Derio

Derio
Bizkaia
Izen ofiziala	Derio
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Bizkaia Txorierri
Alkatea	Lander Aiarza Zallo (EAJ)
Herritarra	derioztar
Koordenatuak	43°16′N 2°52′W
Eremua	10,7 km2
Distantzia	50 km Bilbora
Biztanleria	5.458 bizt (2011)
Dentsitatea	510,09 bizt/km²
http://www.deriokoudala.net

Derio Bizkaiko erdialdean dagoen udalerria da, Txorierri eskualdeko handiena. 2010eko erroldaren arabera, 5.372 biztanle bizi dira egun Derion, nahiz eta hurrengo urteetan dezente haziko dela aurreikusi.

Geografia

Auzoak

• Aldekone
• Arteaga (Derio)
• Artebakarra
• San Migel
• Santi Mami
• Txozna auzoa

Ingurune naturala eta klima

Asua ibaiak eta Untza menditik jaisten den Untza errekak zeharkatzen dute. Haren koordenatu geografikoak hauek dira: latitudea 43º 18’ 28’’ eta longitudea 0º 49’ 05’’. Bilboren erdigunetik 8 kilometrora dago.

Azalean 10,7 km2 ditu, 5000 biztanle inguru, eta 501,2h/km2 dentsitatea. Hirigune modernoa du. Bertan finkatu diren enpresengatik hazi da, Txorierriko gunerik populatuena bihurtu arte.

Udalerri mugakideak

Herriaren mugak hauek dira:

• Iparraldean Mungia eta Laukariz
• Ekialdean Zamudio
• Hegoaldean Bilbo
• Mendebaldean Sondika eta Loiu

Garraiobideak

Deriotik hainbat garraiobide pasatzen da.

Errepideei dagokienez, Deriotik Txorierriko korredorea pasatzen da, baita BI-737 errepidea, BI-3707 errepidea eta BI-631 errepideak ere.

Trenari dagokionez, Lezama-Bilbo trenbideak geltokia du Derion.

Autobusei dagokienez, Deriotik pasatzen dira Bizkaibuseko hurrengo autobusak: A 3223 Larrabetzu-Bilbo autobusa, A 3224 Zamudioko Parke Teknologikoa-Bilbo, A 3517 Mungia-Bilbo, Bermeo-Gurutzeta eta Larrabetzu-Areeta.

Gainera, Loiuko aireportua Deriotik oso hurbil dago.

Historia

Uribe merindadeko elizatea da Derio. Herriko zenbait etxe (erdiak gutxi gorabehera) Mungiako alkatearen eskumen eta fogerazioen menpean egon ziren. Bertako auzokideek udal berezia osatzen zuten, euren zintzoa aukeratzeko, hiriko Udalbatzan ere ordezkatuko zituena, bulen biltzailea eta lantegiko zaindaria izendatzeko. Ez ziren Jaurerriko Batzarretan zuzenean ordezkaturik egon, baizik eta Mungiak bidaltzen zituen taldeen bidez.

Gainontzeko etxeak infanzonatuak ziren eta hauek ziren benetan elizatea osatzen zutenak. Beste zintzo batez eta Udal batez baliatzen ziren, merindadeko bileretara eta Jaurerriko Batzar Nagusira (32. jesarlekua) joan behar ziren batzarkideak hautatzeko.

San Kristobal eliza X. mendean eraiki zuten Jaurerriko nekazari zentsatuek, eta 1745ean, berreraiki egin zen. Patronatua Zamudioko leinukoa zen, eta geroago, Morianako Konde eta Kondesarena. Azken hauek, jabe errealengo gisa, XVII. mendeko azkenean erantzuna eman, eta hamarrenak hartzen zituzten onuradun biak aurkezten zituzten, zati bat izan ezik, hau abadeen kongraturako eta nobalietarako zen, 1740an irabazitako auziaren arabera.

XX. mendera arte, biztanleak Derio eta Mungia artean banatuak izan ziren. 1928an, berriz, biztanle guztiak Deriora bildu ziren. Urte berean, Derioko udalak Zamudioko udalarekin batzea onartu zuen, udalerri bakarra osatuz, arazo ekonomikoengatik.

1934an, Derio eta Zamudio banatu egin ziren. 1937an gerra zibilean Derion bonbardaketak egon ziren, ekainaren 12an. Bonba haiek kalte material handiak eragin zituzten (batez ere, zoroetxean, gero seminarioa izango zena eta hilerrian), baina hildakorik ez. Hala ere, Derioko hilerriaren horman hainbat pertsona fusilatu egin zituzten.

1950eko hamarkada eta 1970eko hamarkada bitarteko urteetan Derio asko hazi zen: 1.000 biztanle eskas izatetik, 1970ean 5.000 biztanle izatera. Hazkunde horren eragile nagusia immigrazioa da, Extremaduratik etorritako etorkinak batez ere. Urte horietan Asua ibaiaren inguruan hainbat enpresa sortu ziren (batez ere Magefesa eta Olarra) eta horietara bildu ziren langile gehienak.

1966an Bilbok Derio anexionatu egin zuen, Txorierriko gainerako herriekin batera. Horrek arazoak ekarri zituen, hiri handi batean herri txikia izan eta erdigunetik urrun egoteagatik. 1981ean Deriok bere independentzia berreskuratu zuen.

