Eguesibar

Artikulu hau Eguesibar udalerriari buruzkoa da; udalerriari izena ematen dion kontzejua gaitzat duena beste hau da: Egues (kontzejua)

Eguesibar
Nafarroa
Izen ofiziala	Egüés
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea Iruñerria
Alkatea	Josetxo Andia (UPN)
Herritarra	eguesibartar
Koordenatuak	42°49′35″N 1°33′15″W
Eremua	53,28 km2
Garaiera	503 m
Distantzia	9 km Iruñera
Posta kodea	31486
Biztanleria	16.222 bizt (2011)
Dentsitatea	304,47 bizt/km²
http://www.valledeegues.com/

Eguesibar Nafarroako ibar eta udalerria da. Iruñerrian kokaturik egon arren, Zangozako merinerriko eta Agoizko epaile-barrutikoa da. 53,28 kilometroko azalera dauka eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 10.787 biztanle ditu.

Ibarreko herriburua Olatz Txipia eta Egues herrien artean txandakatzen zen; geroago Eguesen kokatu zen eta baliteke ondorengo urteetan udaletxe berria Sarrigurenen eraiki eta ibarraren hiriburua bertara aldatzea.

Iruñerriko Mankomunitatea, zaborra bildu, ur-hornidura eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñea inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.

Inguru naturala eta kokapena

Eguesibar ekialdeko mendiak.

Eguesibarra Nafarroako erdialdean kokatzen da, Iruñerriaren ipar-ekialdean, Iruñetik bederatzi kilometrora. Ibarraren hegoaldean, altuera ertaineko hainbat mendi ageri dira, besteak beste Malkaitz eta Tangorri, 811 eta 845 metrokoak.

Udalerriak Arangurenekin egiten du muga hegoaldean, Esteribargo udalerriarekin iparraldean, Lizoainekin ekialdean, eta Uharte, Burlata eta Iruñearekin mendebaldean.

Klima eta landaredia

Eguesibarko klima, azpimediterraneoa da, urtero 1.000 eta 1.200mm bitarteko prezipitazioekin. Batezbesteko tenperatura 12º-13º ingurukoa da, urtean egun euritsuak 100 eta 120 bitartekoak, eta udan, bi hilabete lehor izaten dira.

Udalerriko basorik zabalenetan, zuhaitz koniferoak dira nagusi, 570 hektareatan pinu basati edo jatorrizkoak aurki daitezke, eta gainontzeko 365 hektareetan, birlandaturiko pinuak. Klima mediterraneoaren ezaugarriei loturiko landaredia (haritzak eta arteak), urriagoa da mendetako birlandaketen ondorioz.

Iruñea-Noain aireportuak, ibar bereko Noain Elortzibar udalerrian dagoena, Espainiako Gobernuaren AEMET meteorologia agentziaren behatokia du. 1975 eta 2000 artean, urteko batez- besteko tenperatura 12,5 Â°C-koa eta 721 mm.-ko prezipitazioak izan zituen. Urtero, batez beste, 58 egun oskarbi, 42 izozte eta 2201 eguzki-ordu izan zituen

Iruñea-Noain aireportuaren datu historikoak (1971-2000)
1975-2000	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtean
Batez- besteko tenperatura (°C)	5,0	6,5	8,6	10,2	14,0	17,5	20,7	20,9	18,0	13,6	8,6	6,0	12,5
Batez- besteko tenperatura handiena (°C)	8,9	11,1	14,0	15,5	19,8	23,9	27,6	27,8	24,4	18,7	12,8	9,7	17,8
Batez- besteko tenperatura txikinea (°C)	1,2	1,9	3,3	4,9	8,2	11,2	13,7	14,0	11,7	8,4	4,3	2,4	7,1
Prezipitazioak (mm)	63	52	52	77	74	47	40	43	43	74	80	75	721

Errekor klimatologikoak

Kontzeptua	Datua	Data
Prezipitazio gehien egun batean (l/m²)	107,4 l/m²	1979ko urriaren 9
Tenperatura handiena (°C)	+41,2 Â°C	1982ko uztailaren 8
Tenperatura txikiena (°C)	-16,2 Â°C	1895eko urtarrilaren 12

Herriak

Ondoko herri hauek osatzen dute udalerria: Altzuza, Ardanatz, Azpa, Badoztain, Egues, Elia, Elkano, Erantsus, Etxalatz, Gorraitz, Ibiriku, Olatz Txipia, Sagaseta, Sarriguren eta Uztarrotz.

