Euskal Y-a

Trenbidearen ibilbidearen eskema

Euskal Y-aren mapa

Euskal Autonomia Erkidegoko trenbide sare berria, Euskal Y-a edo Gasteiz - Bilbo - Donostia Linea, Euskal Autonomia Erkidegoko hiru hiriburuak batuko dituen abiadura handiko tren (AHT) sarea da. Espainiako AVE sarearen zati bat da. Euskadin sekula egindako inbertsiorik handiena izango da, guztira 4.000 milioi euroko kostua izango du eta Espainiako Gobernuaren eta Eusko Jaurlaritzaren artean ordainduko da. Eusko Jaurlaritzak ibilbidearen zati bat ordainduko du, eta Espainiako Gobernuak gainerakoa. Eraikuntza lanak 2006. urtean hasi eta 2013-2015 urteen bitartean amaitzea da asmoa.

Izena

Hedabideetan, Euskal Y-a deritzo, nahiz eta azpiegitura horrek euskararekin zerikusirik ez duen. Izen ofiziala, Estatuko Administrazio orokorraren, Eusko Jaurlaritzaren eta ADIFen artean 2006an eginiko hitzarmenean zehaztutakoa, Euskal Autonomia Erkidegoko trenbide sare berria da. Adif enpresaren eta Espainiako Sustapen Ministerioaren arabera, berriz, Gasteiz - Bilbo - Donostia Linea da.

Historia

Abiadura handiko tren sare bat eraikitzea aspaldiko kontua da Euskal Autonomia Erkidegoan. Lehen proposamenak 1990eko hamarkadaren hasieran egin ziren. Proiektuaren aurkezpen ofiziala 2006ko azaroaren 27an egin zen Bilboko Euskalduna Jauregian. Han izan ziren Espainiako Sustapen Ministerioaren ordezkariak, Eusko Jaurlaritzako garraio sailburu Nuria Lopez de Gereñu, eta Eusko Jaurlaritzako lehendakari Juan Jose Ibarretxe.

Aurrekariak

Euskal Autonomia Erkidegoan abiadura handiko tren sare bat eraikitzeko lehen proposamenak egin zirenetik, hamabost urte igaro behar izan ziren proiektu zehatz bat izan aurretik. Arazorik handienak bi izan dira: Espainiako Gobernuaren eta Euskal Autonomia Erkidegokoaren arteko desadostasunak, eta proiektua nola ordaindu.

Azkenik, proiektua Espainiako eta Euskadiko erakundeek erdibana ordainduko dute; baina, Ekonomia Itunaren baliabide ekonomikoak erabilita, Espainiakoak Euskadikoari ordainduko dio azken horrek aurrez jarritako diru guztia.

Eraikuntza

   Lanean

   Esleitua

   2010ean esleipena

   Esleitzeke

AHTaren lanak Zornotzako magal batean.

Euskal Y-a eraikitzeko obrak 2006 irailean hasi ziren, Arabako Arratzu-Ubarrundia eta Legutio bitarteko tartean. Ibilbideko beste tarte batzuen lizitazioa ere hasia da dagoeneko, eta ondorengo hilabeteetan hasiko dira eraikitzen. Tarteen lizitazioak egiteko, oro har, hilabete batzuk behar izaten dira; eta, ondoren, lizitazioa egin duen gobernuak —Eusko Jaurlaritzak edo Espainiako Gobernuak— tarte zehatz bakoitza eraikuntza enpresa zehatz batzuei esleitu behar die.

2006ko abenduan bi tarte berri atera ziren lizitaziora, zehazki Eskoriatza eta Aramaio arteko tartea, eta Aramaio eta Arrasate artekoa. 2007ko azaroan, eta hilabeteetako mehatxu eta presioen ondoren, Arabako tarte batean lanean aritutako Excavaciones Ugarte S.L. enpresak utzi egin behar izan zituen abiadura handiko trenaren eraikuntza lanak.

