Year Round izan ziren Charlesek kolaboratu zueneko beste bi egunkari[5].

1842an, Estatu Batuetara joan zen bere emaztearekin[6]. Anglikanoa bazen ere, kristautasunak bizitza osorako interesa piztuko zion. Asko estimatzen zituzten Dickensen idatziak eta, 1856an, arrakasta hark Gad's Hill Place erosteko aukera eman zion. Highamen, Kent, kokaturiko etxea zen eta garrantzi berezia zuen idazlearentzat, bere ametsetako egoitza baitzen.

Kapitulu berriak etorri ziren 1836an eta falta ziren beste hamaika 1837an, The Posthumous Papers of the Pickwick Club[7]. Hurrengo lana Oliver Twist (18371838) izan zen, erabat autobiografikoa eta bi urtetan zehar hilero argitaratzen joango zena.

Argitaratu eta argitaratu, Dickensek ospe handia irabazi zuen. 1841ean, Edinburgheko semeorde egin zuten eta Estatu Batuetara bidaiatu zuen. Baina, Mundu Berriak ez zion harrera ona egin, ez baitzitzaizkien idazlearen esklabotasunaren aurkako hitzaldiak edo idatziak gustatu. Hala era, amerikarrekin adiskidetzeko aukera izan zuen 1843an, Eguberritako kanta argitaratu zuenean.

Dombey and Son (18461848) nobelak aldaketa handia ekarri zuen bere lanean: inprobisaziotik, dena planifikatuta izatera aldatu zen, baliagarrien maneiuan maisu izan zelarik.

1849an, Household Words astekaria sortu zuen, idazle ezezagunei aukera ugari emanez. Han argitaratu zituen Bleak House (1852–1853) eta Hard Times (1854) eleberriak.

Gizartea azaleratzen zuen maisua zen. Lanaren zamak, irakurleen presioak, laster sartuko zuten Dickens krisian. Editoreekin hautsi zuen, diru gehiago eskatzen baitzien. Dickens Italiarako hainbat bidaietan hasi zen; horrela ezagutu zuen Alexandre Dumas, eta Jules Verne gaztea ere bai.

Ingalaterrara itzuli zenean, bizitza irabazi behar eta, beste lan batzuk ere egin behar izan zituen: antzerkiak, "Daily News" sortu zuen, aktore izan zen, hitzaldiak eman zituen (autore eskubideak, prostituten defentsa, heriotza-zigorraren aurkakoak...).

David Copperfield izan zen bere maisu lana[8] eta 100.000 ale saldu zituen oso denbora gutxian.

Arrakasta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

A Christmas Carol, Lehenengo edizioa, 1843

1850 aldera, Charlesen osasunak txarrera egin zuen eta bere aitaren, alabaren eta arreba Fannyren heriotzarekin, gehiago okertu zen oraindik[9].

1858an, emaztearengandik banandu zen. Garai hartan, ezin zen dibortzioan pentsatu, batez ere, bera bezalako pertsona ospetsuengan. Bikotea hautsi bazen ere, hurrengo 20 urteetan, Charlesek emazte ohia eta bien etxea izandakoa mantentzen jarraitu zuen, Catherine hil zen arte. Zoriontsu bizi izan ziren elkartu zireneko lehen urteetan, baina Catherinek ez zuen Charlesen neurririk gabeko energia hura konpartitzen. Bere lana 10 seme-alabak zaintzea izan zen eta senarraren mundu osoko ospeak ez zion asko laguntzen lan horretan. Georgina, Catherinen ahizpa, Dickenstarren etxera aldatu zen, bere ilobak zaintzen laguntzeko xedean, baina esamesak berehala hasi ziren, Charles eta Georginak amodiozko harremana zutela esanez.

Bikotea jasaten ari zen krisia agerian geratu zen 1855ean, idazlea bere lehenengo amodioa izandako María Beadnellekin elkartu zenean. Garai hauetarako, Maria ere ezkonduta zegoen, jada, baina aldatuta zegoen erabat eta ez zeukan zerikusirik Charlesen oroimen erromantikoarekin. Une horretatik aurrera, Dickens beste pertsona bat izan zen, baina idazten jarraitu zuen eta hitzaldiak ematen ere bai. Bere lagun Wilkie Collinsen etxean gorde zuen bere burua. Istorioak idatzi zituzten elkarrekin eta ideiak ematen zizkioten batak besteari. 1859an, Bi hirien historia idatzi zuen.

1865eko ekainaren 9an, Staplehursteko trenen talka ospetsuan zegoen; zubia konpontzen ari ziren eta trenaren lehenengo 7 bagoiak handik behera erori ziren. Erori ez zen lehenengo klaseko bagoian zihoan Dickens. Zaurituei eta hilzorian zeudenei laguntzen aritu behar izan zuen. Istripuaren gunetik alde egin aurretik, bukatu gabe zuen eskuizkribua gogoratu zuen, Gu bion laguna, eta bagoira itzuli zen haren bila. Horrelakoa zen Dickens. Geroago, esperientzia krudel hura izango zen istorio labur baten oinarria, Gizon-seinalea.

