Enkarterri

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Enkarterri

 Bizkaia

Enkarterri armarria

Bizkaia - Enkarterrien kokapena.svg
Azalera 429,52 km²
Biztanleria 30.966 (-)
Dentsitatea 3732,1 bizt / km²
Udalerriak Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta, Turtzioz eta Zalla
Herririk handiena Zalla (8143 biztanle)
www.enkarterri.org/

Enkarterri[1] (gaztelaniaz Las Encartaciones) Bizkaiko mendebaldeko muturrean dagoen eskualdea da, Burgosko probintzia eta Kantabriako mugetan dagoena, itsasotik urruti ez baina barnealdean kokatutakoa.

Gaur egun 30.966 biztanle ditu. Balmaseda da eskualdeko hiriburua, baina Zalla da populatuena eta han dago Mankomunitatearen egoitza. Lanestosa biztanle gutxien daukana da eta azalerari dagokionez, berriz, Karrantza da eskualdeko eta Bizkaia osoko udalerririk zabalena.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turtziozko San Roke auzoaren ikuspegia.

Mugakide hauek ditu: Hegoaldean Aiarako ibarra (Araba), Okondo (Araba) eta Mena Harana (Burgos); iparraldean eta mendebaldean Kantabria (Urdialaitz -historian zehar behin baino gehiagotan Enkarterriren zati bat- Guriezo, Soba, Rasines, Ramales de la Victoria eta Villaverde Turtzioz); eta ekialdean Bilbo Handia.

Udalerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enkarterriko Udal Mankomunitearen kideak hauek dira: Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta-Garape, Turtzioz eta Zalla. Alonsotegi ere jotzen dute hainbatek Enkarterrikotzat.

Mankomunitatearen egoitza Zallako Aranguren auzoan du eta haren presidentea Koldo Artaraz Martín Gueñesko alkatea da .

Bizkaiko Jaurerria bost zatitan banatuta zegoen: Lur Edegia (Elizateak osatuta), Hiribilduak, Urduñako hiria, Enkarterriak eta Durangaldea.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizkaiko Jaurerriaren mendebaldeko zatia Enkarterri izena zuen. Enkarterri edo gaztelaniaz "Encartación" izena, jatorrizko hitz latinoa da, XII edo XIII. mendekoa, garai hartan latin klasikoa bestelakotzen eta Bizkaia izena Historian sartzen ari zela sortutako izena.

Izena noizkoa den gauza jakina izanda ere, esanahia kontu eztabaidatua da. Gehienek Bizkaiko Jaunak biztanleriari emandako pribilegio edo karta foraletik datorrela uste dute. Estanislao Jaime Labayruk, berriz, Joanes I.a Gaztelakoak Bizkaiko Jaunari emandako kartetatik datorrela esaten du. Beste batzuek, aldiz, auzi-ihesean kondenatuen (gaztelaniaz encartados) babesa zen lurraldearen denominaziotik datorrela esaten dute.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

# Armarria Udalerria Alkatea Alderdi Politikoa Biztanleria % Biztanleria Lurraldea km²
1 Escudo de Balmaseda.svg Balmaseda Joseba Mirena Zorrilla Ibáñez EAJ 7168 23,15 22,3
2 Escudo de Carranza.svg Karrantza José Luis Portillo López EAJ 2836 9,16 137,70
3 Escudo de Artzentales.svg Artzentales José María Ignacio Iglesias Aldana EAJ 692 2,23 36
4 Escudo de Gueñes.svg Gueñes Koldo Artaraz Martín EAJ 8075 20,44 41,49
5 Escudo de Zalla.svg Zalla Javier Portillo Berasaluze Aralar 8143 26,30 31,03
6 Escudo de Sopuerta.svg Sopuerta Joseba Andoni Llaguno Hurtado Bildu 2439 7,88 42,80
7 Escudo de Galdames.svg Galdames Carlos Avellanal Villanueva EAJ 841 2,72 44,50
8 Escudo de Gordexola.svg Gordexola Iñaki Aretxederra Zurimendi EAJ 1658 5,35 41,50
9 Escudo de Trucios.svg Turtzioz Juan José Llano Llaguno EAJ 556 1,80 31
10 Escudo de Lanestosa.svg Lanestosa José Angel Ranero Santisteban Bildu 305 0,98 1,20
Escudo de Sopuerta (Juntas de Avellaneda).svg Enkarterri Koldo Artaraz Martín EAJ 30966 100 429,52

Hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki, Enkarterri hamar errepublikatan banatuta zegoen:

Gainera, lurraldean hiru Hiribilduak daude (politikoki Bizkaiko Hiribiduekin batera zeudela):

Badaude beste leku batzuk historian zehar Enkarterriekin lotura izan dutenak: Barakaldoko elizatea; Urdialaitz 1394 eta 1471 artean Bizkaiko Jaurerriaren parte zenean; Mena Harana eta baita Burgosko probintziako leku batzuk Bizkaiako Jaunek konkistatuta. Villaverde Turtzioz, kantabriar enklabea, Antonio Truebaren aburu, "haran hau, fisika eta Historikoki Enkarterriek propioa dute".

