Donibane Garazi

Wikipedia(e)tik

Donibane Garazi
Nafarroa Beherea
Donibane Garaziko ikuspegia.
Izen ofiziala	Saint-Jean-Pied-de-Port (fr)
Antolaketa Estatua Eskualdea Departamendua Barrutia Kantonamendua	Frantzia Akitania Pirinio Atlantikoak (64) Baiona Donibane Garazi (burua)
Alkatea	Alphonse Idiart (2008-2014)
Herritarra	donibandar / garaztar
Koordenatuak	43°9′54″N 1°14′8″W / 43.165, -1.23556 (Donibane Garazi) Koordenatuak: 43°9′54″N 1°14′8″W / 43.165, -1.23556 (Donibane Garazi)
Eremua	273 ha = 2.73 km2
Garaiera	180 m.
Distantzia	0 km Donibane Garazira
Postakodea	64220 64485 (INSEE kodea)
Biztanleria	1.417 bizt (1999)
Dentsitatea	519 bizt/km²

Donibane Garazi Nafarroa Behereko hiriburua da, Donejakue Bidean kokatua. Bertakoak garaztarrak dira.

Errobi ibaiak zeharkatzen du.

Eduki-taula 1 Geografia 1.1 Komunikabideak 1.2 Hidrografia 1.3 Orografia 1.4 Etxeak eta Auzoak 1.5 Udalerri mugakideak 2 Toponimia 3 Historia 3.1 Erdi Aroa 3.2 Aro modernoa 3.3 Frantziako Iraultza 4 Demografia 5 Auzapezak 6 Ekonomia 7 Kultura 7.1 Jaiak 7.2 Hizkuntza 7.3 Zinema 8 Ikustekoak 9 Ekipamenduak 9.1 Kirolak 9.2 Hezkuntza 10 Garaztar ezagunak 11 Galeria 12 Erreferentziak 13 Kanpo loturak

[aldatu] Geografia

Kantonamenduko hiriburua izateaz gain, lurraldeko eskualdeetariko bat den Garaziko hiriburua ere bada.

[aldatu] Komunikabideak

Udalerritik RD-933 (7 kilometrotara dagoen Arnegi doana) (antzinako RN-133), RD-918 (antzinako RN-132) eta RD-401 errepideak pasatzen dira.

[aldatu] Hidrografia

Ibañeta mendatetik gertu kokatuta, bertan Arnegi eta Lauribar lotzen dira. Errobi ibaiak udalerria ere zeharkatzen du^[1].

[aldatu] Orografia

1.021 metroko altuera duen Munhoa mendia Baigorri eta Donibane Garazi artean dago.

[aldatu] Etxeak eta Auzoak

Alde Zaharra Emobia errekaren eskuinaldean hasi zen, Lauribar iparraldeko muga izanik. Eskumaldean Zitadela eta ezkerraldean Uganga edo Urgane auzoak ditu. Zitadelatik gertu Saint-Jacques auzoa dago, ezkerraldean Saint-Michel dituena^[2].

• Uganga

[aldatu] Udalerri mugakideak

• Izpura iparraldean
• Donazaharre eta Zaro ekialdean
• Eiheralarre hegoaldean
• Uharte Garazi mendebaldean

[aldatu] Toponimia

Frantsesezko Saint-Jean-Pied-de-Port toponimoak^[3] itxura hauek izan ditu: Imus Pyrenœus (Antoninoren Ibilbidea), Donibane (1154an, Al Idrissik aipatua^[4]), Via Sancti-Johannis eta Johannes-de-Cisera (1168an eta XII. mendean, Baionako eskutitzak^[5]), Sanctus-Johannes-sub-Pede-Portus, San-Juan-del-Pie-de-Puertos, Sant-Johan-deu-Pe-deu-Port eta Sant-Johan-del-Pie-de-Puerto (1234, 1253, 1268 eta 1274an hurrenez hurren, Duchesne Bilduma CX eta CXIV Liburukiak^[6]), Sant-Johan eta Sant-Johans (1277 inguru, Nabarreriako Gerra), Sanctus-Johannes-de-Pede-Portus (1302, Baionako kapitulua^[7]), Sainct-Jean-du-Pied-des-Ports eta Sainct-Jean-du-Pied-pres-des-Ports (XIV. mendea, Jean Froissart kronikaria, IV. Liburukia), S-Iean Pié de Port (1650) eta Nive-Franche (1793) eta Jean-Pied-de-Port (1794).

