Eguesibar

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Eguesibar

 Nafarroa Garaia
Eguesibarko bandera

Eguesibarko armarria

Izen ofiziala Egüés
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Zangozako merindadea
Iruñerria
Alkatea Alfonso Etxebarria Goñi (Nafarroa Bai)
Herritarra eguesibartar
Koordenatuak 42°49′35″N 1°33′15″W / 42.82639°N 1.55417°W / 42.82639; -1.55417Koordenatuak: 42°49′35″N 1°33′15″W / 42.82639°N 1.55417°W / 42.82639; -1.55417

Maps of municipalities of Navarra Eguesibar.JPG

Eremua 53,28 km2
Garaiera 503 m
Distantzia 9 km Iruñera
Posta kodea 31486
Biztanleria 17.450 bizt. (2012)
Dentsitatea 327,52 bizt./km²
http://www.valledeegues.com/

Eguesibar[1] Nafarroa Garaiko erdialdeko ibar eta udalerri bat da. Iruñerrian dagoen arren, Zangozako merinerriko eta Agoizko epaile-barrutikoa da. 53,28 km2 ditu, eta 17.450 biztanle.

Ibarreko herriburua Olatz Txipia eta Egues herrien artean txandakatzen zen; geroago Eguesen kokatu zen eta baliteke ondorengo urteetan udaletxe berria Sarrigurenen eraiki eta ibarraren hiriburua bertara aldatzea.

Iruñerriko Mankomunitatea, zaborra bildu, ur-hornidura eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñea inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibar ekialdeko mendiak.

Eguesibar Nafarroa Garaiko erdialdean dago, Iruñerriko ipar-ekialdean, Iruñetik bederatzi kilometrora. Ibarraren hegoaldean, altuera ertaineko hainbat mendi ageri dira, besteak beste Malkaitz eta Tangorri, 811 eta 845 metrokoak.

Udalerriak Arangurenekin egiten du muga hegoaldean, Esteribargo udalerriarekin iparraldean, Lizoainekin ekialdean, eta Uharte, Burlata eta Iruñearekin mendebaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibarko klima azpimediterraneoa da, urtero 1.000 eta 1.200mm bitarteko prezipitazioekin. Batez besteko tenperatura 12 °C - 13 °C inguru izaten da, urtean egun euritsuak 100 eta 120 bitarte, eta udan bi hilabete lehor izaten dira.

Udalerriko basorik zabalenetan, zuhaitz koniferoak dira nagusi, 570 hektareatan pinu basati edo jatorrizkoak daude, eta gainontzeko 365 hektareetan, birlandaturiko pinuak.Klima mediterraneoaren ezaugarriei loturiko landaredia (haritzak eta arteak) urriagoa da mendetako birlandaketen ondorioz.

Iruñea-Noain aireportuak, ibar bereko Noain Elortzibar udalerrian dagoena, Espainiako Gobernuaren AEMET meteorologia agentziaren behatokia du. 1975 eta 2000 artean, urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C izan zen, eta prezipitazioak 721 mm izan ziren. Urtero, batez beste, 58 egun oskarbi, 42 izozte eta 2201 eguzki-ordu izan zituen.[2]

Iruñea-Noain aireportuaren datu historikoak (1971-2000)[3]
1975-2000 Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtean
Batez besteko tenperatura (°C) 5,0 6,5 8,6 10,2 14,0 17,5 20,7 20,9 18,0 13,6 8,6 6,0 12,5
Batez besteko tenperatura handiena (°C) 8,9 11,1 14,0 15,5 19,8 23,9 27,6 27,8 24,4 18,7 12,8 9,7 17,8
Batez besteko tenperatura txikiena (°C) 1,2 1,9 3,3 4,9 8,2 11,2 13,7 14,0 11,7 8,4 4,3 2,4 7,1
Prezipitazioak (mm) 63 52 52 77 74 47 40 43 43 74 80 75 721
Errekor klimatologikoak[4]
Kontzeptua Datua Data
Prezipitazio gehien egun batean (l/m²)
107,4 l/m²
1979ko urriaren 9a
Tenperatura handiena (°C)
+41,2 Â°C
1982ko uztailaren 8a
Tenperatura txikiena (°C)
-16,2 Â°C
1895eko urtarrilaren 12a

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondoko herri hauek osatzen dute udalerria: Altzuza, Ardanatz, Azpa, Badoztain, Egues, Elia, Elkano, Erantsus, Etxalatz, Gorraitz, Ibiriku, Olatz Txipia, Sagaseta, Sarriguren eta Uztarrotz.