Egulbati etxegunea hutsik dago.

Eguesibarko herriak

Herria	Mota	Biztanleria (2011)	Koordenatuak	Distantzia	Mapa
Altzuza	Kontzejua	303	42°50′20″N 1°33′57″W		Egues Altzuza Ardanatz Azpa Badoztain Etxalatz Egulbati Elkano Elia Erantsus Gorraitz Ibiriku Olatz Txipia Sagaseta Sarriguren Uztarrotz
Ardanatz	Kontzejua	78	42°48′21″N 1°33′26″W
Azpa	Kontzejua	29	42°48′21″N 1°31′21″W
Badoztain	Kontzejua	364	42°47′56″N 1°35′43″W
Etxalatz	Kontzejua	4	42°50′2″N 1°31′21″W
Egues	Kontzejua Udalburua	377	42°49′30″N 1°33′5″W	0
Egulbati	Auzunea	0	42°51′27″N 1°32′9″W
Elkano	Kontzejua	194	42°49′51″N 1°32′48″W
Elia	Kontzejua	23	42°50′31″N 1°31′0″W
Erantsus	Auzunea	15	42°49′37″N 1°30′40″W
Gorraitz	Auzunea	3.587	42°49′20″N 1°34′40″W
Ibiriku	Kontzejua	70	42°49′41″N 1°32′16″W
Olatz Txipia	Kontzejua	739	42°49′14″N 1°35′20″W
Sagaseta	Kontzejua	36	42°50′33″N 1°32′38″W
Sarriguren	Auzunea	10.389	42°48′46″N 1°35′51″W		Eguesibarko herrien kokapena.
Uztarrotz	Auzunea	14	42°48′52″N 1°31′12″W		Udalburua. Kontzejua. Auzunea.
Guztira		16.222

Historia

Eguesibar ekialdeko mendiak, urrunean kontzejuak ikusten dira.

Ibarrean aspaldiko giza arrastoak aurkitu dira, eta kristoren aurreko 1.500 urte inguruko aizkora bat. Horrek, argi uzten du ibarrean aspalditik egon direla gizakiak. Erromatar Inperio garaiko keramika eta altzairuzko arrastoak aurkitu dira Sarrigurengo kontzejuan.

1184. urtean Atarrabiak Iruñarengandik forua jaso eta hiribildu independiente bilakatu zen Eguesibartik banatuz. Donejakue bidearen garrantziari lotuta, merkataritza areagotu egin zen. 1268. urtean udalerriaren gaur egungo izenaren lehen aipamena agertu zen Errediezmo liburuan. Mende bat beranduago, eta Europa guztian gertatu bezala Izurri Beltzak hondamendia ekarri zuen Eguesibarra, biztanleriaren hiruren bat hil zelarik.

Eguesibartik ihes egin zuten Albreteko Juan eta Katalina, Nafarroako erresumako azken erregeek, Gaztelako ejerzito inbaditzaileak Nafarroa Gaztelako erresumara indarrez anexionatu zuenean. Cisneros kardenalaren aginduz Nafarroako jauregi eta eliza guztiak eraisteko agindua eman zen, eta halaxe gertatu zen Eguesibarren ere Elkano eta Ibirikuko elizekin.

1665. urtean Uhartek hiribildu titulua jaso zuen Iruñearen eskutik eta udalerri independiente bihurtuta, Eguesibartik banatu zen. XIX. mende hasieran frantsesek gerratea galdu eta Frantziara bueltan zihoazela, herritik igaro eta Elkanoko kofradiako etxea birrindu zuten. Horrez gain, frantzesak Uharten egon ziren bitartean, inguruko herrietako biztanleek ordainaraztera behartu zituzten. XIX. mende erdialdeko administrazio-erreforma burutu arte, ibarreko kontzeju guztiek diputatu bat aukeratzen zuten, eta horrez gain, kontzeju bakoitzak erregidore bat zeukan. XIX. mendearen erdialdean, batzarrak Olatz eta Eguesen burutzen ziren, bi kontzejuak tartekatuz.

Gerrate Karlistetan, karlisten alde agertu zen Eguesibarra. XIX. mendearen bigarren erdian, ibarrak hiru eskola zeuzkan. 1911ko apirilaren 23an Iratiko Burdinbideak bere lehen bidaia egin zuen ibarra zeharkatuz, Eguesek burdinbidearen geltokia izan zuen. Burbinbide zerbitzuak 44 urte iraungo zituen, 1951. urteko abenduaren 31ra arte. 1950eko hamarkadan lehen traktoreak agertu ziren eta nekazaritzan hainbat hobekuntza garatu ziren. Horrez gain, Iruñerriko garapen industrialak eraginda, ehundaka biztanle etorri ziren ibarrera, Burlatako kontzejuan eraiki ziren milaka etxebizitzetan.

