Euskal baleazale
Euskal baleazaleak XIII. eta XVI. mendeen artean balea-ehizari ekin zioten euskal arrantzaleak izan ziren. Hasieran, Bizkaiko golkoaren itsasertzean aritu izan ziren sardako balearen (euskal balea izenaz ere ezaguna[1][2]) ehizan. Tekniken hobetzeak, ordea, gero eta urrunago joanarazi zituen arrantzaleak (hasieran Ipar Itsasora, pixkanaka-pixkanaka Islandiara, eta azkenekoz Kanadako Ternua eta Labradorreko kostaldeetara). Arrantzaleak, baleak harrapatzen ez ezik, larru-bilketan eta bakailao-arrantzan ere ibili ziren. Jarduera horietan sortutako merkataritza-harremanen eraginez, bertokoek euskarazko pidgin bi sortu zituzten: euskara-islandiera (Islandian) eta algonkin-euskara (Kanadan).
Eduki-taula |
[aldatu] Historia eta teknikak
Sardako balearen ehizak abantaila nabarmena zuen beste baleen ehizarekin alderatuta: behin balea hil eta gero, ez zen beste espezieak bezala uretan hondoratzen.[3] Diferentzia horrek balea harrapatzeko bi teknika sorrarazi zituen.
[aldatu] Bizkaiko golkoan
Lehendabizikoz ehiza Bizkaiko golkoko kostaldeetan hasi zen.[4][5] Herrietako muinoetan talaiak jartzen zituzten itsasaldea zaintzeko. Behin balea ikusita, portura abisua eman eta arrantzaleek lasterka txalupak hartzen zituzten. Orduan hasten zen balea arpoiaz jotzeko lasterketa: arpoiaz balea jotzen zuen lehendabizikoak eskubideak zituen animaliaren salmentan. Horrek liskarrak sortu zituen herrien artean[6].
Jarduera horren lehen idatzizko agiria 670. urtekoa da: agiriaren arabera, Lapurdiko arrantzaleek balea-olioaren 40 poto saldu zituzten Frantziako iparraldean.[7]
XIII. mendean, baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki zituzten, horien artean Getariako eta Lekeitioko portuak, 1204an sortuak. Hala ere, 1334. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria Bizkaiko golkoan, Alfontso XI.a Gaztelakoak arrantzarako debekualdia ezarri zuen,[7] balea stocka hazteko asmotan. Honek arrantzaleak beste itsasoetara bultzatu zituen.
Ipar Itsasoan elikatzen aritu ostean, baleak udazkena igarotzera Bizkaiko golkora etortzen zirenean izaten zen baleen ehiza garaia, hau da, urri eta maiatz artean.[5] Orduan, baleazale-konpainiekin hitzarmenak sinatzen zituzten arrantzaleek.[8][9] XVII. mendeko lehen hiru hamakardetan, A Larachako San María do Socorro de Caión monasterioari hamarrena ordaintzen zioten harrapatutako balea bakoitzagatik. Datu horiek erakusten dutenagatik, inguru hartan etengabea zen baleen presentzia, eta ez zen, beste latitudeetan bezala, baleen igarobide soila.[10] Sardako baleak urrian eta azaroan Bizkaiko golkoaren barnealdera zihoazen, abenduan eta urtarrilean itsas zabalera, eta apirilean eta maiatzean Galiziako kostaldeetara mugitzen ziren. Hasieran, euskal baleazaleak beren portuetan balea agertu arte zain egoten ziren, baina apurka-apurka gero eta balea gutxiago izanik, baleei segika hasi ziren Bizkaiko golkoko kostalde osoan.
Horrela, kabotaje teknika hobetu zuten; gero bakailao eta baleak harrapatzeko Islandia edo Ternuara ailegatzeko erabiliko zuten teknika bera, hain zuzen.