Egulbati etxegunea hutsik dago.

Eguesibarko herriak
Herria Mota Biztanleria (2011) Koordenatuak Distantzia Mapa
Altzuza Kontzejua 303 42°50′20″N 1°33′57″W / 42.83889°N 1.56583°W / 42.83889; -1.56583
Ardanatz Kontzejua 78 42°48′21″N 1°33′26″W / 42.80583°N 1.55722°W / 42.80583; -1.55722
Azpa Kontzejua 29 42°48′21″N 1°31′21″W / 42.80583°N 1.52250°W / 42.80583; -1.52250
Badoztain Kontzejua 364 42°47′56″N 1°35′43″W / 42.79889°N 1.59528°W / 42.79889; -1.59528
Etxalatz Kontzejua 4 42°50′2″N 1°31′21″W / 42.83389°N 1.52250°W / 42.83389; -1.52250
Egues Kontzejua
Udalburua
377 42°49′30″N 1°33′5″W / 42.82500°N 1.55139°W / 42.82500; -1.55139 0
Egulbati Auzunea 0 42°51′27″N 1°32′9″W / 42.85750°N 1.53583°W / 42.85750; -1.53583
Elkano Kontzejua 194 42°49′51″N 1°32′48″W / 42.83083°N 1.54667°W / 42.83083; -1.54667
Elia Kontzejua 23 42°50′31″N 1°31′0″W / 42.84194°N 1.51667°W / 42.84194; -1.51667
Erantsus Auzunea 15 42°49′37″N 1°30′40″W / 42.82694°N 1.51111°W / 42.82694; -1.51111
Gorraitz Auzunea 3.587 42°49′20″N 1°34′40″W / 42.82222°N 1.57778°W / 42.82222; -1.57778
Ibiriku Kontzejua 70 42°49′41″N 1°32′16″W / 42.82806°N 1.53778°W / 42.82806; -1.53778
Olatz Txipia Kontzejua 739 42°49′14″N 1°35′20″W / 42.82056°N 1.58889°W / 42.82056; -1.58889
Sagaseta Kontzejua 36 42°50′33″N 1°32′38″W / 42.84250°N 1.54389°W / 42.84250; -1.54389
Sarriguren Auzunea 10.389 42°48′46″N 1°35′51″W / 42.81278°N 1.59750°W / 42.81278; -1.59750 Eguesibarko herrien kokalekua.
Uztarrotz Auzunea 14 42°48′52″N 1°31′12″W / 42.81444°N 1.52000°W / 42.81444; -1.52000 City locator 3.svg Udalburua.
City locator 4.svg Kontzejua.
City locator 5.svg Auzunea.
Guztira 16.222

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibar ekialdeko mendiak, urrunean kontzejuak ikusten dira.

Ibarrean aspaldiko giza arrastoak aurkitu dira, besteak beste, kristoren aurreko 1.500 urte inguruko aizkora bat. Horrek, argi uzten du ibarrean aspalditik bizi izan direla gizakiak. Gainera, Erromatar Inperio garaiko keramika eta altzairuzko arrastoak aurkitu dira Sarrigurengo kontzejuan.

1184. urtean Atarrabiak Iruñatik forua jaso eta hiribildu independente bilakatu zen, Eguesibartik banatuta. Donejakue bidearen garrantziari lotuta, merkataritza areagotu egin zen. 1268. urtean udalerriaren gaur egungo izenaren lehen aipamena agertu zen Errediezmo liburuan. Mende bat geroago, eta Europa guztian gertatu bezala, Izurri Beltzak hondamendia ekarri zuen Eguesibarra, eta biztanleen herenak hil ziren.

Eguesibartik ihes egin zuten Joan eta Katalina Albretekoek, Pirinioez hegoaldera ere erreinatu zuten Nafarroako Erresumako azken errege-erreginek, Gaztelako armada inbaditzaileak Nafarroa Garaia Gaztelako erresumara indarrez anexionatu zuenean. Cisneros kardenalaren aginduz, Nafarroa Garaiko jauregi eta eliza guztiak eraisteko agindua eman zen, eta halaxe gertatu zen Eguesibarren ere Elkano eta Ibirikuko elizekin.