Eraikuntzak lan istripu ugari ekarri zituen, azpikontratazioetan ezarritako lan baldintza kaskarrengatik, ELAk, LABek eta AHT Gelditu! Elkarlanak salatu zutenez. Hiru urtean —2011ko irailaren 6raino— 5 langile ziren hilak Euskal Y-aren eraikuntza lanetan.

Inaugurazioa

Eusko Jaurlaritzak aurreikusi du tren sarea 2013rako egongo dela eraikia, Gasteiz-Bilbo tartea bai behintzat. Gipuzkoako adarraren eraikuntza beranduago amaituko dela uste da 2015-2016 urte-bitartean, gutxi gorabehera.

Sarearen ezaugarriak

Euskal Y-a Euskal Autonomi Erkidegoko hiru probintzietan hedatuko da, eta nazioarteko trenbide zabalera erabiliko da lehen aldiz (1.435 milimetro). Sareak guztira 169,9 kilometroko luzera izango du, 28 tartetan banaturik. Ia 170 kilometro horietatik, ibilbidearen %62 (105,9 kilometro) tunelak izango dira, Euskal Autonomia —Erkidegoaren erliebearen zailtasunaren adierazle—; %10, bidezubiak; eta gainerako %29a, abiadura handiko trenbide normala. Guztira 80 tunel eraikiko dira, eta 71 zubibide.

Geltokiak

Euskal Y-ak sei geltoki izango ditu guztira. Bilbo, Donostia eta Gasteizen eraikiko direnez gain, Ezkio-Itsaso eta Irunen eraikiko dira.

• Astigarraga (Donostiako nazioarteko geltokia)
• Bilboko Abando Indalecio Prieto geltokia
• Donostiako Iparraldeko geltokia (soilik barne-bidaietan)
• Ezkio-Itsaso
• Gasteizen eraikiko den geltoki berria
• Irun

Zubibide eta tunelak

Lanak Urbina inguruan.

Euskal Y-aren sare osoan 44 zubibide eta 23 tunel eraikiko dira:

Tunelak

• Albertiako tunela, 4.786 m-ko luzera.
• Udalatxeko tunela, 3.185 m-ko luzera.
• Zaratamoko tunela, 2.728 m-ko luzera.
• Induspeko tunela, 2.224 m-ko luzera.
• Galdakaoko tunela, 1.827 m-ko luzera.

San Antonio Elgezabal inguruko zubia.

Zubibideak

• A-2620 errepidearen gaineko zubibidea Aramaion, 1.401 m-ko luzera, 77 m-ko altuera eta 22 bao.
• Atxondoko haranaren gaineko zubibidea, 1.080 m-ko luzera eta 60 m-ko altuera.
• San Antonio - Malaespina zubibidea, 837 m-ko luzera.
• Mañariako zubibidea, 616 m-ko luzera.
• Elorrioko zubibidea, 870 m-ko luzera eta 88 m-ko altuera.
• A-3002 errepidea, Zadorra ibaia eta N-I errepidearen gaineko zubibidea, 505 m-ko luzera.
• GI-3343 errepidearen gaineko zubibidea, 471 m-ko luzera.
• Zaldibiako zubibidea, 900 m-ko luzera eta 80 m-ko altuera.

Tarteak

Sakontzeko, irakurri: Euskal Yaren tarteak

Euskal Y-a Espainiako Sustapen Ministerioak eta Eusko Jaurlaritzak erdibana eraikiko dute. Bilbo eta Gasteiz arteko tartea Espainiako Sustapen Ministerioak eraikiko du, Adif enpresaren bitartez; eta Bergara eta Irun arteko tartea Eusko Jaurlaritzak eraikiko du, Euskal Trenbide Sarea enpresaren bitartez.

• Araban, zazpi tartek osatzen dute burdinbidea.
• Bizkaian, hamar tarte daude orotara.
• Gipuzkoan, bederatzi tarte edo atal daude.

