Diru

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Dirua ordaintzeko orokorki onartutako bitartekoa da, bereziki ondasun eta zerbitzuen transakzioak burutu eta zorrak kitatzeko erabilia. Adiera arruntean, dirua txanponak eta billeteak dira, baina banku-gordailuen gainean igortutako txekeak eta beste zenbait finantza-bitarteko ere dirutzat har daitezke; horrela, dirua zehaztasunez definitzea konplexua da. Beste alde batetik, pertsona bat diruduna dela esaten denean, aberatsa dela adierazi nahi da, baina diru asko edukitzeaz, gainera, beste aktibo batzuek ere (lurrak eta beste ondasun higiezinak) balioa atxikitzeko funtzioa ere betetzen dute. John Hicks ekonomialariak dirua diruak egiten duena dela adierazten zuen[1]. Hari kasu eginez, diruaren funtzioak zehaztea baliagarria izan daiteke dirua definitzeko, horrela, diruak batera betetzen dituen funtzioak kontu-unitatea, truke-bitartekoa eta balio-gordailua izatea dira.[2] Horretarako, dirua zatigarria, transferitzen erraza, iraunkorra eta orokorrean onartu eta ezagutua eta eskaintza egonkor eta mugatukoa izan behar da , besteak beste.[3]

Diruaren sorrerari buruzko teoriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ordena espontaneoaren teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirua trukeak egiteko abantaila eta beharrarekin sortzen da. Trukerik gabeko gizarte batean ez da dirurik behar. Trukeak egitea, ordea, baditu abantailak: ekoizle guztiak ez dira berdinak eta batzuk lan batzuetan trebeagoak direnez, kostu txikiagoak dituzte besteek baino, hau da, abantaila konparatiboa dute; horri esker, bakoitza espezializaturik dagoen produktuak ekoitziz eta merkaturatuz eta horien trukean beste gai eta produktuak eskuratuz, baliagarritasun edo probetxu handiagoa ateratzen du. Ekoitzitako gaiak eta produktuak trukatuz, ekoizleek nahiz kontsumitzaileek soberakina eskuratzen dute. Trukea egiteko bi agente ados jarri daitezen, ordea, zenbait baldintza bete behar dira: produktuei, kopuruei, denborari eta truke-tasei buruz kointzidentziak gauzatu behar dira batera. Adibidez, hiru liburu bi sagarrekin trukatu nahi baditugu, sagarrak dituen pertsona bat, bi liburu nahi dituena eta trukean sagar hiru eskainiko dituena bilatu behar dira une jakin batean. Baldintza horiek aski gogorrak dira, eta hortik sortzen da dirua bitarteko gai likido moduan trukeak errazteko.[4][5] Horrela, dirua ekonomiaren eboluzio natural edo espontaneo baten emaitza litzateke. Diruaren jatorriaren teoria hau Austriako eskola ekonomikoaren sortzailea Carl Menger ekonomialariak planteatu zuen, eta gerora eskola horretako beste ekonomialari batzuek, Friedrich Hayek eta Ludwig von Misesek kasu, hartu zuten oinarri moduan, diruaren gaineko teoriak eratu eta fintzeko. Mengerrek, ordea, ez zuen estatuaren rola guztiz baztertu, eta dirua osatu behar duen gai likidoa finkatzean eta diru-sistema ezarri eta kudeatzeko ezinbestekoa zela aldeztu zuen, Austriako eskolako beste ekonomialari batzuek ez bezala. [6]

Kartalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kartalismo izeneko teoria Georg Fredrich Knapp alemaniar ekonomialariak garatu zuen XX. mendearen hasieran. Knappek ez du ukatzen diruaren sorrera gizarteak sortutako truke-bitarteko gisa, baina estatuak dirua jaulkitzeko ahalmena bere gain hartzean, dirua zer den eta zer ez den erabaki eta gizarteak hori onartzen duenean, diruaren balio materiala kontuan hartu gabe, jauzi kualitatiboa gertatzen da diruaren izaeran. Balio materialik ez duen baina herritarrek zorrak kitatzeko erabiltzen duten diru horri diru kartala deitzen dio Knappek. Bere ustez, dirua kontrolatzeko Estatuak duen interesa zerga bilketan datza: estatuak zergak kobratzeko ezartzen du dirua eta estatuari zergak ordaintzeko modu bakarra delako onartzen dute herritarrek estatuak ezarritako diru hori. "Dirua Estatuaren izakia da" adierazi ohi da ideia hori laburbiltzeko. Horrela, dirua aztertzeko ikuspuntu egokienak politikoa, juridikoa eta kulturala dira.[7]

Diru motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salgai dirua eta diru fiduziarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salgai dirua balioa ondasun moduan duen erabileratik datorkion dirua da; adibidez, antzinaroan gatza maiz erabiltzen zen diru moduan; urre eta zilarrezko txanponak ere XX. mendera arte erabili dira ordainketak egiteko eta balio-gordailu moduan; nazien kontzentrazio-esparruetan ere, zigarretak eta beste gaiak erabiltzen ziren truke-neurri gisa. Diru fiduziarioa, berezko balio eskasa izan arren, erakunde jaulkitzailearekiko konfiantzan onartzen den dirua da. Adibidez, diru fiduziarioa dira txanpon eta billeteak, horien balioa estatuak bermatzen du, banku zentralen bitartez, berez diru paperak ez baitu baliorik; banku-gordailuak, txeke eta transferentzien bitartez besteak beste, ere diru fiduziarioa dira, bankuak ordainduko duelako ziurtasunean oinarritzen baitira.