1665. urtean Uhartek hiribildu titulua jaso zuen Iruñearen eskutik eta udalerri independente bihurtuta, Eguesibartik banatu zen. XIX. mende hasieran frantsesek gerratea galdu eta Frantziara bueltan zihoazela, herritik igaro eta Elkanoko kofradiako etxea birrindu zuten. Horrez gain, frantsesak Uharten egon ziren bitartean, inguruko herrietako biztanleak ordaintzeraa behartu zituzten. XIX. mende erdialdeko administrazio-erreforma burutu arte, ibarreko kontzeju guztiek diputatu bat aukeratzen zuten, eta horrez gain, kontzeju bakoitzak erregidore bat zeukan. XIX. mendearen erdialdean, batzarrak Olatz eta Eguesen egiten ziren, bi kontzejuak tartekatuz.

Gerrate Karlistetan, karlisten alde agertu zen Eguesibar. XIX. mendearen bigarren erdian, ibarrak hiru eskola zeuzkan. 1911ko apirilaren 23an Iratiko Burdinbideak bere lehen bidaia egin zuen ibarra zeharkatuz, Eguesek burdinbideko geltokia izan zuen. Burbinbide zerbitzuak 44 urte iraun zuen, 1951. urteko abenduaren 31ra arte. 1950eko hamarkadan lehen traktoreak agertu ziren eta nekazaritzan hainbat hobekuntza izan ziren. Horrez gain, Iruñerriko garapen industrialak eraginda,ehunka biztanle joan ziren ibarrera, Burlatako kontzejuan eraiki ziren milaka etxebizitzetara.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sarrigurengo bigarren faseko eraikuntza lanak 2007. urtean.
Sakontzeko, irakurri: «Sarriguren»

1970eko hamarkadan Burlata ibarretik banandu zen, udal propioa lortuz. 1975ean Altzuzako Errikotxiki auzunea eraiki zen, eta urtebete geroaago Ubarmin Klinika Elkanon. Mendillorriko kontzejuko etxebizitza proiektua 1991n hasi zen garatzen. Kontzejua, historikoki, Eguesibarko beste herri bat izan zen, baina 1998ko ekainaren 8an Eguesibartik banatzea erabaki zuen Iruñearekin batzeko. Hortaz, egun Iruñeko auzoa da. UPN alderdiko alkate ohiak, Ignacio Galipentzuk, bere kargua utzi behar izan zuen 2003. urtean, Gorraizko eskola bat eraikitzekoa zen orube batean Construcciones Flores enpresari hotel bat eraikitzeko baimena emateagatik,komisio bat jasota[5].Azaroan epaileak Galipentzu funtzionario-eroskeri eta prebarikaziogatik zigortu zuen beste bederatzi pertsonarekin batera. 2009ko ekainean, epai berri batean, urtebeteko kartzela zigorra, kargu publikorik ez izateko zortzi urteko debekua eta 31.500 euroko isuna ordaintzera zigortu zuten.2013. urtean, Nafarroa Baiko Alfonso Etxeberria izendatu zuten alkate.

Bestalde, 1990eko hamarkadaren erdialdean, 2007 arte herriko biztanle gehien zituen kontzeju izandako Gorraitzen urbanizazioaren eraikuntza hasi zen. 2005ean Sarrigurengo kontzejuan Bio-hiri bat eraikitzeko asmoarekin, 4.000 etxebizitzaren proiektuari eman zitzaion hasiera. Eguesibarko Udalak 30.000 etxebizitza eraiki nahi ditu hurrengo urteetan ibarrean. Horietako gehienak Sarriguren eta Badoztain kontzejuen artean. Gaur egun Sarriguren da biztanle gehien dituen kontzejua 2007an Gorraitz gainditu ostean.

Segurtasunaren Hiria eta kartzela[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroa 2012 plangintzaren arabera, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren Herrizaingo Sailak 1,5 milioi metro koadroko eremua beharko du Iruñeko metropoligunean, kartzela berria eta Foruzaingoaren egoitza berria eraikitzeko. Horrez gain, Nafarroako Foru Erkidegoko larrialdien agentziaren egoitza, segurtasun eskola eta bestelako erakundeak egongo dira hor.