Balekumeak urteko lehen bi hilabeteetan harrapatzen zituztenez,[10] batzuen ustez baleak erditzera etortzen ziren Bizkaiko golkora. Hainbeste balea izan ziren harrapatuak, XVIII. menderako desagertua zen ohiko balea-ehiza. Hala ere, zaila da esatea noiz utzi zioten ehiza egiteari Bizkaiko golkoan, ordurako Ternuan jarduera puru-purian baitzen. Oraindik XIX. mendean, Euskal Herriko kostaldean baleak arpoiatzen zituzten noizbehinka.
Hona hemen zenbait datu:
- 1517 eta 1662 artean, Lekeitioko arrantzaleek 45 balea harrapatu zituzten, horietatik 7 kumeak.
- 1637 eta 1801 artean, Zarauzko arrantzaleek 55 balea harrapatu zituzten.
- 1728 eta 1789 artean, Getariako arrantzaleek 12 balea harrapatu zituzten. Aurreko urteetan, aldiz, batez beste 4 - 10 urtero.
Bizkaiko golkoan harrapatutako azken sardako balea 1901eko maiatzaren 14an izan zen. Orioko arrantzaleek arpoia gabe dinamita erabili zuten animalia akabatzeko. Gertaeraren oroigarri, Balearen bertsoak jarri zituen bertsolari anonimo batek, Benito Lertxundi kantari oriotarrak famatu bihurtu zituenak:[11] Honela hasten dira:
| « | Mila bederatzieun da lenengo urtian |
» |
[aldatu] Ipar Atlantikoan
[aldatu] Erabilitako teknika
Bigarren teknika, itsas zabalean erabiltzen zuten (bai Bizkaiko golkoan, bai Ipar Atlantikoan). Teknika berria behar-beharrezko bihurtu zen, sardako balea Bizkaiko golkoan pixkanaka-pixkanaka galtzen ari baitzen. Horrek bultzatu zituen itsasoan barneratzera.[12] Itsas zabalean ehiza egiteko, beharrezkoa zen kofradiek, udalek edo enpresaburuek espedizioak ordaindu eta antolatzea.[6]
Harrapaketok herriei zekarzkieten etekin handiak zirela eta,[13] baleazaleen arteko norgehiagoka areagotu zen. Mozkin handiena balearen gantzetik zetorkien. Gantza, behin olio bihurturik, argiztatze-sistemarako erabitzen zen, ke eta usainik bota barik erre zitekeelako.[6] Bizarra ere baliagarria zen oso, orduko gai malgu bakarrenetakoa baitzen. Haragia, aldiz, apenas jaten zen itsasertzeko herrietatik kanpora. Gehienetan, gatzunetan jarri eta Frantzia aldean saltzen zuten. Espainian, ostera, ez zuten saltzen, 1750 arte ia ez baitzen Meseta aldera joateko biderik. Hezurdura eraikuntzarako materialtzat erabiltzen zuten, bai eta apaingarriak eta altzariak egiteko ere. Merkataritza hura garrantzitsua zen, oso, euskal ekonomia bultzatzeko.[14]
[aldatu] Ipar Atlantikoko uharteetan
Ipar Atlantikoan euskal arrantzaleen lehendabiziko aipamena, berriz, 1412. urtekoa da. Urte hartan, islandiarrek diotenez, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera hogei euskal baleontzi inguru dira.[7]
Islandiar eta euskal baleazaleen arteko harremanak ez ziren beti baketsuak izan. Adibidez, Islandiako historiako sarraskirik latzena tirabira haien eraginez gertatu zen: 1615 eta 1616 artean, hiru euskal baleontzi Vestfirðirren edo mendebalderagoko fiordoetan hondoratu ondoren, Piarres Agirre, Esteban Telleria eta Martin Villafrancakoak zuzendutako 50 marinel hil zituzten islandiarrek.[15]
[aldatu] Kanadan
Euskal baleazaleek Kanadako itsasbazterrean eginiko lehendabiziko pausoak kondairaz beteta zeuden, batez ere balea eta bakailaoa arrantza egiteko guneak sekretuak zirelako XVI. mendean. Ternuak "Uharte Fantasma" ezizena zuen euskal arrantzaleen artean. Egungo izena lehendabizikoz 1508an Joao Vaz Corte-Realek erabili zuen.[16]
Batzuek diote 1375ean heldu zirela Ternuara. Beste ikerlari batzuek, berriz, 1412an izan zela eta baionarrak zirela. Hori egiaztatzea zaila da oso, batez ere kabotaje teknika ez ezik itsas zabalean nabigatzeko beste teknikak ere beharrezkoak zirelako. Teoria horren aldekoek esaten dute euskaldunek teknika horiek Islandia aldean ezagutu zituztela, antzinako bikingoetatik ikasita.[17]
Beste teoria frogatugabe batek dio XV. mendean euskal baleazale piraten erasoek desagerrarazi zituztela Groenlandiako azken kolonia bikingoak.