Bidaia denborak

Hego Euskal Herriko hiriburu batetik bestera bidaiatzeko, ordubete baino gutxiago behar izango da. Zehazki, Bilbotik Gasteiza 28 minutu, Bilbotik Donostiara 38 minutu, Gasteizetik Donostiara 34 minutu, eta Bilbotik Iruñera 45 minutu (azken hori, Euskal Y-az gainera Nafarroako Korridorea ere eraikitzen denean). Bilbo eta Iruña bitarteko bidaian, gaur egun autoz behar denaren erdia beharko da.

Ibilbidea	AHTaren bidaia denborak	Oraingo trenaren denborak	Autoz	Autobusez
Bilbo - Donostia	0:38	2:15	1:00	1:1
Gasteiz - Bilbo	0:28	2:20	0:45	0:55
Donostia - Gasteiz	0:34	1:40	1:10	1:20
Bilbo - Iruñea	0:45	3:30	1:40	2:00

Etorkizunean, Europako eta espainiar estatuko hirien arteko bidaia denborak honako hauek izango dira:

Ibilbidea	AHTaren bidaia denborak	Oraingo trenaren denborak
Bilbo - Madril	2:10	4:45
Gasteiz - Madril	1:42	3:45
Donostia (Astigarraga)* - Madril	2:15	5:20
Bilbo - Bordele	2:18	4:55
Bilbo - Paris	5:47	9:10
Madril - Paris	7:25	13:27
Madril - Bordele	4:20	8:15
* Oraingo proiektuaren arabera, Euskal Y-ak Donostian bi geltoki izango ditu: Astigarragakoa eta Donostiakoa bertakoa. Ibilbide luzeko lineak (Lisboa - Madril - Paris linea, esaterako) Astigarragan geldituko dira, eta Donostiara joan nahi duten bidaiariek anezka zerbitzua erabili ahal izango dute; Donostiako bertako geltokira heltzeko, beraz, beste ordu laurden bat beharko dute, gutxi gorabehera (tren aldaketa gehi 5-10 minutu). Lineak Donostian hasi edo amaitzen direnean (Gasteiz - Donostia eta Madril - Donostia lineak, adibidez), berriz, trenak Donostiako bertako geltokiraino helduko dira.

Abiadura handiko trenaren abantailak eta desabantailak

Abantailak

Euskal Y-ak, Euskal Autonomi Erkidegoko hiru hiriburuen arteko bidaia denborak erdira murriztuko ditu. Horrela, hirien metropoli eremuen arteko mugikortasuna handituko da. Ohiko bilakatuko da pertsona batek lantokia hiriburuko metropoli eremu batean izatea eta bizilekua herrialdearen beste puntan dagoen hiriburu bateko metropoli eremuan izatea.

Bidaiariak garraiatzeaz gain, merkantzia trafikorako ere balioko du trenbide sare berriak, Hendaiako herritik Europako abiadura handiko sarearekin loturik geratuko da Euskal Y-a. Merkantzien garraioaren sustapenak, autobideetatik hainbat kamioien igarotzea ekidingo du, horrela, autobideen segurtasuna, eta trafikoaren azkartasuna areagotuz. Horretarako, Bilboko Portuarekin lotune zuzena eraikiko da.

Euskal Herrian Europako trenbideen zabalerarekin (1.435 mm) eraikiko den lehen trenbidea izango da. Frantziako agintariek Hendaiaraino ailegatzen den abiadura handiko burdinbide berria 2020 arte eraikiko ez duten arren,^{[erreferentzia behar]} gaur egun Bordele eta Hendaia arteko trenbidea orduko 200 kilometroko abiaduran dabiltzan trenak hartzeko gai da.^{[erreferentzia behar]}

Proiektuaren aurka daudenen aldarrikapen nagusienetako bat, ingurumenari egingo zaion kaltea da. Euskal Autonomia Erkidegoak duen erliebea dela eta, proiektuaren erdia baino gehiago lurpeko tunelen bitartez egingo da, eta beste horrenbeste zubibideen bitartez. Beraz, Europako beste herrialdeetan ez bezala, ibilbidearen gehiena lurpetik egingo du Euskal Y-ak. Burdinbidearen ibilbidea planifikatzean, Euskal Autonomia Erkidegoko natura parkeak kontuan izan dira; hala, bada, trenbidea ez da bere inguruko gune natural garrantzitsuenetatik igaroko (Aizkorri, Urkiola eta Aralar).

