Chicxulub kraterra

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Chicxulub kraterra
Cráter de Chicxulub
Yucatan chix crater.jpg
Radar topografiak 180 kilometroko (112 mi) diametroko krater-eraztuna agerian uzten du. Eraztun honetan zenote ugari daude, talkak sortutako ozeano arro prehistorikoa iradokitzen dutenak.
Chicxulub kraterra non dagoen adierazten duen Mexiko-ko/-go/-eko mapa
Chicxulub kraterra
Ezaugarriak / egitura
Konfiantza Bai
Diametro 180 km
Aroa 65 milioi urte
Ikusgai Ez
Zulatua Bai
Koordenatuak 21°24′N 89°31′W / 21.400°N 89.517°W / 21.400; -89.517Koordenatuak: 21°24′N 89°31′W / 21.400°N 89.517°W / 21.400; -89.517
Herrialdea MexikoMexiko
Eskualdea Yucatán penintsula

Chicxulub kraterra (tʃʼikʃuluɓ) antzinako talka krater bat da, Yucatán penintsularen azpian lurperatua, Mexikon[1]. Erdigunea Yucatán estatuko Chicxulub herritik hurbil dago, eta horregatik du izena[2]. Kraterraren diametroa 180 km zabal da, ezagutzen den Lurreko talka krater handiena. Kraterra sortu zuen talka bolidoa 10km zabal zen gutxienez.

Glen Penfield geofisikariak aurkitu zuen, 1970eko hamarkadan petrolio bila zebilela. Hala ere, hasieran Penfieldek ez zekien egitura geologiko hau krater bat zenik. Gerora, Alan Hildebranden laguntzarekin, talka egitura bat zela iradokitzen zuten frogak aurkitu zituen: talka kuartzoa[3], grabitate anomalia bat eta tektita inguruetan.

Arroken adinak eta isotopo analisiak azaltzen duenez, talka Kretazeoaren amairen izan zen, orain dela 65 milioi urte inguru (-65Ma). Talkak eragindako ondorioak dinosauroen desagerpenarekin lotzen da, K-T mugak (Kretazeo-Tertziario mugak) iradokitzen duen bezala. Hala ere, zientzalari batzuen arabera talka ez litzateke desagerpenaren arrazoi bakarra[4], edo garai bertsuan izandako talketako bat baino ez litzateke Chicxulub.

2010eko martxoan, 33 instituzioko nazioarteko 41 adituk 20 urteko ikerketa lanak eta frogak aztertu zituzten, paleontologia, geokimika, klimatologia, geofisika eta sedimentologia arloetan. Lantalde honek honakoa ebatzi zuen: Chicxulub talkak K-T muga garaiko espezie galeraren prozesua piztu zuela, dinosauroen galera barne.[5][6]

Teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkadan, azterketa geologikoetan, estratu batzuetan zentimetro batzuetako geruza fin eta beltza bat agertzen zela ohartu ziren, Kretazeo eta Tertziarioko geruzen mugan (K-T muga). Muga geologiko honek, Lurreko zenbait puntutan ikusgai, ezohiko iridio kopuru handiak ditu. Elementu hau ezohikoa da Lur planetan, baina ugaria zenbait meteoritotan. Horrela, garai hartan meteorito bat Lurrera erori zelako teoria azaldu zen.

Garai berean, zientzialariak negu nuklear kontzeptua garatzen hasi ziren, hau da, urte asko irauten duen mundu mailako negualdia, ehunka arma nuklearrek sortua, milioika hauts tonek gau artifiziala eta tenperaturen hoztea eragingo baitzuten. Kontzeptu honi jarraiki, talka negua kontzeptua garatu zuten, ondorio bertsukoak baina meteorito baten talkak sortua.

Baina meteorito honen balizko talka kraterra aurkitzeke zegoen. Urte batzuk geroago, Chicxulub kraterra aurkitu zuten Mexikon.

Luis Walter Alvarez fisikari estatubatuarrak, bere seme Walter Alvarez geologoak, Frank Asaro kimikari nuklearrak eta Helen Michael paleontologoak hipotesi berri bat proposatu zuten, non meteorito honen talkak Kretazeoaren amaieran (orain dela 65 milioi urtea) dinosauroen eta beste animalia lurtar zein itsastarren espezie ugariren galera ekarri zuen.

Ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Talkaren ostean meteoritoa desegin zenean, lurrazalaren zatiak, ur lurruna eta aerosol sulfatatuak aireratu ziren. Errauts eta kuartzo kristal laino bat eratu zen, hasieran 100-200 kilometroko diametrokoa, eguratseko goi geruzetara iritsi eta planeta osoa inguratu zuena. Lainoko partikulak Lurrera erortzen hasi ziren, jaurti ziren energiarekin. Eguratsa 7.000-40.000 kilometro orduko abiaduran[erreferentzia behar] zeharkatu zuten, milioika izar iheskorren antzera, airearen tenperatura ehunka gradu handituz.

Partikula hauek lurrean pausatu ziren apurka, egun ikusten den errauts geruza sortuz. Errauts bero honek landaredia erre edo larri kaltetu zuen Lurraren gehiengoan. Gainera partikula lainoak eguzki argia galarazi zuen hein handi batean, eta landareen fotosintesia eten. Landareak laster hil ziren, belarjaleak gero eta haragijaleak geroago.

Aldi berean, badirudi jarduera bolkaniko bizia piztu zela, agian talkak mantua pitzatu zuelako. Sufre oxido kopuru handiak ihes egin zuten lurbarnetik, euri azido bihurtu eta itsasoko animalia ugari hil.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   , http://www.unb.ca/passc/ImpactDatabase/images/chicxulub.htm .
  2. Penfield.
  3. Shocked quartz
  4. Bakker interview. "Does the [impact theory] explain the extinction of the dinosaurs? There are problems..."
  5. Schulte, et al.
  6. Rincon.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Chicxulub kraterra Aldatu lotura Wikidatan