Kokapen zehatzik oraindik ez dagoen arren, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak Eguesibarren, Arangurenen edo Iruñan bertan eraiki nahi du Segurtasunaren Hiria.[6]

Azkenik 2008ko azaro bukaeran, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak proiektua aurkeztu egin zuen. Kokalekua Badoztain eta Iruñerriko ekialdeko ingurabide autobidearen arteko gunea da, Eguesibar, Aranguren eta Iruñeko lurretan.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibarko biztanleria nahiko egonkor ibili zen 1950eko hamarkadara arte. Hortik aurrera, Iruñerri osoak izandako hazkunde demografikoak biztanleria bikoiztu egin zuen urte gutxian. Ibarraren mendebaldeko gune asko azkar batean garatu ziren, (Burlata esaterako). XX. mendearen bigarren erdian, hazkunde demografiko gehieneko kontzeju biak, ibarretik banatu ziren, eta udalerri independente bihurtu zen bata,(Burlata), eta Iruñeko auzo bestea, (Mendillorri).

1990eko hamarkadaren amaieratik aurrera, hazkundea ibarreko beste kontzeju batzuetara hedatu zen, Gorraitzera hasieran, eta 2000ko hamarkadaren bigarren erdian, Sarrigurenera. Gaur egun, Eguesibarko kontzejurik jendetsuenak horiek dira.

Eguesibarko biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006 2011
1.640 1.725 1.868 2.026 2.019 2.095 2.534 4.087 949 978 1.125 3.413 5.379 16.222

2008ko erroldaren arabera, 490 etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 6,92 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik). Horrez gain, Eguesibar etorkin gutxien dituen Iruñerriko herria da.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibar biztanleko BPGrik altuena duen Iruñerriko udalerria da.[7] 1990eko hamarkadatik aurrera Nafarroako hiriburuko familia dirudun askok, Gorraitzen egokitu zuten euren bizitokia, bertan ehunka etxebizitza berri eraikita.

Egues kontzejuan, Agoitz eta Iruñea lotzen dituen errepidearen ondoan, "Egues industrialdea" dago.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztarrotz kontzejuaren ikuspegia.

Eguesibarrek hamazazpi eliza erromaniko ditu, ibarrak XII. mendean eginiko ahalegin ekonomiko handiaren adierazle. Elizek jatorrizko hainbat elementu dituzte, baina gaur egungo itxura XVI. mendetik aurreko zaharberritzearen ondorio da.

Ibarrean egindako azken eraikina Jorge Oteizaren museoa da, bertan,eskultorearen lan garrantzitsuenak biltzen dira.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradizionalki UPNek irabazi ditu beti hauteskundeak, eta hala gertatu zen 2007an ere; horrela Josetxo Andia aukeratu zuten Eguesibarko alkate gehiengo osoa lortuta. 2007ko maiatzeko hauteskundeetan UPN izan zen udaleko alderdirik bozkatuena, guztira bederatzi zinegotzi eskuratu baitzituen, Nafarroa Baik hiru zinegotzi lortu zituen eta PSNk zinegotzi bakarra.

Aipagarria da 2007ko hauteskundeetan Nafarroa Bai koalizioak izandako gorakada, batez ere Sarriguren kontzejuan. Sarrigurenen ehunka etxebizitza berri eraiki dira eta Iruñetik ehunka biztanle berri heldu dira. Aipatu kontzeju horretan Nafarroa Bai izan zen alderdirik bozkatuena. 2008an UPN eta Alderdi Popularraren arteko akordioa amaitzean, UPNk bi zinegotzi galdu zituen, Francisco Javier Trigo eta Iñigo Elizalde Alderdi Popularrera igarota.

Eguesibarko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 1.949 9
Nafarroa Bai 813 3
PSN 388 1
NEB 188 0
CDN 186 0
EAE 186 0

2011n, biztanleriaren hazkundeagatik, 17 zinegotzi izatera igaro zen Eguesibar, eta hauek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta lortutako hautetsiak: UPN (6), NaBai 2011 (4), Bildu (2), PSN (2), I-E (2) eta PP (1). UPNk gehiengo osoa galdu bazuen ere, Josetxo Andiak alkatetza gorde egin zuen: PPko botoaren laguntza izan zuen, NaBai 2011ko Alfonso Etxeberriak Bildukoak ere jaso zituen baina PSNk eta I-Ek bakoitzak bere hautagaiari eman zion botoa[8].

