Ekuadorko geografia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ekuadorko mapa
Ekuadorko mapa topografikoa

Ekuador ekuatoreak zeharkatzen duen Hego Amerikako ipar-mendebaldeko estatua da. Iparraldean Colombiarekin du muga, ekialde eta hegoaldean Perurekin eta mendebaldean Pazifikoarekin. Ozeano honetan, kontinentetik 1.000 kmra dauden Galapagos uharteak ere Ekuadorkoak dira. 283.561 km²-ko azalera du.[1]

Eskualde geografikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekuadorren hiru eskualde kontinental—la Costa (kostaldea), la Sierra (mendialdea) eta el Oriente (ekialdea)— eta uharte eskualde bat—Galapagoak— bereizten dira.

La Costa (kostaldea)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ozeano Barearen bazterreko zabaldi emankorra da, herrialdearen mendebaldean dagoena. Iparraldetik hegoaldera garaiera txikiko mendilerro batek zeharkatzen du (gehienezko garaiera 800 m). Mangladi ugari, oihan tropikal lehor eta hezeak eta lur landuak daude. Nekazaritza aberatsa dago, banana, kakao eta kafe sailak batez ere. Hemen dago Ekuadorko hiririk handiena, Guayaquil, eta honekin batera, portu garrantzitsuenak Puerto Bolívar, Manta eta Esmeraldas dira.

La Sierra (mendialdea)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeek iparraldetik hegoaldera zeharkatzen dute Ekuador. 6.000 metro baino gehiagoko gailurrak daude eta sumendi aktibo batzuk (Cotopaxi, Tungurahua). Herrialdearen iparraldean hiru mendilerro paralelo bereizten dira: mendebaldekoa, erdialdekoa eta ekialdekoa. Hegoaldean mendilerroak ez dira ongi zehaztuak Eskualde honetan daude herrialdeko hiri handienetako batzuk:Quito (hiriburua), Loja, Riobamba...

El Oriente (ekialdea)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amazonas ibaiaren arroan dago eta gehiena oihan tropikal hezea da. Herrialdearen azaleraren erdia da (131 000 km²) baina biztanleen %5a baino ez du. Talde indigena ugari bizi da bertan: kitxuak, siona-secoyak, huaroaniak, kofanak...[2] Eskualde honetan, Nueva Lojaren inguruan, petrolioa ustiatzen da. Kutsadurak kalte handiak eragin ditu oihanetan, uretan eta giza osasunean[3][4]

Galapagos uharteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galapagoak Ozeano Barean daude, kontinentetik 900-1.200 kilometrora. 17 uharte handi, 23 uhartexka eta 100 uharte txiki dira. Denetara 8.010 km²-ko azalera du.

Mendi eta sumendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cotopaxi sumendia
Mendia Garaiera (m) Azken erupzioa
Chimborazo 6.267 K.a. 640 ± 500 urte
Cotopaxi 5.897 1940
Cayambe 5.790 1786
Antisana 5.753 1802
Altar 5.320
Illiniza 5.248 Holozenoan
Sangay 5.230 2007
Tungurahua 5.023 2010[5]
Carihuarazo 5.020
Cotacachi 4944 K.a. 950?
Guagua Pichincha 4.787 2004
Reventador 3.562 2007

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napo, Amazonasen ibai adarra.

Ekuadorko sare hidrografikoan bi isurialde daude: Pazifikokoa, Andeetatik mendebaldera, eta Atlantikokoa, Andeetatik ekialdera. Ibai gehienak Sierran sortzen dira. Goi ibilguan ur-jauziak eta lasterrak izaten dira eta arroilak zeharkatzen dituzte.

Pazifikoko isurialdeko ibai nagusiak Esmeraldas—ahoa Esmeraldas hirian duena— eta Guayas—ahoa Guayaquilgo golkoan duena—dira. Ibai jariotsuak dira eta nabigagarriak behealdean.

Atlantikoko isurialdeko ibaiak Amazonasen arrokoak dira. Putumayo (Colombiatik datorrena) eta Napo ibaiak zuzenean Amazonasen isurtzen dira. Tigre, Pastaza eta Santiago berriz, Marañonen ibai adarrak dira.

Ekuadorko aintzira gehienak txikiak dira eta Sierran daude. Aipagarrienak Imbabura probintziakoak dira: Cuicocha, Mojanda, Yahuarcocha, Laguna de San Pablo...[6].

Datu orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena: Hego Amerikako ipar-mendebaldean, ekuatoreak zeharkaturik, Colombia, Peru eta Pazifikoaren artean.

Koordenatu geografikoak: Koordenatuak: 2°00′S 77°30′W / 2.000°S 77.500°W / -2.000; -77.500

Azalera:

  • osoa: 283.561 km²
  • lehorra: 276.841 km²
  • ura: 6.720 km²

Herrialdearen mugak:

denetara: 2.010 km

Erresuma mugakideak:


Itsasbazterra: 2.237 km

Lurraldea: itsas bazterreko zabaldia mendebaldean (costa), Andeetako mendigunea erdialdean (sierra) eta oihan tropikala ekialdean (oriente).

Muturreko garaierak:

  • puntu beherena: Ozeano Barea, 0 m
  • puntu gorena: Chimborazo 6.267 m

Baliabide naturalak: petrolioa, arrantza, zura, hidroelektrizitatea

Lurren erabilera: (2005)

  • lur landuak: %5,71
  • labore iraunkorrak: %4,81
  • beste: %89,48

Lur ureztatua: (2003) 8.650 km²

Ur baliabide berriztagarriak: (2000) 432 km³

Ur kontsumoa (etxeko-ura/industria-ura/nekazal-ura): (2000)

  • denetara: 16,98 km³/urte (%12/%5/%82)
  • per capita: 1.283 m³/urte

Arrisku naturalak: maizko lurrikarak; luiziak; sumendien aktibitatea; uholdeak; aldian behingo lehorteak. Sumendirik aktiboena Tungurahua (5.023 m) da eta 2010ean erupzioa izan zuen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. CIA: The world factbook
  2. Izarraitz’s Weblog: Ekuadorko hizkuntza indigenak
  3. Ekologistakmartxan: Petrolioa munduaren erdian
  4. UNESCO Aldizkaria: Petrolioa mara-mara, oihana odoletan
  5. Hoy.com.ec: Erupción del Tungurahua provoca evacuaciones y afecta tráfico aéreo
  6. La guia 2000: Ecuador, hidrografía