Euskaltzaindia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Euskaltzaindia
Goiburua: Ekin eta Jarrai
Bilboko Euskaltzaindia.jpg
Euskaltzaindiaren Bilboko egoitza nagusia.
Euskaltzaindia non dagoen adierazten duen Bilbo erdiguneko mapa
Euskaltzaindia
Euskaltzaindia (Bilbo erdigunea)
Sorrera 1919
Egoitza nagusia Plaza Barria, 15.
 Bilbo (Bizkaia)
Arabako ordezkaritza Alava Jeneralaren kalea, 5.
 Gasteiz (Araba)
Gipuzkoako ordezkaritza Hernani kalea, 15.
 Donostia (Gipuzkoa)
Nafarroako ordezkaritza Conde Oliveto kalea, 2.
 Iruñea (Nafarroa)
Iparraldeko ordezkaritza Gaztelu Berria. Paul Bert plaza.
 Baiona (Lapurdi)
Euskaltzainburua Andres Urrutia
Webgune ofiziala

Euskaltzaindia euskara zaindu, aztertu, zabaldu, batu eta hobetzea helburu duen hizkuntza akademia ofiziala da, 1918an sortua, gehienez 32 euskaltzain osoz osatua (2007 arte, 24 euskaltzain oso ziren).[1] Euskaltzain oso horiez gainera, baditu —kopuru mugarik gabe— hainbat euskaltzain emeritu, euskaltzain urgazle eta euskaltzain ohorezko ere. Euskaltzaindiaren zuzendaritzak kide hauek ditu: euskaltzainburua, euskaltzainburuordea, idazkaria, diruzaina, Iker sailburua eta Jagon sailburua; zuzendaritzako kide izateko, nahitaezkoa da euskaltzain oso izatea. Euskaltzaindiaren goiburua Ekin eta jarrai da.

Euskaltzaindia, zuzenbidez, Hego Euskal Herriko lau aldundiek sortu zuten, Eusko Ikaskuntzarekin batera. Egoitza Bilboko Zazpikaleetako Plaza Barrian du, eta ordezkaritzak ditu Gasteizen, Donostian, Iruñean eta Baionan. Euskaltzaindiaren finantzaketa iturri nagusia diru laguntzak dira, eta gaur egun lau erakunde publiko hauek ditu finantzatzaile nagusi: Eusko Jaurlaritza, Arabako Foru Aldundia, Bizkaiko Foru Aldundia eta Gipuzkoako Foru Aldundia. UPNren Nafarroako Gobernuak diru laguntzak ukatu zizkion, akademiak Nafarroa Euskal Herriaren barruan agertzen duelako.[2]

Xedeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaltzaindiaren berariazko helburuak Arautegi akademikoan azaldurik eta mugaturik daude (1920). Hasierako Arautegi hura behin eta berriz eguneratua izan da (eta osatua ere bai, Barne-Erregelen bidez), izan ere garaian garaiko hizkuntzazko edo kulturazko aldakuntzek halaxe eskatu baitute une bakoitzean (1954, 1972, 1976, 2005, 2009, 2011).

Hala ere, Euskaltzaindiaren azken xedeez ziharduten arautegi-artikuluek berretsi baizik ez dituzte egin hastapenean esandakoak, premiazko zehaztapen berriak gehituz (ik., adibidez, 1976ko 1. artikulua). Horregatik, gogoratzekoa da Euskaltzaindiaren lehenengo Arautegian Erakundearen xedeak nola marraztu ziren (nahiz eta orduko hizkera aski aldatua dugun gaur):

  1. Izkeraketz eta gizarteketz, euskera ayolaz landu ta yagoten zain egotea, Bazkun aunen elburua da: andik ere bere izena.
  2. Zainbide bioi dagokienez, Sail bitan ere bereizturik euskaltzaiñak beren arloan diardukete; euskal-ikerleen sailean, ta yagoleenean, lagun bakoitza bietan dagokelarik.
(Euskaltzaindiaren sortarauak, 1920)

Horrela, bada, Euskaltzaindia hizkuntzaren corpus-az arduratzen da, baina, halaber, baita berorren estatus sozialaz ere. Hortaz, handik hona bi Sailak izan ditu Euskaltzaindiak (Iker eta Jagon Sailak), bere jardueraren baitan.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eusko Ikaskuntzaren lehenengo biltzarrean, lau herrialdeetako (Araba, Bizkaia, Nafarroa eta Gipuzkoa) aldundien babesean sortu zuten, Oñatin, 1919an. Sortze-ekitaldian orduko Espainiako erregeak, Alfontso XIII.ak honako hau esan zuen:

« Sagaratu zaitezke ikasketa eta sustatu ahal den guztian Herriaren aurrerapen eta garapenerako, zeuon hizkuntza landu, milaka urteko euskara beneragarria, gizateriaren altxorraren bitxi preziatua, zeuon gurasoengandik jaso duzuena eta zeuon semeei osorik oinordetzan utzi behar diezuena.  »
Alfontso XIII.a[3]
Euskaltzain eta idazle batzuk, 1927an Euskaltzaindiak eginiko ohiko biltzar batean. Ezkerretik eskuinera, zutik: Orixe, Jean Elizalde, Seber Altube, Julio Urkixo eta Erramun Olabide. Eserita: Juan Bautista Eguzkitza, Bonifazio Etxegarai, Resurreccion Maria Azkue eta Georges Lakonbe.

Irailaren 5ean izendatu ziren lehen lau euskaltzainak: Resurreccion Maria Azkue, Luis Eleizalde, Julio Urkixo eta Arturo Kanpion.

1919an onartu zen hamabi euskaltzain izendatzeko araudia eta honakoak izendatu ziren: Txomin Agirre, Piarres Broussain, Jean-Blaise Adema, Erramun Intzagarai, Jose Agerre, Juan Bautista Eguskitza, Raimundo Olabide eta Pierre Lhande. Resureccion Maria Azkue izan zen lehenengo euskaltzainburua eta hamabiak izan ziren lehen euskaltzain oso.

Erakundearen helburuak, era honetan agertzen dira lehenengo Arautegian: "1. Izkeraketz eta gizarteketz, euskera ayolaz landu ta yagoten zain egotea, Bazkun aunen elburua da: andik ere bere izena. 2. Zainbide bioi dagokienez, Sail bitan ere bereizturik euskaltzaiñak beren arloan diardukete; euskal-ikerleen sailean, ta yagoleenean, lagun bakoitza bietan dagokelarik."

Aurrera egin ahala kopuru hori handitu egin da eta egun euskaltzain osoak 24 dira. Euskaltzain osoez gain, urgazleak 150 inguru dira. Ohorezko euskaltzainak: J. Alliers, J. Bilbao, J. Caro Baroja, Basarri, J. Etxaide, J. Garate, N. Holmer, J.M. Jimeno, B. Larrakoetxea, G. Lopez de Gereñu, A. Martinet, S. Onaindia, R. de Rijk, H. W. Terence, P. de Irizar eta Y. Zytsar. Euskaltzain osoen kopurua finkoa da, baina ohorezkoena eta urgazleena beharren araberakoa da. Euskaltzain osoek hitza eta botoa dute, baina gainerakoek hitza bakarrik.

Euskaltzaindia, hasieran, bi ataletan banatu zen: ikerketa-atala, euskararen hizkuntza arazoak bideratuko zituena, eta ariketa lana burutuko zuen atala, hau da, gizarteko alor guztietara euskararen erabilera bultzatuko zuena. Hasierako urteetan batzarrak gazteleraz egiten ziren eta konpondu behar izan zituen arazoen artean euskara batuarena zegoen. Halaber, neologismoen ugaltze handiko garaiak ziren eta berauek arautu eta onartu beharra zegoenez, lan horri ere ekin zion. Elerti lehiaketak antolatu zituen, euskara ikastegietan irakats zedin saiatu zen, euskara neurtzeko azterketak gertatu eta burutu eta bertsolari txapelketak antolatu zituen. Euskaltzaindiaren erabakiak argitaratzeko "Euskera" aldizkaria sortu zen.

Espainiako Gerra Zibilak eta Mundu-Gerrak eragin handia izan zuten, euskaltzainak bi bandoetan bereizirik eta sakabanaturik gelditu baitziren. Azkueri euskaltzain-taldea berpizteko eskaria egin zitzaion, baina, Azkue zaharra zen eta Krutwig arduratu zen lan horretaz (1941). Nola hala, berriro lanean hasi ziren eta aldizkaria ere berrargitaratu zen; 1956az geroztik eten gabe argitaratu da.

Euskararen arazoaren inguruan biltzarrak antolatzen ditu; lehena Arantzazun egin zen, 1956an. Oihartzun berezia izan zuen Euskaltzaindiaren 50. urteurrena zela eta 1968an Arantzazun burututakoa. Bertan, euskara batua sortzeko bideari ekin zioten eta hizkuntza idatziari buruz arauak eta erabakiak hartu zituzten: idazkera, joskera, jokabidea, aditza eta hiztegia. Euskaltzaindiak bigarren aldi horri ekin zionetik lan joria egin du, literatur lehiaketak, gramatika lehen urratsak eman (EGLU), hiztegigintza erabakiak, idazkera landu, euskal alfabetatze eta euskalduntzean lehen urratsak eman, Euskararen Gaitasun Agiria (EGA), eta abar.