Azken urteak

Sarrigurengo bigarren faseko eraikuntza lanak 2007. urtean.

Sakontzeko, irakurri: Sarriguren

1970eko hamarkadan Burlata ibarretik banandu zen, udaletxe propioa lortuz. 1975ean Altzuzako Errikotxikiko auzunea eraiki zen, eta urtebete beranduago Ubarmin Klinika Elkanon. Mendillorriko kontzejuko etxebizitza proiektua 1991n hasi zen garatzen. Kontzejua, historikoki, Eguesibarko beste herri bat izan zen baina 1998ko ekainaren 8an Eguesibartik banatzea erabaki zuen Iruñearekin batzeko. Hortaz, egun Iruñeko auzoa da. UPN alderdiko alkate ohiak Ignacio Galipentzuk bere kargua utzi behar izan zuen 2003. urtean, Gorraizko eskola bat eraikitzekoa zen orube batean Construcciones Flores enpresari hotel bat eraikitzeko baimena emateagatik, dirutan jasotako komisio baten ondoren. Azaroan epaileak, epaiketa utzi eta Galipentzu funtzionario-eroskeri eta prebarikaziogatik zigortu zuen, beste bederatzi pertsonarekin batera. 2009ko ekainean, sententzia berri batean, urtebeteko kartzela zigorra, kargu publikorik ez izateko zortzi urteko debekua, eta 31.500 euroko isuna jarri zioten.

Bestalde 1990eko hamarkadaren erdialdean, 2007 arte herriko biztanle gehien zituen kontzeju izandako Gorraitzen urbanizazioaren eraikuntza hasi zen. 2005ean Sarrigurengo kontzejuan Bio-hiri bat eraikitzeko asmoarekin, 4.000 etxebizitzen proiektuari eman zitzaion hasiera. Eguesibarko Udalak 30.000 etxebizitza eraiki nahi ditu hurrengo urteetan ibarrean. Horietako gehienak Sarriguren eta Badoztaingo kontzejuen artean. Gaur egun Sarriguren da biztanle gehien dituen kontzejua 2007an Gorraitz gainditu ostean.

Segurtasunaren Hiria eta kartzela

Nafarroa 2012 plangintzaren arabera Nafarroako gobernuaren herrizaingo sailak 1,5 milioi metro karratuko eremua beharko du Iruñeko gune-metropolitarrean, kartzela berria eta Foruzaingoaren egoitza berria eraikitzeko. Horrez gain, Nafarroako larrialdien agentziaren egoitza, Segurtasun eskola eta bestelako erakundeak egongo dira bertan.

Kokapen zehatza zehazteke dagoen arren, Nafarroako gobernuak Eguesibarrean, Arangurenen edo Iruñan bertan eraiki nahi du Segurtasunaren hiria.

Azkenik 2008ko azaro bukaeran, Nafarroako gobernuak proiektua aurkeztu zuen. Kokalekua, Badoztain eta Iruñerriko ekialdeko ingurabide autobidearen arteko gunea izan zen, Eguesibar, Aranguren eta Iruñeko lurretan.

Demografia

Eguesibarko biztanleria nahiko egonkor mantendu zen 1950eko hamarkadara arte. Hortik aurrera, Iruñerri osoak izandako hazkunde demografikoak, biztanleria bikoiztu egin zuen urte gutxitan. Ibarraren mendebaldeko gune asko, azkar batean garatu ziren (Burlata esaterako). XX. mendearen bigarren erdian, hazkunde demografiko gehieneko kontzejuak, ibarretik banatu eta udalerri independente bihurtu (Burlata) edo Iruñeko auzo bihurtu ziren (Mendillorri).

1990eko hamarkadaren amaieratik aurrera, hazkundea, ibarreko beste kontzeju batzuetara hedatu zen, Gorraitz eta 2000ko hamarkadaren bigarren erdian Sarriguren. Gaur egun, Eguesibarko kontzejurik jendetsuenak hauexek dira.

Eguesibarko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
1.640	1.725	1.868	2.026	2.019	2.095	2.534	4.087	949	978	1.125	3.413	5.379

2008ko erroldaren arabera, 490 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %6,92a (Nafarroako batez bestekoaren azpitik). Horrez gain, Eguesibar, etorkin gutxien dituen Iruñerriko herria da.