Uganga auzoak berrik^[3] Gange itxura zuen (1736, Baionako kapitulua^[8]).

Okzitanieraz: Sent Joan Pè de Pòrt du izena. Gaztelaniaz, berriz, jatorrizko izena Santa Maria Cabo el Puente bazen ere, egun San Juan Pie de Puerto da.

[aldatu] Historia

[aldatu] Erdi Aroa

Donibane Garazi hiribildua XII. mendean eratu zen, zenbait mende geroago Karlos II.a Nafarroakoa bere "Erresumaren giltzatzat" hartuko duena. Bere garapenak Donazaharreri nagusitasuna kendu zion Urkullu eta Orreaga zeharkatzen zituen erromatar galtzadan.

Hiribildu zaharreko lehendabiziko eraikinen artean Errobitik gertu zegoen XII. mendeko Santa Eulalia eliza, Uganda auzoan dagoen "Toki Eder" izeneko etxean dagoen portale erromanikoa eta gertuko muinoan dagoen Mendiguren gaztelua, 1191an aipatua.

Hiribilduan bertan Antso VII.a Azkarrak (1152-1221), XIII. mendeko hasieran, gotorlekua eta eliza eraiki zituen.

1329an, Filipe Evreuxkoak (1328-1343) forua eman zion hiribilduari, hiriak berak harresiak, azokak eta feriak kontrola zitzaten. Era horretan, Donejakue Bidea egiten ari ziren erromesek bertatik igaro behar zuten Iruñera heldu baino lehen.

XV. mendeko Mendebaldeko Zismaren garaian, Avignongo aita sainduaren apezpiku zismatikoa izan zuen 1383 eta 1488 artean. Erromakoa, berriz, Baionan zegoen. (Jean Froissartek esan zuen apezpiku biek Orthezen bildu zirela Gaston Febusek deituak.)

[aldatu] Aro modernoa

1512an, Fernando Katolikoak bere errege legezkoak ziren Joanes eta Katalina Labritekoari Erresuma indarrez kendu eta hauek Biarnora alde egin behar zuten. Gaztelako Erresumako armadak Pirinioak igaro eta 1512ko abuztuan Donibane Garazi konkistatu zuen^[9]. Albako dukeak gazteluaren defentsa gogortu zuen irailean.

Irailetik aurrera Joanes Labritekoak gidatutako armadak erresumak berreskuratzeari ekin eta Donibane Garazi hartu zuen. Garai hartan, hiribildua eskuz-esku aldatu zen askotan kalte ugariak izanik. Labritekoaren 20.000 soldaduek 1512ko azaroan hiribildu setiatu eta gotorlekuaren 1000-1800 soldaduek eutsi. Berriro 1516an ekin Orreagan hil zen ekainaren 17an.

1521eko maiatzaren 12an Labritarren Henrike II.a Nafarroakoak hiribildu setiatu eta 15ean konkistatu zuen. Ekainaren 30ean Noainen galdu eta hiru asteko setioa eta gero, Albako dukeak gotorlekua berreskuratu zuen. 1522an gaztelarrek hiribildua utzi eta 1524ko urtarrilean berreskuratu zuten. 1527an nafarrek berriro lortu eta zenbait hilabetez mantendu zuten^[9].

1530ean, Karlos I.a Espainiakoak seigarren merindadea utzi eta gotorlekua txikitu zuen. Henrike III.a Nafarroakoak Frantziako tronua lortu eta Nafarroa eta Frantziako errege bihurtu zen, bere oinordekoek Karlos X.era arte erabiliko zuten titulu bera.

Erlijio Gerretan, 1567 Joana Labritekoak katolizismoa debekatu eta irailean Liga bat eta 1568ko martxoan altxamendua sortu zen. Katolikoen aterpea Montgomeryk 1570eko Errauts Ostiralean hiribildua hartu eta eliza bi erre zituen. Azkenean, Henrike III.ak egoera konpondu zuen^[9].

