Euskalki

Euskalkien sailkapen modernoa, Koldo Zuazoren arabera

██ Mendebalekoa██ Erdialdekoa██ Nafarra

██ Nafar-lapurtarra██ Zuberotarra██ Bonaparteren garaiko hedadura

Euskalkiak euskararen dialektoak dira. Sortzen lehena mendebalekoa izan zen, VIII. mendearen inguruan, Asturiasko erresumak Araba-Bizkaietan zuen eraginagatik segur aski; eta hurrengo mendeetan eratu ziren gainerako euskalkiak. Aurretik, euskarak batasun handia zuen, eta Euskal Herriak izandako zatiketa politikoen eraginez sortu ziren euskalkiak.

Euskararen dialektologiaren historia

XVIII. mendea

1729an, Manuel Larramendi jesuitak El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada izeneko euskararen gramatika bat argitaratu zuen Salamancan. Bertan hainbat dialekto edo euskalki bereizi zituen: gipuzkera, bizkaiera, nafarrera eta lapurtera, eta azken bi hauek bat bakartzat har zitezkeela adierazi zuen ("Que comunmente son uno mismo").

Euskalkien hedadura, Luis Luziano Bonaparteren arabera (XIX. mendea)

XIX.-XX. mendeak

Luis Luziano Bonapartek, Napoleon Bonaparteren ilobak, euskalkien beste banaketa bat egin zuen, egundaino indar handiz iritsi dena. Bere ikerketan, Euskal herrialde guztietako berriemaileak baliatu zituen, hala nola Jean Duvoisin aduanetako kapitain lapurtarra, Fray Jose Antonio Uriarte, Jose Samper apaiza, Mariano Mendigatxa bidankozetarra, Prudencio Hualde, Klaudio Otaegi zegamarra, Aita Ibarnegarai, Emmanuel Intxauspe kalonge zuberotarra. Lan-metodo moduan, berriemaile horiei Bibliako pasarte ezagunak toki jakin bateko euskaran jartzeko eskatzen zien eta barreiatuta zeuden eskuizkribu zaharrak bildu eta aztertu zituen. Bere sailkatze-lanean, hiru multzo handitan zortzi dialekto, hogeita bost azpidialekto eta berrogeita hamar barietate bereizi zituen; egungo ikuspegitik, modu zorrotzegian. Resurreccion Maria Azkue Euskaltzaindiko lehen presidenteak (1864-1951), Bonaparteren banaketa berrikusi zuen. Besteak beste, 1991ean desagertutako erronkariera euskalki bereizitzat sailkatu zuen; Bonapartek, berriz, zubereraren barnean sailkatua zuen (suletine espagnol).

XX. mendean dialektologiaz aritu zirenek (Pedro Irizar, Txillardegi eta beste) sailkapen horri jarraitu zioten, oro har.

XXI. mendea

Euskararen izenak, euskalkiz euskalki, Koldo Zuazoren mapan.

Koldo Zuazoren 2008ko azken sailkapenaren arabera, bost euskalki ditugu gaur egun:

• Mendebaleko euskalkia edo bizkaiera: hiztun gehien daukan euskalkia. Mendebaldera, Ibaizabal du muga; ekialdera, Bizkaiko lurretatik 13 kilometrora dagoen Deba ibaia, Gipuzkoan; hegoaldera, ostera, Araba.

• Erdialdeko euskalkia edo gipuzkera: Gipuzkoan eta Nafarroa Garaiko ipar-sartaldean hitz egiten dena.

• Nafar-lapurtar euskalkia: Lapurdin eta Nafarroa Beherean mintzatzen dena.

• Nafar euskalkia: Nafarroa Garaiko iparraldeko eskualdeetan egiten dena.

• Zuberotar euskalkia edo zuberera: Zuberoako herrialdean eta administrazioz Bearnokoa den Eskiulan egiten da. Amikuzetik gertuko herrietan egiten dena tarteko hizkeratzat hartzen da.

Erdi Aroan, nafarrerak gaskoieraren eragina jaso zuen fonetikan eta lexikoan. Eragin hartatik sortu ziren iparraldeko bi dialektoak. Zuberera sortzeko bilakaeran, aldiz, nafar-aragoiar hizkuntza erromanikoak hartu zuen parte.

Galduak

• Ekialdeko nafar euskalkia: Nafarroa Garaiko ekialdean XX. mendearen bukaera arte egin zen euskalkia. Zaraitzuko hizkera (edo zaraitzuera) eta Erronkariko hizkera (edo erronkariera) barne hartzen zituen.
• Hegoaldeko goi-nafarrera (Bonapartek sailkatua): Iruñerrian eta Lizarrerrian XIX. menderaino egin zen euskara. Egun, transmisio-katea oso ahul dagoelarik, Erroibar eta Esteribarreko hiztunen artean dirau bizirik.
• Arabako euskara: Araban XIX. menderaino egin zen euskara, Landuccioren hiztegiari (XVI. mendea), Joan Perez de Lazarragaren eskuizkribuari (XVI. mendearen bukaera - XVII.aren hasiera) eta beste hainbat testu laburragori esker jasota ageri zaiguna.

MENDEBALEKO
EUSKALKIA

ERDIALDEKO
EUSKALKIA

NAFAR
EUSKALKIA

EKIALDEKO
NAFAR
EUSKALKIA (†)

NAFAR-LAPURTAR
EUSKALKIA

ZUBEROTAR
EUSKALKIA

Adibideak

• Lapurtera

"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"

• Zuberera

"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"

• Gipuzkera

"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme Bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"

Euskalkien aniztasuna

Euskalkien aniztasunaren adibidetzat, asteko bosgarren egunari nola esaten zaion zortzi herritan. Euskara batuan ostirala izena nagusitu bada ere, herrietako hizkeretan bada aniztasunik:

Herria	Lekeitio	Oñati	Aramaio	Azpeitia	Ultzama	Senpere	Urepel	Altzai
Egunaren izena, herrian	Barixakua	Ebaikotza	Barikue	Ostirela	Ortzilleria	Ortzialia	Ortzirala	Ostialia

Ikus, gainera

• Euskalkien eta azpieuskalkien zerrenda

Kanpo loturak

• Euskalkien liburutegia
• Lore Agirrezabal, Erromintxela, euskal ijitoen hizkera, Argia astekarian
• Koldo Zuazo, "Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz", Berria 2007-XII-9
• Euskalkiei buruzko erreportajea ARGIA asterkarian
• Mikel Hernandez Abaitua, "Euskara batua, bizkaiera eta zuberera"
• Euskal Herriko ahozko ondarea eta herri hizkerak
• (Gaztelaniaz) Koldo Mitxelena (1981), "Lengua común y dialectos vascos"