Euskal Autonomia Erkidegoa

Wikipedia(e)tik

Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Euskal Autonomia Erkidegoa
Comunidad Autónoma del País Vasco

Autonomia Erkidegoa

Hiriburua

Gasteiz

Probintziak

Araba
Bizkaia
Gipuzkoa

Herritarra

euskal herritar
euskaldun¹
euskotar²

Eremua
- Espainiaren

7.234 km²
% 1,4

Biztanleria
- Espainiaren
Dentsitatea

2.157.112 (2008)
% 5,0
298,19 bizt/km²

ISO 3166-2

ES-PV

Estatutua

1979ko abenduaren 22a

Presidentea

Patxi Lopez (PSE-EE)

Hizkuntza ofiziala(k)

euskara
gaztelania

Espainiako Gorteak
- Kongresuan
- Senatuan

19 eserleku
15 eserleku

www.euskadi.net

¹Berez, euskaraz dakitenentzat bakarrik, baina esanahi okerrean euskal autonomia erkidegoko biztanle-ren sinonimotzat jotzen da. Ikusi Euskaldun.
²Berez, euskal arrazakoa dela izendatzeko Sabino Aranak sortutako hitza.

Euskal Autonomia Erkidegoa, Euskadi eta gutxiagotan Euzkadi, Euskal Herriko mendebaldeko zatia da eta Espainiaren iparraldeko Autonomia Erkidego bat osatzen du 1979. urteaz geroztik.

Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko lurraldeak biltzen ditu. Erkidegoko hiriburua Gasteiz da eta bertan aurkitzen dira Eusko Jaurlaritza eta Eusko Legebiltzarra.

Nafarroako Foru Erkidegoari haren parte izateko eskubidea onartzen zaio Espainiako Konstituzioan, baina nafar herritarrek honi buruz erabakitzeko duten eskubidea ez da inoiz erreferendum batean gauzatu.

Geografia

Iparraldean Bizkaiko Golkoarekin eta Pirinio Atlantikoak departamenduarekin egiten du muga, hegoaldean Errioxa, Gaztela eta Leon eta Nafarroa Garaiarekin, mendebaldean Kantabriarekin eta ekialdean Nafarroa Garaiarekin.

Bere orografia menditsua da orokorrean, Pirinioen eta Kantabriako mendikatearen artean. Ebro ibai inguruan lurra lauagoa da eta Arabaren hegoaldean sakana dago. Kantaurialdean bailara ugari daude, gehienak gizakiak hartutakoak. Mendietan pinuak, haritzak eta pagoak aurki daitezke. Sakanean ordea mahastiak eta zereal, patata edo erremolatxa landak aurki daitezke, baso naturalen muinoekin batera. Autonomia Erkidegoak biosferaren erreserba bat dauka Urdaibain, eta natur parke ugari.

Klimatologia klima atlantiko eta mediterraneo tartekoa da: Tenperatura leunak eta euri ugari kantaurialdean (Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabaren iparraldea) eta erdipareko tenperaturak eta euri moderatuak Araban, lehorragoak hegoalderantz goazen heinean. Ohikoa da xirimiria, oso euri fina.

Nahiz eta biztanleria txikia izan Euskadik industria bolumen handia dauka eta Espainiako zonalde aberatsenetakoa da, Europako PIB per capita-ren %117,1ekin (Eustaten datua 2002 urtean). Honen arrazoi garrantzitsuenetakoa ohitura industrial indartsua da. Hala ere 1980ko hamarkadan errekonbertsio industrial bat gauzatu zen, eta bertatik euskal industria kaltetuta irten zen.

Hizkuntzak

Euskal Autonomia Erkidegoan bi hizkuntza ofizial daude: gaztelania eta euskara, izaera koofiziala duena eta Nafarroa Garaiarekin eta Ipar Euskal Herriarekin komuna den hizkuntza.

Mende askotan zehar, herrialde hauetan hainbat hizkuntza hitz egin izan dira: gaskoiera (XIX. mendera arte hitz egina), gaztelania eta euskara izan dira erabilienak. Euskara da Euskal Herriko jatorrizko hizkuntza: ez dator latinetik eta Europako hizkuntza zaharrenetarikoa da.

Autonomia Erkidegoan, 2001. urtean, biztanleriaren %51 gazteleraz bakarrik mintzo zen, %32 inguru elebiduna zen, eta %18k euskara ulertzen zuen baina nekez mintzatu. Ehuneko hauek, lurralde historiko batetik bestera aldatu egiten dira; lurralde euskaldunena Gipuzkoa da eta erdaldunena Araba. Datu ofizial hauek, 2001ekoak direla nabarmendu behar da, urtetik urtera elebidun kopurua handiagoa baita.