Eguesibarko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 2.406 6
NaBai 2011 1.716 4
Bildu 1.030 2
PSN 824 2
I-E 766 2
PP 656 1

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta historikoki ibarreko udaletxea Egues kontzejuan egon den, gaur egun, Sarriguren da Eguesibarren biztanle gehien dituen kontzejua. Hori dela eta, 2007an alkateak udaletxe berria Sarrigurenen eraikiko zela esan zuen. Eraikinak hiru solairu izango ditu, 4.642 metro koadroko orube batean altxatuko da eta proiektua Juan Miguel Otxotorena arkitektoak egin du.

Eraikuntza lanetan 5 milioi euro gastatuko dira eta aurrikuspenen arabera, 15 hilabete emango dituzte egitura altxatzen.[9]

  • HELBIDEA: San Martin kalea, 26 (Egues kontzejua)

Eguesibarko alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Higiezinen burbuila Euskal Herrian»

UPN alderdiko alkate ohiak Ignacio Galipentzuk bere kargua utzi behar izan zuen 2003. urtean, Gorraizko eskola bat eraikitzekoa zen orube batean Construcciones Flores enpresari hotel bat eraikitzeko baimena emateagatik, dirutan jasotako komisio baten ondoren. Azaroan epaileak epaiketa utzi eta Galipentzu funtzionario-eroskeriagatik eta prebarikazioagatik zigortu egin zuen, beste bederatzi pertsonarekin batera.

Eguesibarko alkateak
2013- Alfonso Etxeberria Goñi NaBai
2003-2013 Josetxo Andia García de Olaia UPN
1995-2003 Ignacio Gallipienzo UPN-PP

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibiriku kontzejuaren ikuspegia.

Herria Iruñerriaren ekialdean kokatzen da, gune metropolitarreko errepide garrantzitsuenetatik gertu. Horrela, Iruñeko ekialdeko ingurabide autobideak, PA-30a alegia, udalerria zeharkatzen du Sarriguren eta Badoztain parean. Horrez gain, N-135 errepidea Zubiri parean.

Garraio publikoari dagokionez, Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren 20. lineak Eguesibarko Gorraitzeko kontzejua, Iruñeko Vianako printzearen plazarekin elkartzen ditu 30 minutuko maiztasunarekin.

Línea Ibilbidea Ordutegia Maiztasuna Oharrak
TUCPamplona18.GIF San Ignazio etorbidea - Sarriguren 06:27 - 22:25 12´
TUCPamplona20.GIF Bianako Printzea plaza - Gorraitz 06:45 - 22:45 30´
TUCPamplona23.GIF San Ignazio etorbidea - Olloki 06:30 - 22:00 60´
N5 Labriteko Jaitsiera - Uharte - Gorraitz Gauez 60´
N10 Nafarroako Gorteak - Sarriguren Gauez 60´

Bestelako autobus lineak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka ibarreko hainbat kontzejutan. Lineak honako ibilbidea egiten du:

Konpainia berdinaren Orbaizeta eta Iruñea batzen dituen lineak honako ibilbidea egiten du:

Hirugarren linea batek Agoitz eta Iruñea batzen ditu, hiru zerbitzu baino ez ditu eguneko, eta Agoitz eta Iruñea batzen ditu Eguesibarrekin, Urrotz eta Lizoainibar zeharkatuta.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibarko hiriburuaren jatorrizko jaiak ekaineko azken asteburuan ospatzen dira. Dena den, eraikitako auzo berrietan, bestelako jaiak ere ospatzen dira. Sarrigurenen esaterako irailean eta ekainean ospatzen dira.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Gorraizko Golf Kluba, 18 zuloko golf zelaia.
  • Olatz eta Sarriguren kontzejuetan udal-kiroldegi bana dago.

Taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguesibartar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. García Gainza, María Concepción (Dir.) (1985): Catálogo Monumental de Navarra, Iruñea: Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Eguesibar
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko:Wikiatlasa