Ekonomia

Eguesibarra biztanleko BPGrik altuena duen Iruñerriko udalerria da. 1990eko hamarkadatik aurrera Nafarroako hiriburuko familia dirudun askok, Gorraitzen egokitu zuten euren bizitokia, bertan ehundaka etxebizitza berri eraiki ostean.

Egues kontzejuan, Agoitz eta Iruñea lotzen dituen errepidearen ondoan, "Egues industrialdea" dago.

Ondarea

Jorge Oteitzaren Altzuzako museoa.

Uztarrotz kontzejuaren ikuspegia.

Eguesibarrak hamazazpi eliza erromaniko dauzka, ibarrak XII. mendeak eginiko ahalegin ekonomiko handiaren adierazle. Elizek jatorrizko elementuak dituzten arren, gaur egungo itxura XVI. mendetik aurrerako zaharberritzeen ondorio dira.

Ibarreko azken eraikina Jorge Oteizaren museoa da, bertan, eskultorearen lanik garrantzitsuenak bilduz.

• Altzuza: San Esteban eliza, Erdi Aroko jatorriko eraikina.
• Ardanatz: Ardanatzko San Bizente eliza, XIII. mendearen hasieran eraikia.
• Azpa: Azpako San Martin eliza, 1200. urtean eraiki eta XVI. mendean berriztutako eraikina.
• Badoztain: San Miguel eliza, XIII. mendearen hasierako parrokia da. Elizaren ezaugarri nagusiak barrokoak dira, XVI. mendean eliza handitu eta berriztatu ostean.
• Egues: San Martin eliza, XIII. mende hasierako eliza gotikoa.
• Elkano: Elkanoko parrokia, estilo gotikokoa.
• Elia: Jasokundearen eliza, XIII. mendeko eraikina.
• Erantsus: Salbatorearen eliza XIII. mendekoa.
• Gorraitz: San Esteban eliza, urteetako utzikeria dela eta, gaur egun elizaren zati bat kontserbatzen da bakarrik.
• Ibiriku: San Joan Batailatzailearen eliza, XIII. mendean eraiki eta 1588. urtean berriztutako eraikina.
• Olatz Txipia: San Pedro eliza, XII. mendearen amaieran eraikitzen hasi zen.
• Sagaseta: Sagasetako parrokia gotikoa.
• Sarriguren: Santa Engrazia eliza, XIII. mendearen hasierako eliza gotikoa.
• Uztarrotz: San Bartolome eliza.

Politika

Udal hauteskundeak

Tradizionalki UPNek irabazi ditu beti hauteskundeak, eta halaxe gertatu zen 2'007an, horrela Josetxo Andia aukeratu zuten Eguesibarko alkate moduan gehiengo absolutua lortu eta gero. 2007ko maiatzean egindako hauteskundeetan UPN izan zen udaleko alderdirik bozkatuena guztira bederatzi zinegotzi eskuratuz, Nafarroa Baik hiru zinegotzi lortu zituen eta PSNek zinegotzi bakarra.

Aipagarria da 2007ko hauteskundeetan Nafarroa Bai koalizioak izandako gorakada, batez ere Sarrigurengo kontzejuan. Sarrigurenen ehundaka etxebizitza berri eraiki dira eta Iruñetik ehundaka biztanle berri ailegatu dira. Aipatu kontzeju honetan Nafarroa Bai izan zen alderdirik bozkatuena. 2008an UPN eta Alderdi Popularraren arteko akordioa amaitzean, UPNk bi zinegotzi galdu zituen, Francisco Javier Trigo eta Iñigo Elizalde Alderdi Popularrera igarotzean.

Eguesibarko Udala (2007)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
UPN	1.949	9
Nafarroa Bai	813	3
PSN	388	1
NEB	188	0
CDN	186	0
EAE	186	0

2011n biztanleriaren hazkundeagatik 17 zinegotzi izatera pasatu zen; hauexek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta hautetsi kopurua: UPN (6), NaBai 2011 (4), Bildu (2), PSN (2), I-E (2) eta PP (1). UPNk gehiengo absolutua galdu bazuen ere, Josetxo Andiak alkatetza gorde izan zuen: PPko botoaren laguntza izan zuen, NaBai 2011ko Alfonso Etxeberriak Bildukoak ere jaso zituen baina PSNk eta I-Ek bakoitzak bere hautagaiari eman zion botoa.