Izendapenak

Euskadi eta Euskal Herria (Gernikako Estatutuan gazteleraz, Euskadi eta País Vasco) dira Euskal Autonomia Erkidegoko izendapen ofizialak. Honek arazo batzuk dakartza, zeren Euskal Herria eta Euskadi hiru herrialdeetarako bakarrik erabiltzea izen hauen tradizioarekin ez baita bat heldu. Euskaltzaindiak hartutako erabakiaren arabera, Euskal Herria eta Euskadi zazpi herrialdeei erreferentzia egiteko erabili izan dira betidanik eta hala erabiltzen jarraitzea gomendatzen du.

1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuaren arabera, izen osoa Euskal Herriko Autonomia Erkidegoa da eta gaztelaniaz Comunidad Autónoma del País Vasco.^[1]

Lurralde antolaketa

Biztanle gehien dituzten udalerriak^[2]
Sailkapena	Udalerria	Biztanleria
1.	Bilbo	353.168
2.	Gasteiz	229.484
3.	Donostia	183.090
4.	Barakaldo	96.412
5.	Getxo	81.746
6.	Irun	60.416
7.	Portugalete	48.386
8.	Santurtzi	47.094
9.	Basauri	43.250
10.	Errenteria	38.336

Lurralde historikoak

Euskadi hiru lurralde historikoetan banatzen da:

Araba (309.635 biztanle). Hiriburua: Gasteiz
Bizkaia (1.146.421 biztanle). Hiriburua: Bilbo
Gipuzkoa (701.056 biztanle). Hiriburua: Donostia

Udalerriak

Epai-barrutiak

Artikulu nagusia: Euskadiko epai-barrutien zerrenda

Euskadi 14 epai-barrutietan banaturik dago, Araba bitan eta Bizkaia eta Gipuzkoan seina egonik.

Demografia

Espainiako Industria Iraultzaren abiarazle bat izanda, XIX. mendetik 70eko hamarkada bitarte, Euskadiko biztanleriak gora egin zuen. Batez ere Espainiako autonomia erkidegoetatik lan bila joan zen jendea.

Eustaten erroldaren arabera, euskal biztanlearen %4,50a atzerritarra zen 2006an^[3]. Espainiako portzentairik txikiena, estatu mailako bataz bestekoaren erdiaren azpitik (%8,47). Europarrak ez direnen artean, Amerika Latinarrak eta Marokoarrak eta Europarren artean, Errumaniarrak eta Portugaldarrak dira gehienak.

Euskadiren eboluzio demografikoa, eta estatu mailako biztanleriaren portzentaia
	1857	1900	1910	1920	1930	1940	1950
Biztanleria	413.470	603.596	673.788	766.775	891.710	955.764	1.061.240
Ehunekoa	%2,67	%3,24	%3,37	%3,58	%3,77	%3,67	%3,77
	1960	1970	1981	1991	1996	2001	2005
Biztanleria	1.371.654	1.878.636	2.134.763	2.109.009	2.098.055	2.101.478	2.124.846
Ehunekoa	%4,49	%5,53	%5,66	%5,35	%5,29	%5,11	%4,82

Garraioa

San Mames geltokia

Gasteizko tranbia

Itsas garraioari dagokionez, Bilboko portua da porturik garrantzitsuena, 37,2 milioi tona garraiatu zituelako 2006an. Gehienbat Erresuma Batua, Espainia eta Txinarekin ditu merkataritza-loturak. Euskadiko BPGari 419 milioi euroko ekarpena egiten dio eta 9.500 lanpostu sortzen ditu. Bilbokoaren ondoren, Paiasako portua da garrantzitsuena.

Euskal Autonomia Erkidegoak 3 aireportu ditu: Bilbo-Loiu, Gasteiz-Foronda eta Donostia-Hondarribia. Hiru aireportuak 60 kilometroko erradioan daude eta 2006an 4,41 milioi bidaiari izan zituzten.

Trenbide garraioa aldiz, EAEn, hainbat enpresek kudeatzen dute.

Renfe Operadora
- Bilboko Renfe Aldiriak eta Donostiako Renfe Aldiriak
EuskoTren
- Bilbo eta Donostiako aldirien zerbitzua
- Bilbo - Donostia - Hendaia eskualde sarea
Metro Bilbao
- Bilboko metroa
EuskoTran
- Bilboko tranbia
- Gasteizko tranbia
FEVE
- Bilbo - Enkarterriak aldirien zerbitzua
- Bilbo - Karrantza - Santander - León eskualde sarea

Honetaz gain, abiadura handiko tren sarea eraikitzen ari dira Gasteiz - Bilbo - Donostia hiriburuak lotuko dituena. Proiektuak Euskal Y izena hartu du ibilbideak duen formarengatik.

