Donibane Lohizune

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Donibane Lohizune

 Lapurdi
Donibane Lohizuneko portua; atzealdean, eliza ageri da.
Donibane Lohizuneko portua; atzealdean, eliza ageri da.

Donibane Lohizuneko armarria

Izen ofiziala Saint-Jean-de-Luz
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Baiona
Donibane Lohizune
Auzapeza Peiuko Duhart (2008-2014)
Herritarra donibandar
Koordenatuak 43°23′23″N 1°39′40″W / 43.38972°N 1.66111°W / 43.38972; -1.66111Koordenatuak: 43°23′23″N 1°39′40″W / 43.38972°N 1.66111°W / 43.38972; -1.66111

Lohizune kokapena lapurdi.jpg

Eremua 19,05 km2
Garaiera 0-84 m
Distantzia 22 km Baionara
Posta kodea 64500
INSEE kodea 64483
Biztanleria 14.332 bizt.
Dentsitatea 752,34 bizt./km²
Sorrera XIII. mendea baino lehenago
http://www.ville-saintjeandeluz.fr/

Donibane Lohizune[1] Lapurdiko udalerria da, Bizkaiko golkoko itsasertzean eta Donibane Lohizuneko badian kokatua, Donibane Lohizuneko kantonamenduan. Baionatik 23 bat kilometrora dago, probintziako mendebaldean. Udatiarren egonleku ezaguna da.

Zalantzarik gabe, Lapurdiko kostal­dean identitate euskalduna hobekien gorde duen herria da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Lohizune Urdazuri ibaiaren amaieran dago, Zokoa eta Zibururekin batera Donibane Lohizuneko badia turistiko garrantzitsua osatuz.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Lohizuneko herriko etxearen arabera, hiria 5 auzotan banatuta dago:

  • Barra
  • Errepira
  • Erromardia
  • Baionako bidea
  • Urdazuri

Etxeak eta auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren historia itsasoari eta Done Jakue bideari lotua izan da. Erdi Aroan Santiago bidea egiten zuten erromesen ospitale zen Donibane Lohizune.

Donibane Lohizune XII. mendearen hasierako dokumentuetan agertzen da. Herrigunearen hastapenak arrantzari lotuak izan zirela uste dute askok, baina garai haietan jarduera nagusi nekazaritza zuten .

Nafarroako erregearen tropek Donibaneko parrokia‑eliza hartu zutenean, 1245ean, nekazaritza soilik aipatu zuten. Etxe dotoreak eta nekazaritza‑etxeak barrual­deko auzoetan zeuden: Akotz, Jalday, Fagonda, Urthaburu, Fagozu. Horrenbestez, itsasoari lotutako jardueren berririk ez dugu.

Donibane Lohizune Santa Barbara itsasargitik ikusita. Atzealdean, Larrun mendia.
Donibane Lohizune Santa Barbara itsasargitik ikusita. Atzealdean, Larrun mendia.

Itsasoari eta arrantzari lotutako tradizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. menderako hirigune komertzial garrantzitsua zen, bertoko portua kortsario bilgunea zen eta Bizkaiko golkoa ikuskatu eta balearen arrantzan zebiltzan ontziak irteten ziren bertatik. XV. mendean euskal arrantzaleek Ternuako lehen kostaldeak aurkitu zituzten, eta balearen arrantzak izena eta aberastasuna eman zizkion Donibane-Lohizuneri.

Iparral­deko artxiboetan beti ere zokomiran, Goyenetchek aurkitutako itsasgizon donibandar antzinakoenak 1545ekoak dira: Martin de Barreyne (Sain­tserro baleontziaren armadorea); Johannicot Etchauesten (Saint Joan de Bus baleontziaren patroia; eta Pellento de Reparatse, aurrekoen kidea. Euskal itsasgizonak Mundu Berriaren itsasertzera lehenago iritsi al ziren Kristobal Kolon bera baino? Frogagiririk ez dugu oraingoz, baina ez da harritzekoa baleak harrapatzetik soilik bizi ziren itsasgizon trebe haiek, balea harrapatzearekin itsututa, Atlantikoaren beste ertzeraino iristea, aurkitzaile ofizialari aurrea hartuta.