Eguesibarko Udala (2011)

Alderdia	Botoak	Zinegotziak
UPN	2.406	6
NaBai 2011	1.716	4
Bildu	1.030	2
PSN	824	2
I-E	766	2
PP	656	1

Udaletxea

Nahiz eta historikoki ibarreko udaletxea Egues kontzejuan egon den, gaur egun, Sarriguren Eguesibarrean biztanle gehien dituen kontzejua da. Hori dela eta, 2007an alkateak udaletxe berria Sarrigurenen eraikiko zela esan zuen. Eraikinak hiru solairu izango ditu, 4.642 metro koadroko orube batean altxatuko da eta proiektua Juan Miguel Otxotorena arkitektoak egin du.

Eraikuntza lanetan 5 milioi euro gastatuko dira eta aurrikuspenen arabera, 15 hilabete emango dituzte egitura altxatzen.

• HELBIDEA: San Martin kalea, 26 (Egues kontzejua)

Eguesibarko alkateen zerrenda

Sakontzeko, irakurri: Higiezinen burbuila Euskal Herrian

UPN alderdiko alkate ohiak Ignacio Galipentzuk bere kargua utzi behar izan zuen 2003. urtean, Gorraizko eskola bat eraikitzekoa zen orube batean Construcciones Flores enpresari hotel bat eraikitzeko baimena emateagatik, dirutan jasotako komisio baten ondoren. Azaroan epaileak, epaiketa utzi eta Galipentzu funtzionario-eroskeri eta prebarikaziogatik zigortu zuen, beste bederatzi pertsonarekin batera.

Eguesibarko alkateak

2003- ?	Josetxo Andia García de Olaia	UPN
1995-2003	Ignacio Gallipienzo	UPN-PP

Azpiegitura eta garraioak

Ibiriku kontzejuaren ikuspegia.

Herria Iruñerriaren ekialdean kokatzen da, gune metropolitarreko errepide garrantzitsuenetatik gertu. Horrela, Iruñeko ekialdeko ingurabide autobideak, PA-30a alegia, udalerria zeharkatzen du Sarriguren eta Badoztain parean. Horrez gain, N-135 errepidea Zubiri parean.

Garraio publikoari dagokionez, Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren 20. lineak Eguesibarko Gorraitzeko kontzejua, Iruñeko Vianako printzearen plazarekin elkartzen ditu 30 minutuko maiztasunarekin.

Línea	Ibilbidea	Ordutegia	Maiztasuna	Oharrak
	San Ignazio Etorbidea - Sarriguren	06:27 - 22:25	12´
	Vianako Printzea - Gorraitz	06:45 - 22:45	30´
	San Ignazio etorbidea - Olloki	06:30 - 22:00	60´
N5	Labriteko Jaitsiera - Uharte - Gorraitz	Gauez	60´
N10	Nafarroako Gorteak - Sarriguren	Gauez	60´

Bestelako autobus lineak

Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka ibarreko hainbat kontzejutan. Lineak honako ibilbidea egiten du:

• Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lizoain - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Konpainia berdinaren Orbaizeta eta Iruñea batzen dituen lineak honako ibilbidea egiten du:

• Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Eguesibar - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Hirugarren linea batek Agoitz eta Iruñea batzen ditu, hiru zerbitzu baino ez ditu eguneko eta Agoitz eta Iruñea batzen ditu Eguesibarra, Urrotz eta Lizoainibar zeharkatuz.

Jaiak eta ospakizunak

Eguesibarko hiriburuaren jatorrizko jaiak ekaineko azken asteburuan ospatzen dira. Dena den, eraikitako auzo berrietan, bestelako jaiak ere ospatzen dira. Sarrigurenen esaterako irailean eta ekainean ospatzen dira.

Kirolak

• Gorraizko Golf Kluba, 18 zuloko golf zelaia.
• Olatz eta Sarriguren kontzejuetan udal-kiroldegi bana dago.

Taldeak

• Egües Racing Cycling Team
• C.D. Valle de Egüés

Eguesibartar ezagunak

• Joakin Lizarraga (1748-1835), apaiz eta idazle euskalduna.

Bibliografia

• Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXVII, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1510-9

1. García Gainza, María Concepción (Dir.) (1985): Catálogo Monumental de Navarra, Iruñea: Nafarroako Gobernua.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Eguesibarreko udalaren webgunea.
• (Gaztelaniaz) Eguesibarrari buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
• Eguesibarko Egues kontzejuan dagoen San Martin kalearen ikuspegia, Google Street View zerbitzuan.
• (Euskaraz) Eguesibar, Euskonews Gaztean