Talkaren ondorengo ikerketei alde egin behar izan zion, Ellen Ternan eta bere amarekin baitzihoan, eta hori eskandalu handia izango zen garaiko gizartean. Ellen aktorea zen eta Dickensekin zebilen, hura emazteagandik banandu eta gero. 1857an ezagutu zuten elkar eta litekeena da banaketaren arrazoia izatea. Hil zen arte izango zen idazlearen bikotekide datu hau ezezaguna bazen ere. 1939an, Dickens eta bere alaba argitaratu zutenean, zabaldu zen harreman haren berria. Charlesen alaba zen Kate Gladys Storeyrekin aritu zen lanean liburuan eta Dickensek eta Ternanek seme bat izan zutela esan zuen, umetan hil bazen ere. Beste ebidentziarik ez dago.

Staplehurst istripuan, Charlesek ez zuen minik hartu, baina psikologikoki ez zen sekula sendatuko. Denbora asko eman zuen bere liburuen jendaurreko irakurketak egiten. Victoria I. Ingalaterrakoa izan zen bere jarraitzaile sutsuetako bat.

1869an, Birmingham and Midland Instituteko zuzendari izendatu zuten, hango hamaseigarren zuzendaria izan zelarik.

Istripua gertatu eta 5 urtera, 1870eko ekainaren 9an, apoplexiak hil zuen[10]. Rochesterreko katedralean erretzea nahi zuela adierazita zuen, baina Westmnisterreko Abadiako Poeten iskinean erre zuten. Bere hilartitzak hau dio:

« Behartsu, zorigaitzeko eta zapalduen aldekoa zen Dickens, eta bere heriotzarekin, munduak ingeles idazlerik hoberenetariko bat galdu du.  »

Estipulatuta utzi zuen era berean, ez zuela bere omenerako monumenturik nahi. Dagoen estatua bakarra, 1981ean Francis Edwin Elwellek egindakoa da eta Clark Parken dago, Filadelfian (AEB).

Literatur estiloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

David Copperfield. 1892ko errusierazko edizioa

Dickensek erabiltzen zuen estiloa poetikoa, apaingarri askokoa eta komikoa zen. Ezagunak dira britainiar aristokraziaren esnobismoari buruzko satirak[11]. Ironiaren ironiaz, umezurtzak akzionistekin alderatu ohi ditu edo otordua jaten ari direnak altzariekin.

Pertsonaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dickensen pertsonaiek ospea dute ingeles literaturan: Ebenezer Scrooge, Fagin, Mrs. Gamp, Charles Darnay, Oliver Twist, Micawber, Pecksniff, Miss Havisham, Wackford Squeers... Bizitza propioa dutela dirudite. XVIII. mendeko estiloa gustuko zuen, erromantze gotikoa. Londres da hobetoen deskribatzen duen pertsonaia, Tamesis ertzeko hiri horren tabernak, bere kaleak... gora eta behera askotan egin dituen ezagutzarekin.

Kapitulukako eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dickensek idatzi zituen nobela gehienak zatika banatu zituen, hilero edo astero, Master Humphrey's Clock edo Household Words bezalako egunkarietan. Ondoren osatu zituzten liburuak.

Istorioak merkeago ateratzen ziren horrela eta jarraitzaile amerikarrek New Yorkeko portuan itxaroten zuten jendeari galderak egiteko. Hilda ote zegoen Nell txikia? Itxaropen handiak, David Copperfield, Oliver Twist, Bi hirien historia, Nicholas Nickleby edo Eguberritako ipuina horrela zabaldu ziren.

Jendearen arreta mantentzen bazekien. Hilero ateratzen zen Oliver Twisten ale bat eta, behin, Oliverrek tiroa jasan zuen. Hurrengo ale arte itxaron behar izan zuten irakurleek mutikoa bizirik aterako zen ala ez eta, hurrengo alea iritsi zenean... ez zen orduan ere jabetu! Bi hilabete iraun zuten larri-larri emaitza jakin gabe!

Gogoan izan behar dugu, gainera, Dickensek azken orduan idazten zituela artikuluak. Jendearen itxaropenen berri bazuen eta istorioaren jarraipena alda zezakeen nahi eran.

Kritika soziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dickensen obra kritika soziala zen beti. Pobrezia eta klaseen arteko diferentziak kritikatzen zituen sutsu. Dickensek Oliver Twist idatzi zuenean (1839), Londresko errebala garbitu zuten. Nancy prostitutak gizatasuna eman zien lanbide horretan zebiltzan emakumeei. Bulegoetan zegoen ustelkeria salatu zuen, merkatuetako espekulazioa ere bai.

Literatur teknikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Askotan, Dickensen pertsonaiak idealizatuak dira eta pasarte sentimentalek karikatura eta gizarteko egia krudelekin kontrastatzen dute. Oliver Twisten zintzotasuna ez da batere erreala eta umezurztegiak, berriz, errealitate bortitza erakusten digu[12].

