Duna

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Dune du Pilat, airetiko ikuspegia (Arcachongo badia).

Duna haizeak sorrarazten duen gainazaleko hondar-meta da, erliebea sortzen duena. Kostaldekoak nahiz kontinentalak (azken kasu honetan basamortuetan gehienetan) izan daitezke muino hauek.

Muino edo duna horietako batzuk egonkorrak izaten dira, baina beste zenbait, higitu egiten dira haizearen norabidearen arabera. Duna batzuk, zeharretara hedatzen dira, haizeak beti norabide berean eragiten duen tokietan. Haizeak eragiten dien aldean, malda leuna eta beste aldea berriz malkartsua izaten dute horiek. Luzetara hedatzen direnek, malda berdintsua izaten dute alde bietan eta besteak baino handiagoak eta garaiagoak izaten dira. Gaur egun Libiako basamortuan daude munduko dunarik handienak.

Hainbat egitura izan dezakete haizearen intentsitate eta erregimenaren arabera. Beraz, haizearen eraginez sortutako edozein hondar metatzea edo mendixka bezala defini daiteke duna. Alde batetik, duna biziak edo aktiboak izan daitezke: haizearen eraginez etengabe lekualdatzen dira landarerik ez dagoelako. Beste alde batetik, ez aktiboak edo finkoak direla esaten da landarediak lekuz aldatzea galarazten dienean. Duna mota desberdinak daude: batzuek ilargierdi forma dute, barkhan izenekoek, batetik bestera tarte handia izaten da eta muturrak mugimenduaren norabiderantz bideratuak dauzkate; beste batzuek hogeita hamabost gradu inguruko malda dute haizebean dagoen aurpegian (edo lerratze aurpegian), eta, aitzitik, txikiagoa izaten da hondarra igotzen den aurpegiko malda, hots, haizealdekoa. Hondar hedadura handietan barkhan horiek multzoka eta lerrokatuta azaldu ohi dira: zeharkako duna esaten zaie horiei. Zeharkako duna batzuen multzoari hondarrezko itsaso esaten zaio, eta hori izaten da erg-en ohizko egitura, alegia, gailurrak lerrokatuta egoten dira baina sakonune handiz elkarretik bereiziak, eta sakonune horietan azpiko haitza agerian geratzen ere da batzuetan. Beste duna mota bat parabolikoa da; horren adibide garbia dira kostaldeko dunak. Kasu horretan, ordea, dunaren antolamendua kontrakoa da, haizea datorren norabiderantz baitauzka muturrak. Malda handirik gabeko dunak dira, nahiko geldiak, baina haizea zakarra bada sakonunea aurrerantz higitzen da, eta dunak luzatu egiten dira, eta sortzen dituzte urkila itxurako dunak, beso luzekoak alegia. Luzerako duna da hirugarren mota: indar handiko haizeek jotzen duten hondar gutxiko basamortuetako ordokietan eta goi ordokietan izaten dira horrelakoak. Berez, urkila itxurako dunen gehieneko garapena dira; izan ere, horrenbeste mugitzen dira, ezen hondar pilaketak sortzen baitituzte haizearen norabidean eta elkarren artean, deflazioak eraginak ?hondar zatikien eta zatiki finagoen garraioa eta lerratzea da deflazioa?.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Basamortuetako duna eremuak dira, eragin eolikoaren ikuspegitik, lur azaleko multzo nagusiak, ehunka kilometrotan zabaltzen baitira. Eremu horietako asko duna mota askoren elkarteak dira, beste batzuk, ordea, duna egitura konplexu handiz osatuak dira, Saharako edo Saudi Arabiako akleak adibidez. Hondar pila handiak dira, lerrokatze sistematikorik gabe, anarkikoki eta itxura irregularrez taxutuak.

Eraketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eraketa eolikoa

Sedimentazio eolikoa eta duna segidak izaten dira eremu lehor eta kosta inguruetan haizearen morfogenesia ondoen adierazten duten egiturak, estaltzen duten hedaduragatik, hartzen duten formagatik eta izaten duten tamaina handiagatik.

Motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dunak mota askotakoak izaten dira, hainbat eragileren arabera: hondar hornitzearen, haizearen lastertasunaren, haizearen norabide aldaketaren edo hondarra higitzen den gainaldearen arabera.

Tamainaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tamainaren arabera, hiru hondarrezko metatze mota bereiz daitezke:

  • Ripple izenekoak: bost zentimetro eta bi metro bitarteko tarteak, eta 0,1 eta bost zentimetro bitarteko garaiera duten metatzeak dira.
  • Dunak: hirurehun eta seiehun metro bitarteko tarteak, eta 0,1 eta hamabost metro bitarteko garaiera izan ditzakete.
  • Megadunak: hirurehun metro eta hiru kilometro bitarteko tarteak, eta hogei metro eta laurehun metrotatik gorako bitarteko garaierak dituzten metatze handiak dira.

Hiru egitura eoliko horien arteko desberdintasunak, hain zuzen, garraioaren eta hondar metatzearen mekanismoen arteko balantzen ondorio dira.

Itxuraren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira duna mota nagusiak: Zeharkakoak, Barkhanak, Luzetarakoak, zar itxurakoak eta Parabolikoak.