[aldatu] Frantziako Iraultza

1789ko martxoan, Donibane Garazin bildutako Nafarroako Gorteek ez zuten bere burua Frantziako "probintzia"tzat hartu eta ez zituzten Frantziako Estatu Nagusietara ordezkariak bidali. Ekainean egindako bilera batean, berriz, lau ordezkari hautatu eta foruak errespetatu zitezela aginduak zituztela, Parisera bidali zizkieten. Hala ere, alferrik eta 1789ko abuztuaren 4eko gauean foruak abolituak izan ziren. Nafarroa Behereak, Ipar Euskal Herriko beste herrialde eta Biarnoekin batera Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuen^[9].

1790eko martxoaren 4eko Legeak departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Ipar Euskal Herrian hiru barrutiak sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Ustaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Ustaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik Donibane Garazi Nive-Franche, Ustaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren. 1790eko Donibane Garaziko Kantonamenduak egun dituen udalerri berak zituen Donapaleuko Kantonamenduan zegoen Ainhize-Monjolose izan ezik.

Frantziako Iraultzan eta Lehen Inperioan izandako gudek gudu-zelai bihurtu zuten Donibane Garazi. 1793an, konbentzioa eta Espainia arteko gudan, orduko Nive-Franche gotorlekuak euskal ehiztariei ezker Frantzia defendatu zuen.

1813an Soultek gidatutako kontraeraso napoleondarra bertatik hasi zen Wellingtonek setiatutako Iruñea askatzeko. Pirinioak zeharkatuak izan zirenean, Miro jeneral espainiarrak udalerria setiatu bazuen ez zuen etsi eta Luis XVIII.a Frantziakoak hartu zuen.

1889an trenbidea Donibane Garazira heldu bazuen ere, XIX. eta XX. mendeetan hiriburua biztanleria ez ezik garrantzi politikoa ere galtzen ari da.

[aldatu] Demografia

Biztanleriaren bilakaera 1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1.121 1.286 1.421 1.632 1.771 1.979 2.332 2.085 1.979 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1.752 1.939 1.959 1.972 1.641 1.556 1.545 1.546 1.600 1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1.682 1.638 1.566 1.404 1.517 1.591 1.541 1.541 1.537 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 - - 1.612 1.686 1.729 1.563 1.432 1.417 1.513 - -

Oharra: 2006ko biztanleria INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

[aldatu] Auzapezak

Agintaldia	Auzapeza	Alderdia	Lanbidea
1995-2001	Charles Cabrol
2001-2014	Alphonse Idiart

[aldatu] Ekonomia

Donibane Garaziko enpresa nagusia pattarrak egiten duen SARL Étienne Brana da, Departamenduko elikagaigintzaren inportanteenetariko bat dena^[10].

Laborantza (artoa, zuhainak, mahastiak, barazkiak) eta abeltzaintza (behiak, ardiak eta txerriak) dira jarduera nagusiak. Nafarroa Behereko merkataritza-gunea ere bada (astelehenetako azoka eta apiril, uztail eta abuztuko ardi eta gazta-feriak). Turismoak ere garrantzi handia du eskualdean^[11].

[aldatu] Kultura

[aldatu] Jaiak

Uztailaren 15ean, Joan Maiorgakoa martiriaren eguna ospatzen dute^[11].

[aldatu] Hizkuntza

Behe-nafarrera da garaztarren berezko euskalkia, zehazki ekialdeko aldaerakoa. Bertzela, ikastola eta bertso-eskola bana ere badituzte herrian.

[aldatu] Zinema

• 2005ean Coline Serreauk bertan "Saint-Jacques… La Mecque" filma grabatu zuen.