Bidaiariek trenbidea gehiago erabiliko dutenez Euskal Herriko aireportuetako joan-etorriak ere gutxituko dira (aireportuak hiriburu inguruetan daude), eta horrekin batera hegazkinen joan-etorriak eragiten duten kutsadura eta hegazkinek behar duten erregaia murriztu egingo da. Gainera Bilbo Handiaren, Donostiako metropoli eremuaren, Urola Garaiaren eta Gasteizen arteko autoen joan-etorria murriztuko da, eskualde horiek geltokiak izango dituztelako.

Garraiobide merkea ere izango dela kalkulatu da. Renfek Madril eta Segovia arteko Intercity zerbitzurako ezarritako prezioen oso antzekoak izango ditu, hau da, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburu batetik bestera joateko txartelak 2011. urtean 9 euro balioko luke gutxi gorabehera (50 bidaiako bonua erosiz gero, bidaia bakoitzeko gutxi gorabehera 4 euro).

Desabantailak

• Proiektua ez da errentagarria finantzen, ekonomiaren eta gizartearen aldetik. Industria ingeniaria, Ekonomiako doktorea eta Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia Aplikatuko irakaslea den Roberto Bermejok, 2004. urtean eginiko txostenean, proiektuaren eragozpen hauek nabarmendu zituen: «gutxieneko finantza, ekonomia eta gizarte errentagarritasunetik oso urrun dago», «ez ditu garraiorako diagnostikatu diren arazoak konpontzen, eta gainera oraingo trenbide sarea zirkulazio kolapsora kondenatzen du», «oraingo garraio ereduaren iraunkortasun eza areagotzen du» eta «abiadura handiko trenak lurralde eredu polarizatua sendotzen du».

• Ekonomiaren hazkundea neurri handi batean eraikuntzan oinarritu duen eta orain krisialdi gogorrean den Espainiako ereduari jarraitzen dio. Madrilgo IE Business School ikastetxeko Ekonomiako irakasle Fernando Fernández Méndez de Andes ekonomialariak dioenez, «adreiluen eta etxebizitzak eraikitzearen obsesioaren ordez, autopisten, abiadura handiko trenen eta aireportuen obsesioa hartu dugu, baina zabor berbera da. [...] Ekonomia eraikuntzaren bidez hazi da azken hamar urtean, eta ohitura txar piloa sortu da».

• Ez da herritarren parte-hartzean oinarritu. Euskal Herriko Unibertsitateko 263 irakasle eta ikertzailek salatu dutenez, «informatu eta herritarrek erabakietan parte hartzea bideratu ordez, erakunde publikoek Gobernu zentralaren eta autonomia erkidegokoaren arteko koordinazioaren ardatz bihurtu dute proiektu horren "aldeko gizarte iritzia" sortzea. Multinazional handien antzeko estrategia da: produktua sortu, eta jendea kontsumitzera bultzatu, publizitate kanpaina masiboen bidez».

• Azken hamar urtean egindako hainbat inkestatan agertu da abiadura handiko trenaren aldekoak gehiengo absolutu direla Euskal Autonomia Erkidegoan. Haatik, EHUko hainbat irakaslek eta zenbait soziologok 2007an egindako azterketak dioenez, biztanleen erdiek ez dute iritzi argirik; % 23, egitasmoaren alde daude; eta % 25, egitasmoaren aurka. Gehien-gehienek inoiz ez edo ia inoiz ez lukete erabiliko; % 0,3k egunero erabiliko lukete; eta % 2k, astero.