Lope Martinez de Isasti lezoar historialariak 1625ean idatzi zuen[18] esploratzaile baten pasadizoa, Compendio histórico de la muy noble y muy leal provincia de Guipúzcoa bere liburuan. Hark Algonkin-euskara pidgina zekiten amerindiarrak topatu zituen, eta "Zer moduz?" galdetzen zietenean "Apaizak hobeto!" erantzuten zieten adiskideki, nahiz eta, Isastiren esanetan, gehienek apaiza zer zen oso ondo jakin ez.
Hau da, esan liteke XV. menderako euskaldunak balea eta bakailao arrantzan zenbiltzala, eta arrantza-postu aurreratuak kokatu zituztela Labradorren eta Ternuan.[18] Horietatik handiena Red Bayn izan zen: 900 lagun inguru zituen, eta urtero 15 baleontzi ateratzen zituen.[19] Gaur egun herri hartan bertan Euskal Baleazaleen Museoa dago, Labradorreko kostaldetan ito zen nao batetik berreskuratutako txalupa bat erakusten duena.
1559an Martin Oiharzabal itsasgizon ziburutarrak Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du çubiburu itsasgida idatzi zuen, bertan Ternuari buruzko lekuen datuak eta distantziak bertaratu nahi zuten itsasgizonentzat gida modura lagungarri izan zitezen bildu zituen. Gerora, 1677an Pierre Etxeberrik idazlan hau lapurterara euskaratu zuen.
Euskaldunek eragina izan zuten eskualdean, toponimian[20] ez ezik baita bertokoen izenetan ere. Aipatzekoa da Saint-Pierre eta Mikeluneko armarrian ikurrina agertzen dela eta abuztuan euskal jaiak egiten dituztela.
Euskaldunak aitzindari baziren ere, europar arrantzaleek —batez ere portugaldarrek eta espainiarrek— gero bisita ugari egin zizkieten Ternuako arrain sardeei.
[aldatu] Euskal baleazaleak gaur egun
XVI. eta XVII. mendeetan Bizkaiko golkoan euskal balea galtzeak euskal baleazaleak ere desagertzea ekarri zuen.[5] Hala ere, euskal ohiturak berreskuratu nahian, 2006an Albaola Elkarteak “Apaizac Obeto espedizioa, Kanada 2006” antolatu zuen. Antzinako erara txalupa bat eginda, euskal baleazaleen antzinako ibilbidetatik ibili ziren, orduko jantziak eta elikagaiak erabiliz.[21].
Bizkaiko golkoan harrapaturiko hiru euskal balearen hezurdurak ikusgai dira museoetan:
- Donostian harrapatutakoa, Gipuzkoako Ozeanografia Elkartearen museoan.
- Zarautzen harrapatutakoa, Kopenhageko museo zoologikoan.
- Getarian harrapatutakoa, Napoliko museo zoologikoan.
Balearen ehiza gogoratzeko, euskal kostaldeko herri askok balea irudikatu zuen bere armarrian, eta armarrian dute oraindik. Hona hemen herri horien zerrenda:[14]
- Lapurdin: Getaria, Biriatu, Hendaia, Bidarte eta Biarritz.