Ternuako hegoal­deko Saint-Pierre eta Mikeluneko biztanleak Donibane Lohizune inguruko arrantzaleen ondorengoak dira. Garai hartako arrantzaleak baleen bila joan ziren, eta baleak desagertzen ziren heinean, bakailaoak harrapatzeari ekin zioten. Bakailaoa aurkitzean ur handitako arrantza garatu zuten, eta hari eskerrak suteak eta bestelako zoritxarrak gainditu zituen Donibane Lohizunek. 1558an gertatutako lazeriaren ondoren (Ezkerrenea etxea soilik salbatu zen), eraikitzeari ekin zioten: parrokia‑eliza, udaletxea, langile eta marinelen etxe xumeak, eta armadoreen eta kortsarioen etxe dotoreak eraiki zituzten, denetarik baitzegoen hirian. Horrenbestez, sorginen harrapaketa sorginen harrapaketa gainditu ostean,

XVII. mendea urrezko mendea izan sen Donibane Lohizunerentzat, nahiz eta 1636n espainiarrek hiria hartu zuten, baina Frantziako errege-armadak hurrengo urtean berreskuratu zuen. Bere loria garaiak izan zituenean hiriak, esaterako Pirinioetako Itunaren ondoren (1659ko azaroaren 7a) Luis XIV.a hirira iritsi zenean Maria Teresa Austriakoa Espainiako infantarekin ezkontzera. Bikotea irten zen elizako atea hiru urtez izan zen itxita, inskripzio batek dioenez.

Donibane Lohizune 1895 inguruan.

Aitzitik, XVIII. mendea aurkakoa izan zen, batez ere itsasgizonentzat. Izan ere, 1708an berebiziko ekaitza pairatu zuten, kronika batzuetan itsasikaratzat jo zutena. Ekaitzak euste‑hormak apurtu zituen, etxeak eraitsi zituen, eta herria urpean gel­ditu zen. Bost urte geroago, 1713ko Utrechteko Itunaren ondorioz, Frantziak Kanada eta Ternua gal­du eta Britainia Handiaren esku gelditu ziren, kolpe latza emanez Donibaneri. Holandarrek eta ingelesek indar handia hartu zuten itsasoan. Gainera lehendik ere balea desagertua zen Bizkaiko golkotik, eta itsasoak apurtuak zituen badia babesten zuten Zokoa eta Santa Barbara barrak, portua eta hiriko zati bat suntsituz. Honen ondoriozko gainbehera izan zela-eta, arrantzale askok herritik alde egin behar izan zuten. Bestalde, mendearen amaieran Frantziako Iraultza hasi zen, eta portua gel­dirik geratu zen. Sardinaren arrantza eta haren kontserbagintza izan ziren salbuespen bakarrak, itsasertzean bertan harrapatzen zituztelako. Hainbeste zoritxarrekin atsekabeturik, familia askok erabaki zuten beste udalerri batera joatea. Hortaz, XVIII. mendean, Donibane Lohizuneko biztanleen kopurua ia erdira jaitsi zen: 4.000 biztanle izatetik 2.440 izatera.

1790ko martxoaren 4ko legeak Frantziako egitura administratibo berria ekarri zuen, Pirinio Behereko departamendua sortuz, Bearno, Gaskonia eta Iparraldeko lurraldeak batuz. Iparraldean hiru barruti sortu ziren: Maule, Donapaleu eta Uztaritze, nahiz eta geroago azken hau Baionara eramango zen.

Geroago, Donibane Lohizuneko badia itsasotik babesteko lanei ekin zitzaien, kaiak berreraikiz, baina ez zuten luzaroan iraun. XIX. mendean berreraiki ziren.

Gaur egun, hiritarren kopuru handi bat bizkaitarren eta gipuzkoarren ondorengo dira. Haietako batzuk XIX. mendean Karlistadetan hemen babesa aurkitu zuten, eta beste batzuk arrantzale profesionalak ziren. Arrantza oso errotuta dago Donibane Lohizunen, eta artisau‑arrantzaren alorrean Iparral­deko portu nagusia da. Ontzi batzuk Irlandako uretan ahalegintzen dira behin eta berriz denboral­di bakoitzean. Ontziak margotzeko kolorerik kuttunena urdina dute, antza.

Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigunea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdazuri ibaiaren bokaletik gertu uzten dituzte kirolerako eta aisial­dirako txalupa motordunak, kanoak eta bailandrak. Halaber, portu horretatik itsasoratzen dira udako itsas bidaiak egiten dituzten ontzi txikiak. Zeruertzean Larrun mendiak babesa ematen diola, herri tipiko hori abaroan dago ozeanoaren ertzean.