Gaur egun, Somorrostro Haranako bai Hiru Kontzejuak bai Lau Kontzejuak Bilbo Handiaren zatiak dira.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enkarterriko nekazaritza oso emankorra da: frutak, artoa, patata, indaba, tomatea, piperra eta txakolina. Lurraldea menditsua da oso, larrez beteta abeltzaintza aurrera eraman dezan. Eskualdea Bizkaiko Txakolinaren ekoizle nagusietakoa da, Bakiorekin batera.Zalla eta Balmaseda egiten dute batez ere.

Harrobi eta meatoki asko ditu, (burdinazkoak Erromatar Inperiotik xurgatuak). Ipar partean, Triano mendilerroa (Muskizen hasita eta ekialdeko Barakaldora joaten dena, Kadagua ibaiaren ipar ertzean) hain burdin aberatsa dauka, non Plinio Zaharrak ia duela bi mila urte , Kantabriako itsas partean hainbeste burdina zuen non burdinazkoa zen mendi malkartsu eta garaia bazegoela esan baitzuen.

Karrantza partean, Armañon ingurua parke naturala izendatua izan da 2006ko irailean. Horrez gain, Ordunteko mendilerroa ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak.

Eskualdeko mendirik nabarmenenak hauek ditugu: Ordunteko mendilerroan, Zalama (1.336 m, Bizkaiko hirugarren tontorrik altuena), Balgerri (1.106 m), Burgueno (1.043 m), Ilso de Estacas (1.037 m), Maza del Pando (1.021 m) eta Kolitza (879 m). Bestela, Gallarraga (902 m), Eretza (887 m), Armañon (854 m), Peña del Moro (821 m), Peña del Mazo (821 m), Alen (803 m) ditugu.

Hizkuntza eta kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toponimia eta historiaren arabera, Enkarterri eskualdea hizkuntza aldetik gune ezberdin bi dauzkala esan daiteke, gutxi gora- behera Castro Urdialesera zihoan erromatar galtzadak banatuta. Mendebaldeko aldean, hau da, Lanestosa, Karrantza, Turtzioz eta Artzentales herrietan ezin liteke esan inoiz euskara izan den ala ez hizkuntza propioa. Dakigun gauza bakarra da erromantzearen sorreratik huraxe (montañera aldaera) izan dela bertako hizkuntza, eta halaxe erakusten digu toponimiak argi eta garbi, nahiz eta inguru honen ekialdean euskararen arrasto toponimikoren bat topatzen den. Hizkuntza aldetik, beraz, eremu horrek bat egiten du mendebaldean dituen Kantabriako lurrekin. Balmaseda hirian ere erromantzea izan da jatorrizko hizkuntza, baina bereziagoa izan da bere izaera urbanoagatik. Balizko marra horren ekialdean, ostera, Zalla, Gueñes, Gordexola eta Galdames herrietan euskararen presentzia historikoa argia eta nabarmena da, zenbat eta ekialderago, argiagoa, noski. Lekukotasun historikoen arabera, Gordexolako eta Galdameseko azken euskaldun zaharrak XIX. mendean galdu ziren, hain zuzen ere azken euskal hiztun enkarterritarra Simona Unanue izan zen, Gordexolakoa, 1850ean hil zena. Sopuerta kontzejua gune bi hauen erdian kokatu genezake.

Laburbilduz, esan liteke Enkarterri eskualdea kulturen eta hizkuntzen arteko topaleku izan dela historikoki, eta, hori dela eta, ezin eman genezake eskualdearen ikuspegi bateraturik kulturari dagokionez.

Gaur egun, bestela, egoera horrelakoa izango zen:

Euskaldunak Elebidun pasiboak Elebakar erdaldunak
Enkarterri %4,2 %12,9 %82,9
Hizkuntzen erabilera Euskara Gaztelania
Enkarterri %4,2 %95,8
Euskararen jakintza
%17,1


Avellanedako Juntetxea

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Enkarterriko historia»

Enkarterriko historian, historiaurrean hasita gaur egunera arte, lehendabiziko bizilagun ezagunak autrigoiak dira. Erdi Aroan kokatzen dira lurralde honekin lotura duten gertaera nagusiak, Abellanedako Juntetxearen sorrera, Bandoen arteko liskarrak eta bertako Foruaren idazkera 1394 eta 1503an.

Aro Modernoan, Gernikako Batzarrarekin izandako auziak izan ziren nagusi XIX. mendera arte. Gaur egun, Bizkaiko eskualdeetako bat da.

Fauna eta flora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdean berezko etxabereen arraza ugari eta aipagarriak daude: Ekidoen artean Lautzako zaldia, zaldi montxinoa eta Enkarterriko astoa ditugu. Bestela, azienda zurian Karrantzako ardi muturbeltz eta Karrantzako ardi muturgorriak ditugu, eta azienda gorrian behi montxina. Azkenik, Enkarterriko billano eta Enkarterriko billanuko txakurrak ere aipatzekoak dira.

Zuhaitzei dagokienez, Enkarterrin ez ditugu ikusten Bizkaiko beste zonalde batzuetan dauden konifera kopurua, bertako haritz, pago eta gaztainondoak ugariagoak izanda, batik bat lurraldearen mendebaldean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Enkarterri Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]