1980ko hamarkadan industriaren krisiak gogor jo zuen Derio. Langabezia tasa handia, biztanleak galdu, ... baina krisiari aurre egiteko hobeto prestatua zegoen Bilborekiko independentzia lortuta.

Ekonomia

Derio landa giroko udalerria izan zen XX. mende erdira arte, nekazaritza eta abeltzaintza izan ziren bertako ekonomiaren oinarriak. Ondoren, merkatu berriak ireki eta kanpoko eskaintzarengatik lehiakor izateko aukerarik ez zuen izan, eta, industria sartzen hasi zen, komunikabideen inguruan industria zen sektore nagusia. Horrela bada, 50eko hamarkadaz geroztik, jarduera sektoreen arteko harremana erabat aldatu zen eta industria bihurtu zen sektore nagusi, ondoren zerbitzuak zeuden eta nekazaritzan gutxi batzuk bakarrik aritzen ziren. Baina gero, 70eko krisia etorri eta industriak zituen arazoekin, zerbitzuen sektorea indarra hartzen hasi zen, inguruko industrialdeetan zeuden enpresa mota ugariren ondorioz.

Biztanleria gehiena bigarren eta hirugarren sektorean aritu izan den arren, azken urteetan argi ikusten da nola udalerrian, hala Bizkaiko Lurralde Historikoan eta EAEn dagoen joera hirugarren sektorerakoa dela. Zerbitzuen sektorea haziz joan da eta industriaren gainetik jarri ere bai, eta gaur egun udalerriko biztanleen %49,6 zerbitzuetan aritzen dira.

1996ko datuak kontuan hartuz gero, Derioko udalerriko biztanleria aktiboa 2.187 lagunekoa da, hau da, biztanleriaren %46,76. Ehuneko hori %7 inguru hazi da 1986az geroztik. Biztanleria aktiboaren barruan okupatutakoak %75,03 dira, eta langabetuak gainontzeko %24,97. Azkeneko hauen artean bereiztu beharra daude lehenbiziko lanpostuaren bila dabiltzanak (%32,97) eta aurrez lana egin dutenak(%67,03). Bestetik, biztanleriaren %53,24 ez-aktiboa da.

Demografia

1966 eta 1983 bitartean Derio Bilboko auzo izan zen.

Urtea	1857	1877	1887	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
Biztanleak	221				293			1110		1976	4013	5133	4871	4846	5262

Politika

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EAJko Lander Aiarza hautatu zuten alkate berriro.

2007ko udal hauteskundeak

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
EAJ	1.299	7
PSE-EE	606	3
EAE-ANV	256	1
PP	183	1
EA	173	1
EB	159	0

2011ko udal hauteskundeak

Derioko udalbatza
Izena	Zinegotziak	Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	7	1.356 (%47,80)
Bildu	3	607 (%21,40)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))	2	543 (%19,14)
Alderdi Popularra (PP)	1	215 (%7,58)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)	-	116 (%4,09)

Kultura

Hizkuntza

Derion XX. mendearen erdialdera arte euskara izan da hizkuntza nagusia. XX. mendearen bigarren erdialdean Deriora hainbat etorkin espainol etorri ziren, bertako biztanleak baino gehiago izateraino. Hori dela eta, euskarak galdu egin zuen bere nagusitasuna herrian. Dena den, euskara berreskuratzeko prozesuan Derion hainbat aurrerapauso egin dira azken urteotan.

Derioko bertako euskara Mendebaldeko euskararen aldaera bat da, Txorierri eskualdean egiten denaren antzekoa, nahiz eta Mungia aldeko aldaerarekin ere harreman izan.

Jaiak

• Maiatzak 15: San Isidro Jaiak, herriko jaiak.
• Uztailak 25: Santiago, San Kristobal auzoan (Derio zaharrean).
• Uztailak 31: San Inazioak, Aldekone auzoan.
• Abuztuak 3: San Esteban jaiak, San Esteban auzoan.
• Abuztuak 17: Santi Mami jaiak, Santi Mami auzoan.
• Irailak 29: San Migel jaiak, San Migel auzoan.

Ondasun nabarmenak

• San Kristobal eliza: X. mendean eraikia eta 1745ean berreraikia.
• San Isidro eliza: 1958an eraikia
• San Esteban baseliza.
• Derioko seminarioa.
• Derioko hilerria.

Derioztar ezagunak

• Angel Garitano "Ondarru"
• Ander Garitano
• Gaizka Garitano
• Juan Luis Goikoetxea
• Mikel Goikoetxea
• Jon Ugutz Goikoetxea

Hedabideak

• "Aikor" aldizkaria.
• Beitu udal aldizkaria.
• Derio berbetan, ezker abertzalearen aldizkaria.

Elkarteak

• Labayru Ikastegia.
• Derioko Argazki Taldea (DAT)
• Lainomendi dantza taldea
• Santzoka gazte elkartea
• Sutondoan emakume elkartea
• Tximintx euskara elkartea
• Txoriberri kultur elkartea

Ikus, gainera

• Derioko egoera soziolinguistikoa

Kanpo loturak

• Derioko udalaren webgunea
• Derio google mapean
• Derioko ezker abertzalearen eztabaidagunea
• Lander Aiarza Derioko alkatearen bloga