Nortasun handiko karrikak ditu: Gambetta, Mazarino, Thiers, Sopite, Balearena, Luis XIV.aren plaza, eta arrantza‑portua ere bai. Zurezko habe eta panelak dituzten etxe garbi eta behin eta berriz margotuen ilaran azpimarratzekoa da Lohobiaga jauregia, fatxadaren alboetan bi dorre dituena. Luis XIV.a Frantziakoaren jauregia ere esaten diote, etxe horretan ostatu eman baitzioten. Gaur egun museoa da. Haren ondoan Donibane Lohizuneko Herriko Etxe polita, 1635ean eraikia, ezkila‑hormarekin, ordara jotzeko. Kapitulu‑gelan Pizkundeko Santiago erromesaren irudi baliotsu bat dago, eta Ramiro Arrue margolari bizkaitarraren hiru olio. Sarrerako mailadian, brontzezko Luis XIV.ak zal­di gainean gogora ekartzen digu hemen ezkondu zirela zibilez Eguzki Erregea eta Espainiako Maria Teresa printzesa.

Portuko uren gainean Joanoenia, Haraneder, Infantea edo Errege-alabaren etxea izenez ezagunagoa, fatxada harlanduz egina, harri zuriak eta gorriak nahastuta. Metro gutxitara, Mazarino kaleko 2. zenbakian Granga Baila etxe ederra dago; 1813an Wellingtongo dukeak etxe horretan jarri zuen kuartel nagusia.

Hurrengo kalea bitxia da, plaza eta hondartza el­kartzen ditu eta Errepublikaren kalea izena du, kale horretan dago lehen aipatu dugun Ezkerrenea etxea, hiriko zaharrena. Gambetta kalearen 18. zenbakian, elizaren aurrean, Labrouche etxea dago, Josep Labrouche kortsarioarena, Donibane Lohizuneko al­katea 1808tik 1853ra.

Gainerako kaleak baino altuago propio egindako hiribide batek apaintzen du Donibaneko hondartza. Ozeanoak errespetatu du, gizakien irmotasunari esker, erasoak menderatzeko teknikak lagun. Ibaia bideratu zuten, eta Zokoa, Artha eta Santa Barbara dikeek baretu zuten itsasoaren ol­darra, hartara, gaur egungo bainu‑hiria eraiki ahal izan zuten.

Dukotenia museoa ez da jada existitzen. Hiria bera, ordea, benetako museo bizia da, tradizioaren eta berrikuntza kirrinkarien nahasketa bitxia. Done Jakue bideko erromesek ospitalea zuten Donibanen, eta ibiltari modernoek dozenaka hotel, jatetxe eta kanpin.

Kanpoaldea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Lohizunetik irtetean, itsasadarraren eskuinaldean Urdazuri bizitegi‑auzoa dago. Zertxobait aurrerago Xantako turismo‑gunea. Xantakoko golfa entzutetsua da, Chanban Delmas frantses politikari ere ohiko bisitaria dute uda‑garaian.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
3.323 2.553 2.624 2.439 2.860 3.469 3.255 3.574 2.847
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
2.668 2.793 2.829 3.260 4.083 4.451 3.960 3.856 3.951
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
4.309 4.523 5.372 6.072 7.633 8.737 7.804 10.234 9.672
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2005 - -
10.241 10.841 11.854 12.769 13.031 13.247 13.300 - -

2005eko biztanleriaren zenbaketa behin behinekoa da

Donibane Lohizuneko hondartzaren ikuspegia.
Donibane Lohizuneko hondartzaren ikuspegia.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrantza eta merkataritza-portua dago bertan. Industriak garrantzia badu ere (elikagai-industria eta industria kimikoa), turismoa da udalerriko ekonomi jarduera nagusia.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Lohizuneko gau eskola Ipar Euskal Herriko lehena izan zen. Ofizialki 1980ean hasi zen eta hori dela eta 2010ean 30. urteurrena ospatu zuen; aldiz, 1968tik eskolak ematen ibili ziren[2].

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibandar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Batzuetan Donibane Lohitzune (t letrarekin) idatzita ageri den arren, euskara batuan Donibane Lohizune da (Euskaltzaindiaren 108. araua, Lapurdiko udal izendegia).
  2. Donibane-Lohizuneko gau eskolak 30 urte, Argia, 2.251 zkia., 2010eko azaroaren 10a.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Lapurdi
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Donibane Lohizune Aldatu lotura Wikidatan