Azken urteotako lan nagusiak lau dira: Orotariko Euskal Hiztegia, Euskararen Herri Hizkeren Atlasa, Euskal Gramatika eta Hiztegi Batua.

2013ko irailaren 23an Europako Parlamentuaren Europar Hiritarra 2013 saria jaso zuen. Sari horren bitartez, urtero saritzen dira europar balioen alde borroka egin, estatu kideen eta herritarren arteko integrazioa edo lankidetza bultzatzen eta Europar Batasuneko Oinarrizko Eskubideen Gutunean azaltzen diren balioak aldarrikatzen dituzten pertsonak eta erakundeak.[4]

2013ko abenduan plazaratutako krisialdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2013ko abenduaren 3an, Euskararen Nazioarteko Egunean, Euskaltzaindiko Gramatika Batzordeko hamabost kideek dimisioa eman zuten batzorde horretan zituzten karguetatik; izan ere, beren irizpideen aurka Euskaltzaindiko zuzendaritzak erabaki zuen gramatika labur bat egitea eta lan hori beste lantalde bati ematea, eta batzordeko kideen iritziz erabaki horrek beren gaitasun akademikoa zalantzan jarri zuen.[5] Ordu arte batzordeko buru izandako Pello Salaburuk agertu zuenez, Gramatika Batzordearen 32 urteko ibilbidean, gramatika arloko kontuak batzorde horrek kudeatu izan ditu, harik eta Euskaltzaindiaren erabakiak ibilbide hori hautsi duen arte.[6] Ondoren, Ibon Sarasolak ere dimisioa eman zuen Hiztegi Batua gidatzeko arduratik, Euskaltzaindiko giroa egokia ez zela eta.[7]

Dimisioa eman arte Euskaltzaindiko Gramatika Batzordeko buru izandako Pello Salaburuk adierazi zuenez, Euskaltzaindiko zuzendaritzatik batzorde hori hain zuzen ere batzordeari dagozkion gaietatik alboratzea aspalditik zetorren, eta azken erabaki harekin lehertu egin zen egoera.[8] Ibon Sarasolaren esanetan, Euskaltzaindian bi ildo daude: batetik, «beste ezeren gainetik» arauemaile litzatekeen akademia nahi dutenak, «mundu guztian bezala» (eta ildo horretakoak dira Gramatika Batzordekoak eta Ibon Sarasola bera); bestetik, malguago jokatu nahiko luketen euskaltzainak, «Euskaltzaindia euskaltzaleen elkarte bihurtu nahi» dutenak. Zuzendaritzak horretan «erantzukizuna» baduela ohartarazi zuen Sarasolak.[9] Edozein hizkuntza akademiaren eginkizun nagusia gramatika eta hiztegia arautzea dela eta Euskaltzaindia eginkizun hori bazterrean uzten ari dela esan zuen. Horren adibidetzat aipatu zuen 2013an Euskaltzaindiak akademiako kidetzat Jabier Kaltzakorta (herri literaturako aditua)[10] hautatu izana, Itziar Laka (gramatikako aditua)[10] baztertuta. Ibon Sarasolaren iritzira, Andres Urrutiak euskaltzainburu kargua utzi ezean, arazoak ez du konponbiderik.[11]

2013ko abenduaren 20an, Euskaltzaindiak, Baionan osoko bilkura eginda, aho batez onartu zuen Zuzendaritzari dei egitea, Euskararen Akademiaren barruan gogoeta aldia ireki dezan, Gramatika batzordea barne, euskaltzain guztien arteko lankidetza areagotzeko eta horretarako egutegia finkatzeko. Izan ere, osoko bilkuraren ustez, Euskaltzaindiko batzorde guztiak dira balio berekoak eta euskaltzain oso guztiak mailakideak, eta aurreko egunetan gertatutako tirabirak eta esamesak ez dira mesedegarri Euskaltzaindiarentzat, euskararentzat eta euskal kulturarentzat.[12][13]

Euskaltzaindiaren egoitza nagusiaren aurrealdearen ikuspegi panoramikoa, Bilboko Plaza Barrian.

Zuzendaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2012ko urriaren 18an, Bilbon, Akademiaren egoitzan egin zen bilkura berezian, euskaltzainek datorren lau urterako Zuzendaritza berria aukeratu zuten, lagun hauek osatua, hain zuzen ere:[14]

Euskaltzaindiaren Zuzendaritza
Euskaltzainburua Euskaltzainburuordea Idazkaria Diruzaina Iker sailburua Jagon sailburua
Andres Urrutia Xarles Videgain Xabier Kintana Sagrario Aleman Adolfo Arejita Jean-Baptiste Coyos

Euskaltzainak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskaltzainen zerrenda»
Juan San Martin eta Luis Villasante Euskaltzaindiak Euskal Herriko herri aginteekin hitzarmena sinatu zuen egunean, 1989an. Haien atzean, Federico Krutwig, Patxi Altuna, Alfonso Irigoien eta Pello Salaburu.

Euskaltzainak dira Euskaltzaindiko kideak, hau da, euskararen akademiako kideak. Eginkizunen arabera, hiru mailatan sailkatuta daude:

  • Euskaltzain osoak: erakundearen Osoko Bilkura osatzen dute. Kide berriak izendatzeko gaitasuna daukate bai eta erabakietan esku hartzekoa ere.
  • Euskaltzain urgazleak: eginkizun murriztuagoa dute, baina batzordeetan esku har dezakete.
  • Euskaltzain ohorezkoak: izendapen ohoragarria da.

Euskaltzainburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Resurreccion Maria Azkue (1919-1951).
  2. Inazio Maria Etxaide (1952-1962).
  3. Jose Maria Lojendio (1963-1966).
  4. Manuel Lekuona (1967-1970).
  5. Luis Villasante (1970-1988).
  6. Jean Haritxelhar (1989-2004)
  7. Andres Urrutia (2005-...)

Batzordeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ahoskera.
  • Argitalpena.
  • Azkue Liburutegia.
  • Corpusa.
  • Dialektologia-Atlasgintza.
  • Euskara Batua.
  • Gramatika.
  • Hiztegigintza.
  • Lege-ekonomia.
  • Literatura.
  • Onomastika.
  • Sustapena.

Aldizkariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1919an hasi ziren Euskera aldizkaria argitaratzen, eta etenaldi izan zituen, halabeharrez.

2009ko urrian Erlea aldizkaria argitaratzen hasi da, Bernardo Atxagaren zuzendaritzapean.[15]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Euskaltzain oso izendatu dituzte Joan Mari Torrealdai eta Lourdes Oñederra», Diario Vasco, 2007-12-01.
  2. Alberto BARANDIARAN: «Euskararen tratamendua Sanzen garaian. Kronologia (1999-2002)», Jakin, 2003ko martxoa-apirila, 135. zenbakia.
  3. 1976ko Otsailaren 26eko 573/1976 Dekretua
  4. «Euskaltzaindiak Europar Hiritarraren Saria jaso du». 2013ko irailaren 23a.]
  5. Urzu URKIZU: «Euskaltzaindiko Gramatika Batzordeak dimisioa eman du», Berria, 2013-12-03.
  6. Pello SALABURU: «Puntu batzuk argitu nahian», Deia, 2013-12-06.
  7. Garikoitz GOIKOETXEA: «Ibon Sarasolak utzi egingo du Hiztegi Batuaren ardura», Berria, 2013-12-04.
  8. (Gaztelaniaz) Aitor GUENAGA: «Pello Salaburu: "Nunca nos hemos sentido tan ninguneados y desautorizados como ahora"», El Diario Norte, 2013-12-06.
  9. Garikoitz GOIKOETXEA: «Euskaltzaindiaren krisia larritu du Sarasolaren kargu uzteak», Berria, 2013-12-05.
  10. a b «Itziar Laka eta Jabier Kaltzakorta, euskaltzain oso izateko hautagaiak», Plazaberri, Euskaltzaindia.
  11. Jaime OTAMENDI: «Ibon Sarasola: "Andres Urrutiak kargua utzi ezean, ez dut konponbiderik ikusten"», Airean, ETB 1, 2013-12-10.
  12. «Euskaltzaindiak sendo segituko du», Euskaltzaindia.
  13. Arantxa IRAOLA BAIONA: «"Elkarrizketarako" bidean aurrera eginez itxi nahi dute krisialdia Euskaltzaindian», Berria, 2013-12-21.
  14. Felix IBARGUTXI: «Zuzendaritza berria Euskaltzaindian», Diario Vasco, 2013-01-03.
  15. Erlea aldizkaria kalean da

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskara
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Euskaltzaindia Aldatu lotura Wikidatan