- Gipuzkoan: Hondarribia, Mutriku, Getaria eta Donostia.
- Bizkaian: Bermeo, Lekeitio, Plentzia, Ondarroa eta Castro Urdiales (nahiz eta Euskal Herrikoa ez izan, azken herri hori ere aipatzen dugu; izan ere, balea, harrapatu zutenean, Bizkaian zegoen).
Euskal Herrian Orion 1901ean harrapatu zuten azken balea; Lapurdiko azken arpoilaria 1882an hil zen Ziburuko Juan Luis Antxuxuli izan zen[22].
[aldatu] Erreferentziak
- ↑ M. de Terán: La "Balaena biscaiensis" y los balleneros españoles del Mar Cantábrico. Estudios Geográficos, 1949.
- ↑ Yves Cohat: Vida y muerte de las ballenas, Aguilar, Madril, 1990 ISBN 978-84-03-60054-6.
- ↑ «Las ballenas del Cantábrico».
- ↑ «Chasse à la baleine: le spectre de Moby Dick hante l'humanité».
- ↑ a b c Joseba A. Bontigui Eskisabel: Baleekin Jolasean. Sardako balea edo euskal balea Eusko Jaurlaritza, 2002, ISBN 84-457-1896-7.
- ↑ a b c Jose Antonio Azpiazu: Balleneros vascos en el Cantábrico, Ttartalo, Donostia, 2000. ISBN 978-84-8091-679-0. Laburpena, online, gaztelaniaz.
- ↑ a b c Mark Kurlansky (1999). The Basque History of the World. ISBN 0-8027-1349-1.
- ↑ Mariano Zirikiain: Los vascos en la pesca de la ballena, Ilargi Amandrea bilduma, Txertoa, Donostia, 2005. ISBN 978-84-7148-373-7.
- ↑ Luciano Castañón: «Notas sobre la pesca de la ballena en relación con Asturias», Boletín de Estudios Asturianos, 51. zenbakia, 1964.
- ↑ a b Andrés Canoura: "A pesca da balea en Galicia non sécalos XVI e XVII". Galiziako Xunta, Santiago Compostelakoa (2002).
- ↑ Benito Lertxundi: Zuberoa/Askatasunaren semeei (1977) Elkar
- ↑ A. Aguilar: A review of old Basque whaling and its effect on the right whales (Eubalaena glacialis) of the north Atlantic. Reports of the International Whaling Commission (1986)
- ↑ Julio Caro Baroja: Los vascos y el mar, Txertoa, Donostia, 1981. ISBN 84-300-0368-1.
- ↑ a b Miren Koro Campos eta Mauro Peñalba: «La caza de la ballena. Su influencia en los usos y costumbres desde la Edad Media».
- ↑ Snjafjallasetur Heritage Centre: Slaying of Spaniards in the West fjords in 1615
- ↑ Mythical Islands
- ↑ «La llegada de los vascos a America».
- ↑ a b zientzia.net: «Ameriketarekiko antzinako harremanak».
- ↑ «Newfoundland and Labrador Heritage: Basque Whaling in Red Bay».
- ↑ André Lepage eta Thomas Wien: Troc, trafic et commerce, Recherches amérindiennes au Québec aldizkaria, XXIV. liburukia, 3. zenbakia, 1994. Artikuluak: Laurier Turgeon, «Vers une chronologie des occupations basques du Saint-Laurent du XVIe au XVIIIe siècle: Un retour à l'histoire» eta Peter Bakker, «La traite des fourrures et les noms de tribus: quelques ethnonymes amérindiens vraisemblablement d'origine basque dans le Nord-Est». Lapurpena, online, frantsesez.
- ↑ Apaizac Obeto espedizioa, Kanada, 2006.
- ↑ Altxa mutillak aldizkaria, Itsas-begiak elkartea.