Gurutzetako Ospitalea (Barakaldo)

Osasuna

Euskadiko osasun sistema Eusko Jaurlaritzaren Osasun Sailak eta Osakidetza - Euskal Osasun Zerbitzuak osatzen dute.

Historia

Sakontzeko, irakurri: Euskal Herriko historia

Historiagile erromatarrek, erromatarren aurreko garaian euskal lurraldea hainbat tribuk betetzen zutela diote.

Erromatar Inperioaren gainbeherarekin, holde barbaroek herrixka batzuk sortu zituzten. 778. urtean, Orreagako gudua gertatu zen, non baskoiek Karlomagnoren ejertzito frankoa garaitu zuten.

IX eta X. mendeen artean, Iruñeko Erresuma ezarri zen.

Antso III.a Nagusiarekin (1004-1035), Iruñeko Erresumak bere hedadura handiena izan zuen. Iberiar penintsulako iparralde guztia hartuz. Antso III.ak Lehen Inperio Hispaniarra egin zuela idatzi zuten historialariek. Antso III.aren heriotzarekin (1035), Erresuma bere seme-alaben artean banatu zen, Nafarroako, Aragoiko eta Gaztelako Erresumak sortuz.

Erdi Aroan, Bizkaia bere borondatez Gaztelako Erresumara batu zen. 1200. urtean, Nafarroako Erresumak, Gipuzkoa, Araba eta Durangaldeako lurraldeak galdu zituen, hauek Gaztelako Erresumaren menpe geratuz. Gaztelarren Nafarroako Erresumaren inbasioa 1515.ean izan zen. Nafarroak eta Euskal Probintziek foruak mantendu zituzten XIX. menderarte eta Nafarroak erresuma izendapena mantendu zuen, izenez bakarrik bazen ere; Karlisten porrotaren ondoren, Antonio Canovasek eskubide foralak ezabatu zituen.

Frankismoaren garaian, Araba eta Nafarroak soilik mantendu zituzten antzinako foru batzuk, Espainiako Gerra Zibilean armada faxistaren alde jarri baitziren.

Frankismoa eta gero, 1979an Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua onartu zen, lurralde historikoen foruak Eusko Jaurlaritzak hartuz

Ekonomia

Oso lurralde txikia izan arren, Euskadik industria-bolumen handia du, eta Espainiako eskualderik aberatsenetarikoa da: Europako Produktu Gordinaren per capitaren batazbestekoaren %117,1a, hain zuzen ere (Eustat, 2002. urtea). 80ko hamarkadaren erdialdean, Euskadi krisi ekonomiko gorrian zegoelarik, berantolakuntza industriala eta berindustralizazioa gauzatu ziren. Behin egoera normaliizatuta, Espainiako erkidegorik garatuenetarikoa da eta Euskal Estatistika Institutuak egindako ikerketa baten arabera, eta NBEaren metodologia jarraituz, Euskadik munduko Garapen Indizerik altuenetarikoa lortu zuen 2004. urtean. Langabezia-tasa %5,1-aren inguruan kokatuta dago, industria eta zerbitzu birmoldatze baten barruan baitago murgildurik euskal ekonomia.

Gobernua eta politika

Euskal Autonomia Erkidegoko botereak Legebiltzarrak, Jaurlaritzak eta Lehendakariak jarduten dituzte:

Eusko Legebiltzarra da botere legegilea jarduten duen erakundea. Aurrekontuak aurrera eramaten ditu eta Eusko Jaurlaritzaren gaineko kontrola du. 75 legebiltzarkideek osatzen dute, non EAEko foru lurralde bakoitzak 25 hautatzen dituen 4 urterako.

Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusia da autonomia erkidegoko justizia ekinaldirik gorena.

Estatuko administrazioa, Gobernuaren Ordezkaritzak eta probintzia bakoitzeko Gobernu Azpiordeazkaritzek ordezkatzen dute.

Eusko Jaurlaritza

Artikulu nagusia: Eusko Jaurlaritza

Euskal Autonomia Erkidegoko aginte gobernua, Eusko Jaurlaritza da. Egungo lehendakaria Patxi Lopez PSE-EEko kidea da.