Konintzidentziak ere nabarmenak dira: Oliver Twist goi mailako iloba galdua da. Baterakotasun hauek ohikoak dira XVIII. mendean eta beste autore batzuk ere erabiltzen dituzte. Charlesen bizitza bera ere inguratzen da eredu honetara: 12 urtekin lanean zebilen ume txiro hura, Ingalaterrako idazlerik ospetsuena da 27 urte dituenean.

Ukitu autobiografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autore orok egin ohi duen lez, Charlesek ere bere bizitzaren ispilua utzi zuen hizki artean. Dorrit txikian, Marshaleako presondegian egiten zen bizitzaren deskribapen latza egin zuen. Nell txikiaren oinarria bere koinata izan zen eta Nicholas Nickleby edo Wilkins Micawberren aitak bere aita propioa dela dirudi, Nickleby anderea eta Micawber andereak bere amaren antza duten bezala[13].

Oso gutxik zekiten bere bizitzaren berri, John Forsterren biografia argitaratu arte. Ordurako, 6 urte baziren Charles hil zenetik.

Idazlanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dickens eta Nell txikia (1890), Francis Edwin Elwellen estatua Clark Parken

Eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Istorio laburrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Sketches by Boz (1836)
  • The Mudfog Papers (1837)
  • Reprinted Pieces (1861)
  • The Uncommercial Traveller (1860–1869)

Household Words aldizkariaren Gabonetako aleak:

  • What Christmas Is, as We Grow Older (1851)
  • A Round of Stories by the Christmas Fire (1852)
  • Another Round of Stories by the Christmas Fire (1853)
  • The Seven Poor Travellers (1854)
  • The Holly-Tree Inn (1855)
  • The Wreck of the "Golden Mary" (1856)
  • The Perils of Certain English Prisoners (1857)
  • A House to Let (1858)

All the Year Round aldizkariaren Gabonetako aleak:

  • The Haunted House (1859)
  • A Message From the Sea (1860)
  • Tom Tiddler's Ground (1861)
  • Somebody's Luggage (1862)
  • Mrs. Lirriper's Lodgings (1863)
  • Mrs. Lirriper's Legacy (1864)
  • Doctor Marigold's Prescriptions (1865)
  • Mugby Junction (1866)
  • No Thoroughfare (1867)

Saiakerak, poesiak eta antzerki-lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • The Village Coquettes (Antzerki-lan, 1836)
  • The Fine Old English Gentleman (Poesia, 1841)
  • Memoirs of Joseph Grimaldi (1838)
  • American Notes: For General Circulation (1842)
  • Pictures from Italy (1846)
  • The Life of Our Lord: As written for his children (1849)
  • A Child's History of England (1853)
  • The Frozen Deep (Antzerki-lan, 1857)
  • Speeches, Letters and Sayings (1870)

Charles Dickensen lanak euskaraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   James, Henry (1865-12-21), «Our Mutual Friend», The Nation, http://humwww.ucsc.edu/dickens/OMF/james.html .
  2.   Stone, Harry (1987), Dickens's Working Notes for His Novels, Chicago .
  3.   Forster, John, The Life of Charles Dickens, 1, http://lang.nagoya-u.ac.jp/~matsuoka/CD-Forster-1.html .
  4. eNotes.com: Charles Dickens
  5.   A Charles Dickens Devotional, Thomas Nelson Publishers, 2011, ISBN 978-1-4003-1954-1 .
  6.   Meckier, Jerome (1990), Innocent Abroad: Charles Dickens' American Engagements, University Press of Kentucky .
  7.   Patten, Robert L. (1978), The Pickwick Papers: Introduction, Penguin Books .
  8.   Arregi, Rikardo (2009-09-03), «Dickens», Berria, http://paperekoa.berria.info/iritzia/2009-09-03/006/005/dickens.htm .
  9.   Lewis, Peter R. (2007), Disaster on the Dee: Robert Stephenson's Nemesis of 1847, Tempus .
  10.   «La BBC adapta 'El misterio de Edwin Drood' a la televisión con un nuevo final del que no ha trascendido nada», El País, 2011-1-29, http://www.elpais.com/articulo/cultura/nuevo/final/novela/inacabada/Dickens/elpepucul/20110128elpepucul_3/Tes .
  11.   Drabble, Margaret (1997), The Oxford Companion to English Literature, Oxford University Press .
  12.   Slater, Michael (2009), Charles Dickens: A Life Defined by Writing, New Haven/Londres: Yale University Press, ISBN 978-0-300-11207-8 .
  13.   Stone, Harry, Dickens' working notes for his novels, University of Chicago Press, ISBN 0226145905 .
  14.   Johnson, Holmes, http://www.victorianweb.org/authors/dickens/edh/chronology.html Chronology of Novels .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Charles Dickens


Kategoria:Ingalaterrako antzerkigileak