Erromantxe

Erromantxea 'Rumantsch'
Non mintzatzen den:	Suitza
Eskualdea:	Grisonia
Hiztunak:	35.000
Rankina:	Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Italikoa   Erromanikoa    Mendebaldeko italikoa     Mendebalekoa      Erretorromaniera       Erromantxea
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	Suitza
Erakunde araugilea:	-
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	rm
ISO 639-2:	roh
ISO 639-3:	roh

Suitzako hizkuntzak: Hego-ekialdean, laranja-arrosaz, Erretorromaniera.

Erromantxea erretorromanieraren dialektoetako bat da, eta Suitzako lau hizkuntza ofizialetako bat, alemanarekin, frantsesarekin eta italierarekin batera. Suitzako % 0,5-0,9 inguruk hitz egiten dute, ia 35.100 hiztunek (2000ko inkesta baten arabera) ama hizkuntza dute, eta Grisonia kantonamenduan bizi dira gehienak.

Latin arruntetik datorren erromantze mintzaira dugu, erretorromanieraren dialekto nagusitako bat, ladinoarekin eta friulierarekin batera.

Rumantschia hiztunen lurraldeak hartzen duen izena da.

Historia

• 1552an Jacob Bifrunek "Christiauna fuorma" izenburuko katixima idatzi zuen.
• 1560an Itun Berria itzuli zuten.
• 1919an "Lia Rumantscha" sortu zuten, hizkuntza sustatzeko erakundea.
• 1925eko urtarrilaren 17an lehenengo irratsaioa egin zuten.
• 1938an Suitzako lau hizkuntzen artean onartu zuten.
• 1963ko otsailaren 17an lehendabiziko telebista saioa emititu zuten.
• 1982an Heinrich Schmid hizkuntzalariak Rumantsch Grischun mintzaira batua abiatu zuen, hiztunek poliki eta partzialki onartu dutena.
• 1996an hizkuntza ofizialtzat hartu zuten.

Estatusa

Kantonamenduka, mintzaira soilik ofiziala da Grisonia kantonamendu elehirudunean, eta bertan udalerri bakoitzak erabakitzen du haren hizkuntza ofizial propioak.

Erromantxedunek Suitzako administrazioarekin hizkuntza erabiltzeko eskubidea dute, baina bakarrik "jatorrizko hiztunek". Agintariek, erantzutean, Rumantsch Grischun erabiltzen dute. Halaber, testu ofizial batzuk itzultzen dituzte, baina kultura arduradunek eurek azkenean onartzen dute oso eskaintza sinbolikoa eta murritza egiten dutela. Gainera, zerbitzuen eskaerak oso gutxi dira, batzuetan hiztunek hizkuntza batua baztertzen dutelako eta beste batzuetan alemana lehenesten dutelako.

Izan ere, egoera gutxituan dago herritarren eta hiztunen aldetik, balorazio txikia edukita. Suitzako lau hizkuntza ofizialen artean gutxien erabilia dena da. Halaber, ofiziala ez den serbo-kroazierak, adibidez, harrera hobea dauka, 100.000 hiztun ingururekin.

Dialektoak

Erromantxearen hiztunen mapa Grisonia kantonamenduaren barruan.

Eskualdearen arabera, Sursilvan (Surselvako barrutia), Sutsilvan, Surmiran (Albulako barrutia), Puter eta Vallader (Inneko barrutia) aldaerak ditugu.

Eredu batuaren moduan, Rumantsch Grischun dugu, 1982an Heinrich Schmiden taldeak abiatuta.

Erakundeak

Lia Rumantscha hizkuntza sustatzen duen erakunde nagusia da, 1919an sortua eta gaur egun hainbat elkartek osatua.

Literatura

Egile garrantzitsuenen artean Linard Bardill, Peider Lansel eta Men Rauch ditugu.

Hedabideak

Radio Televisiun Rumantscha (RTR) irrati-telebista katea da.

"La Quotidiana" egunkaria eta "Punts" gazte hilabetekaria ere aipatzekoak dira.

Esapide batzuk

Allegra - kaixo

Co vai? - zer moduz?

Bun di - egun on

Buna saira - arratsalde on

Buna notg - gabon

A revair - adio, agur

A pli tard - gero arte

Perdunai - barkatu

Per plaschair - mesedez

Grazia fitg - eskerrik asko

Anzi - ez horregatik

Gratulazions - zorionak

Bun cletg - zorte on

Quants onns has ti? - zenbat urte dituzu?

Ikus, gainera

• Europako hizkuntza gutxituak.

Kanpo loturak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.

• Lia Rumantscha
• Erromantxezko Irrati Telebista (RTR)