• Oraindik Europar Batasunak ez du guztiz zehaztu Euskal Y-a, Frantziarekin lotu behar duen trenbidea lehentasuna baitu. Horrek, batzuen iritziz, ezbaian jartzen du proiektuaren eta Europaren arteko lotura. Dena den, 2006an (mundu osoa jo duen krisialdia hasi aurretik) Frantziako Gobernuak esan zuen lotura hori 2020. urtea baino lehenago egiteko prest zela. Bestalde, Frantziak egin beharko lukeen trenbidea ez da nahitaezkoa lotura gerta dadin, Euskal Y-ak eta gaur egun existitzen den Frantziako trenbide sareak zabalera bera dutelako, konexioa bermatuz.

• Azken berriek diotenez, Hendaia eta Baiona arteko abiadura handiko trenbide berria ez da eraikiko. Haien arteko 23 bat kilometroko bidaia ez da abiadura handian egingo, eta trenak gehienez 105 km/h-ko abiadura lortuko du. Horrek Abiadura Handiko Arku Atlantikoaren jarraitutasuna etengo luke, eta bidaiari 10-15 minutu gehitu.

• Euskal Y-a eraikitzeak lur asko mugitu beharra ekarriko du. Izan ere, Euskadin inoiz egindako proiekturik handiena izango da. Hori dela eta, hainbat lurren desjabetzea gertatuko da, eta nahitaezkoa izango da baserri anitz eraistea, AHTari lekua uzteko. Horrek Euskal Autonomia Erkidegoko nekazaritza munduaren gainbehera areagotuko duela uste dute aditu batzuek. Eraitsiko diren baserrien artean, badira balio artistiko eta etnografiko handia duten ohiko eraikuntzak; esaterako, Bergarako XVI. mendeko Eduegi baserria, monumentutzat sailkatua.

• Ibilbide luzeko trenen Donostiako geltokia Astigarragan egongo denez, Donostiara doazen edo Donostiatik datozen bidaiariek trenez aldatu beharko dute. Deserosoa izateaz gainera, bidaia luzatuko die horrek (tren aldaketa gehi 5-10 minutu bitarteko denbora gehituko zaie).

• Gasteizen zein Iruñean, gaur egun publikoak —Adifen jabegokoak— diren hainbat hiri-lursail pribatizatu egingo dira, etxebizitzak eraikitzeko. Ohiko trenbideak lekuz aldatu eta lurperatuko dira, eta libre geratzen den eremuan hirigintza-operazio handiak eramango dituzte aurrera. Gasteizen 1.450 bat etxebizitza egin asmo dituzte, eta Iruñeko Sanduzelai-Arrotxapea-Buztintxuriko gunean, 1.125. AHT Gelditu plataformatik, Administrazio publikoek bultzatutako etxebizitza espekulazioaren adibidetzat salatu dute hori guztia. Hirigintza eta trenbide gaietan aditua den Luis Santos y Gangesek adierazi duenez, hirietan trenbidea lurperatzea «sostengaezina, oso garestia eta etxe-salerosketako enpresen interesetan oinarritua» da.

Proiektuaren aurkako protestak

AHTaren aurkako afixa, Donostian

Udalatx mendia babestearen aldeko eta Euskal Y-aren aurkako grafitia

Proiektua aurkeztu zenetik, ugariak izan dira Euskal Y-aren aurka azaldu diren talde ekologistak, ezkertiarrak eta bestelakoak, hala nola: AHT Gelditu! Elkarlana, AHTren Aurkako Asanblada, Aralar, Batasuna, EAE-ANV, Eguzki, Ekologistak Martxan, Ezker Batua, Euskal Herriko Gaztetxe eta Gazte Asanbladak... Euskal Y-aren aurkako manifestazioak eta bestelako ekintzak antolatu dira: sabotajeak, AHT ez ordaindu desobedientzia zibila kanpaina, eta abar. 2006ko azaroan Gasteizen antolaturiko manifestazioan 5.000 pertsona inguruk parte hartu zuen. Arrasaten, urtebete geroago, abenduaren 15ean, 15.000 pertsona bildu ziren.