Alderdi politikoak

Batasunaren margo bat Pasaian (Gipuzkoa)

Eusko Legebiltzarrean 2009ko hauteskundeetan ordezkapena lortu duten alderdi politikoak:

Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
Alderdi Popularra (PP)
Eusko Alkartasuna (EA)
Ezker Batua-Berdeak (EB-B)
Aralar
Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia (UPyD)

Batasuna alderdia ez dago Eusko Legebiltzarrean ordezkatua eta Jose María Aznarren gobernuak Espainiako Alderdi Politikoen Legea aldatu eta Batasuna legez kanpo jarri zuenetik ezin du inongo hauteskundeetan bere burua aurkeztu. Batasuna, ezker abertzalearen inguruko beste hainbat gizarte mugimendurekin batera, Espainian legez kanpo dago 6/2002 Lege Organikoa betetzen ez duela leporatuta. 2005ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan bere burua aurkeztu ezin zuelarik, Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistarentzat eskatu zuen botoa, 6 jazarleku lortuz.

2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak

Sakontzeko, irakurri: 2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak

Hauteskunde hauetan, aurrekoetan bezala, EAJ-EA koalizioa izan zen garaile, baina aurrekoan baino boz gutxiagorekin. PPk bozkak galdu zituen eta PSE-EEk igo. EHAK aurkeztu zen lehenengo aldia izan zen eta legez kanpo utzitako Batasuna eta Aukera Guztiaken hitza euren esku hartu zuten. Mezu honekin 4. indarra bilakatu zen. EB mantendu zen eta Aralarrek lehenengo aldiz lortu zuen legebiltzarkide bat.

2009ko Eusko Legebiltzarrrerako hauteskundeak

Sakontzeko, irakurri: 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak

Hauteskunde hauek erabakikorrak izango dira. Inkesta guztien arabera, Eusko Alderdi Jeltzaleak irabaziko ditu baina Euskal Sozialistek baino eserleku bat gehiago besterik ez dute lortuko. Horregatik, EAJ-PSE edo PSE-PP koalizioetako bat egongo dela espero da. Oraingo Eusko Jaurlaritzaren hiruko alderdien eserlekuek (EAJ-EA-EB-B) ez baitira nahikoak gehiengo absolutua lortzeko.

Gainera, hauteskunde hauetara aurkeztutako alderdi abertzalea, Demokrazia Hiru Milioi (D3M), Espainiako Auzitegi Gorenak ezeztatua izan zen 2008 urtearen amaieran. Hala ere, D3Mek alderdiko papeleta ezeztatuekin bozka egiteko deia egin zuen.

Segurtasuna

Euskal Autonomia Erkidegoak bere polizia autonomikoa du: Ertzaintza. Hiru lurralde historikoetan zehar banaturik dago eta gaur egun, herri-segurtasun, ordena publikoa eta trafikoko eskumen guztiak ditu.

Espainiako Segurtasun Indarrek ere badute Euskal Autonomia Erkidegoan presentzia. Guardia Zibilak hamar kuartel ditu hiru lurraldetan banatuta eta Espainiako Polizia Nazionalak lau. Azken bi polizia hauek, gehienbat aduanetako, drogen eta terrorismoaren aurkako eskumenak dituzte.

Euskal Autonomia Erkidegoa herritar bakoitzeko polizia gehien dituen eskualdea da Europar Batasun osoan. Giza eskubideen aldeko hainbat taldek, horien artean Amnistia Internazionalak eta Torturaren Aurkako Taldeak, beren urteroko txostenetan Espainiako Terrorismoaren Aurkako Legepean atxilotutako herritarrek jasandako tortura eta tratu txarrak salatu dituzte. Erakunde hauek torturaren kontrako protokoloa aplika dadin eskatzen dute. Eusko Jaurlaritzaren Herrizaingo Saila 2005ean hasi zen protokolo honek jasotzen dituen zenbait neurri hartzen, Ertzaintzaren aurkako tortura salaketak gutxitu zirelarik. Espainiako polizia indarrei dagokienez, ez dituzte neurri horiek oraino hartu.

Ikus, gainera

Erreferentziak

↑ (Euskaraz) 1979ko EAEko Estatutua - Lehendakaritzaren webgunea
↑ Iturria: Eustat. (01-01-2005).
↑ Gipuzkoako biztanleria igo da lehen aldiz 20 urtetan

Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Euskal Autonomia Erkidegoa

Euskal Autonomia Erkidegoaren webgune ofiziala (Euskaraz) (Gaztelaniaz)
Eusko Jaurlaritzaren webgunea (Euskaraz)
Hauteskundeei buruzko informazioa (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Ingelesez)
Euskal Estatistika Erakundea (Eustat) (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)

[0] (Euskaraz) 1979ko EAEko Estatutua - Lehendakaritzaren webgunea

[1] Iturria: Eustat. (01-01-2005).

[2] Gipuzkoako biztanleria igo da lehen aldiz 20 urtetan

[1]

[2]

[3]