  • Zeharkako dunak: haizearen norabidea beti bera izaten den lekuetan eta hondar ekarpena handia denean sortzen dira. Hondar ekarria eta haizearen norabidea konstanteak direnean, zeharkako dunak sortzen dira. Eremu handiak betetzen dituzte, uhin formakoak izaten dira, eta gailur bihurgunetsuak eta haizearekiko elkarzutak izaten dituzte. Uhinetik uhinera tarte erregularrak izaten dira eta batzuen eta besteen arte deflazio guneak izaten dira; horietatik mugitzen dira zatiki finak.
  • Ilargierdi itxurakoak edo Barkhanak: haizearen norabidea beti bera izaten den lekuetan baina hondar ekarpena mugatua denean sortzen dira. Barkhana dunak ilargierdi baten forma duten metatzeak dira, haizearen norabidearen kontrako aldean irekitzen direnak. Duna horien forma bi faktoreren eta faktore horien orekaren mende dago: haizearen indarra batetik, eta bestetik, hondar malda, 33 edo 34 gradu bitartekoa izaten dena. Zeharkako profila, beraz, disimetrikoa du; hau da, alde batean malda gutxiko aurpegi ganbila du eta bestean, berriz, desnibel handiko aurpegi ahurra, eta horrez gainera, gailur kurbatu eta zorrotz batek banatzen ditu bi aldeak. Duna horiek, gutxi gorabehera, bakandurik egoten dira eta norabide berean edo antzekoaren arabera mugitzen dira beti; batzuetan, gainera, kate luzeak edo koloniak osa ditzakete. Tamaina handiko barkhanek laurehun metroko diametroa eta hogeita hamar metroko garaiera izan dezakete, baina izaten dira ehun metrotatik gorakoak ere.
  • Luzetarako dunak: hondar ekarpena mugatua den lekuetan sortzen dira, haizeen konbergentzia gertatzen denean. Luzetarako dunak, bestalde, seif izenaz ere ezagutzen dira eta nagusi den haizearekiko paralelo diren gailur estu eta luzez osatzen dira. Kilometro askotan zehar heda daitezke, eta zenbaitetan ehun kilometrotatik gorakoak izaten dira; garaierari dagokionez, berrehun metro ere irits dezakete. Duna horien eraketari buruzko teorien artean ez dago adostasunik: batzuen ustez, hondarraren pilaketa hutsetik sortzen da duna, oztopo baten atzean eta haizearen norabidean, besteen ustez, berriz, barkhan aldez suntsitu horien (adarren) koaleszentzia adierazten dute duna hauek. Beste iritzi berriagoen arabera, aire jarioak helize formako mugimenduak egiten dituenean, eta mugimendu horiek hasierako hondar metatzeetako tarte edo barrutietan gertatzen direnean sortzen dira duna mota horiek. Australia erdialdean lur hedadura handiak hartzen dituzte; hala ere, hedadura ikusgarrienak Sahara basamortuko iparraldean, erg handietan, eta Arabiar Penintsulan aurki daitezke.
  • Izar itxurako dunak: haizearen norabidea aldakorra den lekuetan sortzen dira. Izar itxurako dunak edo duna piramidalak hondar pilak dira; oinarriek zenbait puntatako izar baten itxura dute, eta punta horiek bat egiten dute gailurrean. Izar itxurako dunak oso garaiak izaten dira: inguruko ordokiaren mailatik gora ehun metro ere izan daitezke. Duna erradial mota hau Ipar Afrikako eta Saudi Arabiako eskualde askoren bereizgarri da. Barruko egituraren arabera, hiru norabide edo gehiagoko haizeek sortuak direla jakin da. Harrigarria bada ere, duna hauek finko iraun dute mendeetan zehar, eta basamortuan bidaiatzeko benetako bide erakusle izan daitezke.
  • Duna parabolikoak: itsasertz hondartsuetan haize bortitzek jotzen dutenean sortzen dira. Parabolikoak, basamortuetan ez ezik, hondar kopuru handiko eta landaredi eskaseko hondartzak dauden kostaldeetan ere izan ohi dira. Obalo itxura izaten dute haizearen norabide nagusian deflaziozko sakonuneak sortzen direlako, eta handituz doazen arku itxurako profilak eratzen direlako. Goitik ikusita, duna parabolikoen profilak barkhanen profilen antzekoak dira.

Duna garaienak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharra: zerrenda hau ez da osoa, ezta jarraitua ere.
Duna Garaiera oinarritik Garaiera itsas mailatik Kokapena Oharrak
Federico Kirbus duna ~1.230 ~2.845 Bolsón de Fiambalá, Fiambalá, Catamarca probintzia, Argentina Munduko garaiena[1]
Cerro Blanco duna ~1.176 ~2.080 Sechura basamortua, Nazca probintzia, Peru 14°52′05″S 74°50′17″W / 14.868°S 74.838°W / -14.868; -74.838 (Cerro Blanco Duna) Munduko bigarren garaiena
Badain Jaran dunak ~500 ~2.020 Badain Jaran basamortua, Alashan ordokia, Barne Mongolia, Gobi basamortua, Txina Munduko duna finko garaienak eta Asiako garaienak[2]
Rig-e Yalan duna ~470 ~950 Lut basamortua, Kerman, Iran Munduko leku beroenetik hurbil (Gandom Beryan)
Big Daddy/Dune 7
(Big Mama?)[3]
~383 ~570 Sossusvlei dunak, Namib basamortua, Namibia Namibiako Ingurumen eta Turismo Ministerioaren arabera, munduko garaiena
Mount Tempest ~280 ~280 Moreton uhartea, Brisbane, Australia Australiako garaiena
Star duna >230 ~2.730 Great Sand Dunes National Park and Preserve, Colorado, AEB Ipar Amerikako garaiena
Pilat duna ~105 ~130 Arcachongo badia, Akitania, Frantzia Europako garaiena
Ming-Sha dunak  ? 1.725 Dunhuang oasia, Taklamakan basamortua, Gansu, Txina
Medanoso duna ~550 ~1.660 Atacama basamortua, Txile Txileko garaiena

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Duna Aldatu lotura Wikidatan