[aldatu] Ikustekoak

• Zitadela^{[12][13][14][15]}1625 eta 1627 artean Pierre de Conty de La Mothe d'Argencourtek eraikia, gero askotan berreraikia.
• Alde Zaharra, XV. mendeko Donejakue Atean hasita.
• Andre Mariaren atea.
• Andre Mariaren zubia.
• Zitadelako karrika. Bertan hiribilduaren familia nagusiak bizi ziren:
  • 3.ean 1866an egindako etxea dago^[16].
  • 8.ean 1741ean egindako etxea dago^[17].
  • 31.ean 1633an egindako etxea dago^[18].
  • 32.ean 1510ean egindako Arkantzola Etxea^[19].
  • 33.ean Charles Floqueten jaiotetxea.
  • 39.ean 1584an egindako Lapurdi edo Apezpikuen Etxea^{[20] [21][22]}.
• Mansart etxea^[23][24], barnekaldea XIII. mendekoa dena.
• Espainiako karrika, Donejakue Bidean dagoena:
  • 9.ean Nafarroako Gorteen egoitza zegoen^[25].
  • 23.ean Mendiri Etxea^[26], 1610ekoa, baita Nafarroako Gorteen egoitza izandakoa.
• Etxehandia etxea^[27], Renaud karrikan, 1645ekoa.
• Jasokundearen eliza^[28][29], gotikoa.

[aldatu] Ekipamenduak

[aldatu] Kirolak

• Union Sportive Nafarroa 2003an US Garazi eta US Baigorri taldeak batu eta errugbi taldea sortu zuten. Egoitza Donibane Garazin badu ere, Baigorrin ere egoitza du. Egun Fédérale 2 mailan dabil.

[aldatu] Hezkuntza

Udalerriak hiru haur-eskola- bata publikoa (Renaud) eta beste biak pribatuak (Sainte-Marie eta ikastola)-, ikastetxe bi- bata publikoa (Citadelle) eta bestea pribatua(Saint-Jean de Mayorga)-, lizeo publiko bat (lycée de Navarre) eta nekazal-lizeo pribatu bat (Frantses Enia) ditu.

[aldatu] Garaztar ezagunak

• Juan Uharte (1530-1588), mediku eta filosofoa.
• Henri Fargues, (1757-1804), politikaria.
• Raymond Larrabure, (1797-1875), politikaria.
• Charles Floquet (1828-1896), politikaria.
• Jean Barbier, (1875-1931), euskarazko idazlea.
• Michel Intxauspe (1925-), banka gizon eta poltikaria.
• Imanol Hariñordoki (1980-), errugbi jokalaria.

[aldatu] Galeria

Harresiko bidea.	Beherobia ibaia.	Beherobia ibaiaren zubi erromanikoa.	Donejakue Bidea
Zitadelatik ikusita	Zubiburuko Andre Maria eliza	Charles Floquet jaio zen etxea	Uharte Garazitik ikusita

[aldatu] Erreferentziak

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Donibane Garazi

Wikipedian atari bat dago honi buruz: Euskal Herriko Wikiatlasa

• (Euskaraz)(Frantsesez)Garazikus elkartea
• (Euskaraz) Garaziko Ikastolaz
• (Frantsesez) (Ingelesez) Donibane Garaziko eta Baigorriko Turismo Bulegoa

	Nafarroa Behereko udalerriak
Ahatsa-Altzieta-Bazkazane • Aiherra • Ainhize-Monjolose • Aintzila • Aiziritze-Gamue-Zohazti • Akamarre • Aldude • Amendüze-Unaso • Amorotze-Zokotze • Anhauze • Arberatze-Zilhekoa • Arboti-Zohota • Arhantsusi • Armendaritze • Arnegi • Arrosa • Arrueta-Sarrikota • Azkarate • Baigorri • Banka • Bastida • Behaskane-Laphizketa • Behauze • Behorlegi • Bidarrai • Bidaxune • Bithiriña • Bunuze • Burgue-Erreiti • Buztintze-Hiriberri • Donaixti-Ibarre • Donamartiri • Donapaleu • Donazaharre • Donibane Garazi • Donoztiri • Duzunaritze-Sarasketa • Eiheralarre • Erango • Ezkoze • Ezterenzubi • Gabadi • Gamarte • Garrüze • Heleta • Hozta • Ibarrola • Iholdi • Ilharre • Irisarri • Irulegi • Izpura • Izturitze • Izura-Azme • Jatsu Garazi • Jutsi • Labetze-Bizkai • Lakarra • Landibarre • Larribarre-Sorhapürü • Larzabale-Arroze-Zibitze • Lasa • Lekunberri • Lüküze-Altzümarta • Martxueta • Mehaine • Mendibe • Oragarre • Ortzaize • Ostankoa • Pagola • Samatze • Suhuskune • Uharte Garazi • Uhartehiri • Urepele • Zaro