Erabilera legaleko dirua, agirizko dirua eta banku dirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabilera legaleko dirua legez hartzekodun batek ordainketa moduan onartu behar duen duen dirua da, ordainketarako uko egin ezin diezaiokeena. Historian, erabilera legaleko dirua herrialdeko txanponak eta billeteak izan dira. Agirizko dirua txekez edo beste agiri batez ordainketa ziurtatzen duen agiria da, bereziki bankuko gordailu baten bermeaz. Banku dirua banku gordailuetan dagoen diru guztia da; aukeratutako definizioa zein den kontu korronteak eta berehalako likidezia duten beste gordailuak soilik edo eperako gordailuak ere sartzen dira banku diruaren definizioan.

Diru elektronikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendeko azken hamarkadetan bankuko gordailuak eta horien gaineko eragiketak informazio-teknologien bitartez antolatzen hasi ziren. Diru elektronikoak, mendearen bukaeran, berrikuntza nabarmena ekarri zuen: diru-balioa gailu elektronikoetan (txipa duten txartelen bitartez edo software egokia baliatuz online ordenagailuak baliatuz) gorde eta baliatzeko ekarri zuen, ordainketak diru elektroniko horren jaulkitzaileak ez diren pertsona eta erakundeei zuzenean egiteko aukera emanez.[8] Erabilera legaleko diru-unitateetan neurtzen da.

Diru birtuala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diru birtuala pertsona, talde edo erakunde batek asmatu eta kudeatutako dirua da, modu formal edo informalean komunitate baten baitan onartu eta erabilia; adibidez, beherapenak izan eta opariak jasotzeko paperezko kupoiak diru birtuala direla esan daiteke, egun diru birtual sistema gehienak digitalak badira ere. Kupoi horien kasuna, norabide bakarreko dirua da, dirua beherapenak eta opariak izateko soilik erabil daitekeelako, baina badira baino bada bi norabideko diru birtuala, non pertsonek diru birtuala eman eta jaso ere egin dezaketen. Beste irizpide bati jarraiki, diru birtuala itxia, komunitateko produktuak trukatzeko soilik erabil daitekeenean (adibidez, World of Warcraft jokoko dirua), eta irekia, komunitateaz gaindiko produktuak truka daitezkeenean, izan daiteke. Bihurgarria ere izan daiteke, beste txanpon batekin truka daitekeenean.[9]

Kriptodirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kriptodirua kriptografia erabiliz online sortu, baliatu eta balidatu egiten den diru birtuala da. Kriptodiruaren sorrera publikoa eta gardena da eta inongo erakundek edo pertsonak ezin du diruaren sorrera mugatu edo azkartu, diruaren sistema era independentean loturiko hainbat ordenagailuk kudeatzen baitute. Lehenengo kriptodirua bitcoin izan zen, 2009 urtean sortua, irekia eta bihurgarria. Bitcoin diru-sistema ez dago zentralizaturik eta diruaren erabilera okerra eragiketak gehiengo baten onespenaz balidatu behar da. Bitcoin ondoren, beste hainbat kriptodiru-sistema sortu da.[10]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)   Hicks, J.R. (1967), Critical Essays in Monetary Theory .
  2. (Gaztelaniaz)   «Dinero», Expansión, Diccionario Económico, http://www.expansion.com/diccionario-economico/dinero.html .
  3. (Gaztelaniaz)   Jiménez, Félix (2006), Macroeconomía. Enfoques Y Modelos, 1, 272. orrialdea, http://books.google.es/books?id=bxuAyHjozEIC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  4. (Gaztelaniaz)   Ortíz Soto, Oscar Luis (2001), El dinero: la teoría, la política y las instituciones, 17-24. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=3jEFjaHPM8MC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  5. (Gaztelaniaz)   Rallo, Juan Ramón (2014-05-18), «El origen evolutivo del dinero», juanramonrallo.com, http://juanramonrallo.com/2014/05/el-origen-evolutivo-del-dinero/ .
  6. (Ingelesez)   Ikeda, Yukihiro (2008), Carl Menger’s Monetary Theory: A Revisionist View, http://www.wiwi.uni-frankfurt.de/kolloquium/ws0708/ikeda.pdf .
  7. (Ingelesez)   Tcherneva, Pavlina R., «Chartalism and the tax-driven approach money», A Handbook of Alternative Monetary Economics: 69-85 .
  8. (Ingelesez)   «Electronic Money», European Central Bank, https://www.ecb.europa.eu/stats/money/aggregates/emon/html/index.en.html. Noiz kontsultatua: 2014-06-16 .
  9. (Ingelesez)   «Virtual currency schemes», European Central Bank, 2012-10, http://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemes201210en.pdf .
  10. (Ingelesez)   Bitter to Better — How to Make Bitcoin a Better Currency, 2012, http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-32946-3_29#page-1 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Diru Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Dirua