Proiektuaren kontra azaldu dituzten arrazoiak, gehienbat, puntu hauetan laburbiltzen dira:

• Inposatua: herriari ez zaio aukera guztiei buruzko informazioa eman, gero herriak berak zer nahi duen erabaki dezan; aitzitik, agintariek hartu dute erabakia, eta gero dirutza handia bideratu dute eurek erabakitako proiektu horren propaganda egitera.
• Tren elitista: ez dagoelako herri xehearentzat pentsatua, elite politiko-ekonomiko batentzat baizik. Horren ordez, tren sozial bat bultzatu behar litzateke, herriaren beharrak asetzeko gai izango litzatekeena.
• Erabilgarritasun eza: herriak ez duelako beharrik, ez du AHTa erabiliko.
• Herriak baztertu eta hiriak aberastu: aberastasuna hirietan kontzentratuko delako, herri txikien kalte.
• Ingurugiroaren txikizioa: Euskal Herriak duen orografia konplexua dela eta, tunel eta zubien bidez mendi edota akuiferoak suntsituko dira.
• Errepide arazoari irtenbiderik ez: langileek kotxea eta kamioiak erabiltzen jarraituko baitute. Bestalde, Frantziako AHTak ez du merkantziarik garraiatzen.
• Gizarte eredu neoliberala hedatzea: Europar Batasunarekin horrela elkartzeak haren eredu kapitalista hedatzea ekarriko luke, dendagune handiak, lan baldintza prekarioak, deslokalizazioa, etab.
• Desinformazioa: Eusko Jaurlaritzak eta masa hedabideek AHTaren inguruan desinformazio kanpaina handi bat jarri dute martxan, informazioa manipulatzen edota ez erakusten.

Bestalde, proiektuaren kontrako mugimenduak salatzen du kriminalizazio kanpaina jasaten ari dela: ekintza terroristekin nahasi nahian, manifestazioei errepresioarekin erantzuten, AHTari buruzko informazioa edukitzea delitu bihurtu nahian...

ETAren atentatuak Euskal Y-aren aurka

2007ko urrian, ETAk bere jopuntuan jarri zuen Euskal Y-a.

2008ko maiatzaren 12an, ETAk Amenabar enpresaren aurkako sabotajea egin zuen. Hernanin bi lehergailu eztandarazi zituen enpresa horretako hondeatzaileen aurka. 2008ko ekainaren 1ean, Zarautzen, enpresa beraren aurkako atentatua egin zuen: lehergailu bat zartarazi zuen, eta hiru lagun zauritu eta kalte materialak eragin zituen. 2008ko uztailaren 28an, Orion, ETAk Fonorte eta Acciona enpresei eraso zien.

2008ko abenduaren 3an, ETAk Ignacio Uria Mendizabal enpresaburua tirokatu eta erail zuen Azpeitian. Ignacio Uria Altuna y Uría enpresako nagusietako bat zen, eta Euskal Y-aren eraikuntzarekin erlazionatuta zegoen.

2009ko otsailaren 9an, Madrilen, Ferrovial Agromán enpresaren egoitza nagusiaren aurrean furgoneta-bonba eztandarazi zuen.

Ikus, gainera

• Euskal Herriko tunelik luzeenen zerrenda
• AHT Gelditu! Elkarlana

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Euskal Y-aren webgune ofiziala
• (Euskaraz) Euskal Y-ari buruzko informazioa Eusko Jaurlaritzako Garraio sailaren webgunean.
• (Gaztelaniaz) Espainiako trenbideen kudeatzailearen webgunea.
• (Euskaraz) Euskal Y-ari buruz Eusko Jaurlaritzak eginiko iragarkia.
• (Gaztelaniaz) Euskadiko Trenbide Sare Berriaren planoak PDF formatuan.
• (Gaztelaniaz) Euskadiko Trenbide Sare Berriaren planoak PDF formatuan.
• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Abiadura Handiko Trenaren Aurkako Asanbladaren webgunea.
• (Euskaraz)(Gaztelaniaz)(Frantsesez) AHT Gelditu! Elkarlanaren webgunea.