Eusko abertzaletasun

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau serie honen zatia da:
Eusko
abertzaletasuna
EH mapa hutsa.png

Eusko abertzaletsuna Euskal Herriaren aldeko politika, kultura eta gizarte mugimendu eta ideologia abertzale bat da. Bere barnean pentsamolde ugari daude: independentismoa, nazionalismoa, subiranismoa, erregionalismoa edota autonomismoa. Baina pentsamolde guzti hauek gauza esaldi batean bat datoz: Euskal Herria euskaldunen eta euskotarren aberria dela, hortik abertzale izendapena.

Oinarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abertzale hitzak, berriz, «aberria maite duena, aberriaren alde saiatzen edo borrokatzen dena» esan nahi du.[1] Nahiz eta abertzale hitzak edozein aberriren zaleak izendatzeko balio duen,[2] besterik zehazten ez bada, aberritzat Euskal Herria dutenak izaten ditu aipagai, gehienetan.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian, zein aberritako abertzale ziren bereizteko, Euskal Herriaren abertzaleek eusko abertzale terminoa erabili dute, jeltzaleek ez ezik (Sabino Arana Goiriren garaitik), baita ezker abertzalekoek ere (ikus, adibidez, Eusko Abertzale Ekintza alderdiaren izena bera).

Ikurrina, eusko abertzale gehienek erabiltzen duten bandera
Arrano Beltza, hainbat eusko abertzalek erabilia

Esanahi horrekin berarekin euskal abertzale erabiltzen da gaur egun,[3] segur aski EAJk Eusko Abertzaleak izena erregistratu zuelako, 1980ko hamarkadan, eta ordezkaritza duen hainbat tokitan bere hautetsien taldeak izendatzeko erabiltzen duelako.[4] Eusko Alkartasuna ere saiatu zen izen hori bereganatzen, baina EAJ aurreratu zitzaion.[5] Gerora, bi alderdi politikoak koalizioan aritu zirenean, Gipuzkoan elkarrekin erabili zuten izen hori, 2001ean.[6] Nolanahi ere, badirudi azkenaldian ezker abertzaleak uko egin diola eusko abertzale izenari (Eusko Abertzale Ekintza alderdiaren izenean izan ezik), nahita edo Espainiako legeak horretara bultzatuta. Izan ere, Espainiako legeak gaztelaniazko izen generikoak erregistratzea galarazten duen arren (edonork izen horiek libre erabiltzeko aukera izan dezan), ez ditu berdin babesten gainerako hizkuntza ofizialak.

Bestetik, maila akademikoan erabiliagoa da euskal nazionalismoa forma[7][8], ziur aski nazioartean nazionalismo kontzeptua erabili ohi delako nazionalismoari buruzko ikasketetan (maiz, ingelesez: nationalism studies).

Izana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eusko abertzaletasunak, oinarrian, Euskal Herriaren nazio izaera aldarrikatzen du. Era berean, eta maila ezberdinetan bada ere (maila sinbolikotik independentzia proposamenetaraino), Euskal Herriaren lurralde batasuna aldezten du, Euskal Herriaren lurralde eremua zehaztean terminoaren usadiozko definizioa hartuta.[9]

Euskal Herrian, hainbat erakunde politikori deitzen zaie abertzale (eusko abertzale esanahiarekin): Abertzaleen Batasunari, Aralarri, Batasunari, Bilduri, EH Bairi, Eusko Abertzale Ekintzari, Eusko Alkartasunari, Euzko Alderdi Jeltzaleari, NaBairi, eta abarri.

Alderdi politikoez harago, abertzaletasunak eragin handia du Euskal Herriko gizarte eragile nahiz erakundeetan.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal nazionalismoaren hastapenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal nazionalismoaren hastapenak»

Euskal nazionalismoa XIX. mendearen bukaeran Euskal Herriak izan zuen berrikuntza politikoaren osagai funtsezkoetako bat izan zen. Mendearen amaieran, batez ere bi prozesuren ondorioz, eratu zen ideologia politiko, doktrina edo jokabidetzat jotzen da euskal nazionalismoa.

Batetik, industrializazioak Bizkaian demografia-aldaketak eta kultura-aldaketak ekarri zituen; aldaketa hauek Espainiarekin lotura estua zuten bi klase sozialetan islatu ziren: burgesia monopolista eta langileria. Bi hauen artean zegoen klasea, hau da, aginpide ekonomiko eta politikotik at zegoen burgesia txikia, izan zen euskal nazionalismoaren oinarri soziala.

Bestetik, 1876ko uztailaren 21ean indarrean jarri zen legeak biderik gabe utzi zituen Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako foruak. Horiek berreskuratzeko ahaleginak izan ziren euskal nazionalismoaren lehen urratsak. Ondorengo urteetan, Sabin Arana Goirik foruen aldarrikapena alde batera utzi eta politika nazionalaren ideia zabaldu zuen.

Sabin Arana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sabin Arana»

Sabin Aranak 1892. urtean Bizkaya por su Independencia liburua idatzi zuen. Haren pentsamoldearen oinarriak independentismoa, abertzaletasuna, euskal arrazaren garbitasuna, katolizismoa eta euskararen garbizalekeria izan ziren eta ideia multzo hori Jaungoikua ta Lagizarra (JEL) leloan laburbildu zuen. Aranak Bizkaiaren independentzia eskatzen zuen, beste gainerako euskal herriekin batera Euzkadi izeneko euskal konfederazio edo nazio federalean batzeko. Gaur egun aski ospetsua den eta garai hartan Euskal Herriko gizartean asaldura eragin zuen esaldi berritzailea eta apurtzailea honako hau izan zen:

« Euzkotarren aberria Euzkadi da.  »
Arana ta Goiri'taŕ Sabin

Euskal proiektu nazional hau gauzatzeko asmoz, euskal abertzaletasunari ikur, ideologia, alderdi, aldizkari eta esaera edo lelo multzo bat eman nahi izan zizkion, horien artean Ikurrina, Euzko Alderdi Jeltzalea edota Euzko Abendaren Ereserkija daudelarik.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «abertzale» sarrera, Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan.
  2. Halaxe ageri da gaur egungo hiztegi guztietan: Euskalterm terminologia bankuan, Elhuyar hiztegian, Zehazki hiztegian, 3000 Hiztegian, Labayru hiztegian.
  3. Etimologikoki, «euskararen abertzale» esanahia du.
  4. EAJk Eusko Abertzaleak izeneko taldeak sortu ditu, konparazio batera, Gipuzkoako Batzar Nagusietan, Portugaleteko Udalean eta Eusko Legebiltzarrean.
  5. Imanol Murua Uria: «Hura bai haustura», Berria, 2006-09-02.
  6. «La Junta Electoral del País Vasco deja sin espacios públicos gratuitos a PNV-EA, por no presentarse en las tres provincias vascas como una única coalición. En Vizcaya y Álava se presentan bajo la denominación PNV-EA, y en Guipúzcoa concurren bajo el nombre PNV-EA-Eusko Abertzaleak, a fin de que los dos partidos puedan formar posteriormente dos grupos parlamentarios propios.» Espainiako Barne Arazoetako Ministerioaren web orria, 2001eko apirileko albisteei buruzkoa, 2010-07-08an hartua.
  7. EHUn euskal nazionalismoari buruzko masterrak izen hori du: Euskal nazionalismoa XXI. mendean
  8. Nazionalismoari buruzko artikulu batzuk Uztaron, tartean euskal nazionalismoari buruzkoak
  9. «Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko erabil bedi Euskal Herria izena». Euskaltzaindia, 137. araua («Euskal Herria izena»).

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]