Fortun Gartzez

Wikipedia(e)tik
Fortun I.a Gartzea Nafarroakoa» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Fortun Gartzez

870/882 – 905
Aurrekoa Gartzea Eneko
Ondorengoa Antso I.a Gartzes

Jaiotza  ?
Heriotza c. 922
Ezkontidea Oria edo Aurea
Erlijioa Kristaua

Fortun Gartzez (?- c. 922) Iruñeko buruzagia izan zen (870/882-905), Aritza leinuaren azkena hain zuzen ere. Kronikariek arabieraz: فرتون بن غرسية‎, Fortoûn ibn Garsiya, zioten, ezizenak «Begibakarra» (arabieraz: باﻻنقر‎, al-Anqar) edo «Monjea» zituena.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gartzea I.a erregea eta Urraka Aragoikoa erreginaren seme nagusia izan zen. Gartzea Enekok aitaren politika aldatu eta Banu Qasiekin zuen aliantza ukatu eta Asturiasko Erresumara so egin zuen. Honen ondorioz, musulmanen erasoak jasan zituzten iruindarren eremuetan.[1]

860. urtean Mohamed I.a Kordobakoak Iruñea inbaditu ondoren, Milagron Fortun atxilotu eta preso eraman zuten emirerriaren hiriburura.[1] Haraino, Oneka Fortun bere alabarekin joan zen. Hau islamera aldatu eta Kordobako emirra izango zen Abdulah ezkondu eta Mohamed semea izan zuen.

870ean, Gartzea Enekok Amrus ibn Yusuf musulman matxinoarekin bat egin zuen, honek Huescako walia zen Musa ibn Galindo bere iloba erail bazuen ere. Hurrengo urtean, antza denez, aritzatarrek berriro Mūsā ibn Mūsāren semeekin bat egin zuten, hauek berriro Kordobaren aurkako matxinada berri bat egiten ari zela.

Adituek Gartzea Enekoren heriotzaren dataz eztabaidatu dute, bere erreinaldiaren azken urteei buruzko iturririk ez daudelako. Batzuen ustez, 870. urtetik 880. urtera (Fortun Gartzezen itzulia), Gartzea Semenez, Semeno Gartzez semea (Semeno leinua), Iruñeko erregeordea zela ematen du. Hala ere, ez daude hau egiaztatzen duen iturririk. Sánchez Albornozek, berriz, semea jaioterrira itzuli zenean oraindik bizirik zegoela zioen.[2] Teoria hau jarraituz, litekeena da Balpardak aipaturiko tradizioa fidagarria izatea: Gartzeak Umar ibn Hafsunekin batera Oibar aldean 882 borrokatu eta iruindar buruzagia bertan hil zen (nahiz eta bere adina, 84 urte, neurriz gainekoa izan).[3] Tradizio honen arabera, Banu Qasitarren familia buruzagietako batek, Mohamed ibn Lopek, bere familiaren aurka oldartu eta Zaragoza, Valtierra, Tutera eta Deioko Donezteberaino handitu zituen bere jabetzak. Iruindarren eremuetan sartu eta Gartzea Eneko erregearen aurka borrokatu zen. 882. urtean, Oibarko gaztelua suntsitu egin zuen, eta gaur egun gotorlekutik ezer ez da geratzen, gaztelua zegoen lekuari "inguraketa" deritzo.

Edonola ere 880an Fortun eta bere alaba Iruñera itzuli ziren, Abdulahek alaba arbuiatu ondoren eta iloba Kordoban utzita.[3]

Bere erreinaldiari buruz apenas ez dugu ezer ezagutzen baina litekeena da bai Kordobako emirren armadaren razziek bai Banu Qasi familiak Iruñea zenbait aldiz erasotzea. Erregeak oso gustukoa omen zuen Leirera joatea eta monasterioari dohaintza asko egin zituen. Orduan Eneko Gartzez aritu zen erregeorde.[4]

Banu Qasi leinuak, emirrarekin izandako lehengo liskarrak ahaztuak, Islamera bilakatu-berri moduan jokatu zuten bere antzinako aliatuak ziren aritzatarrak erasotzeko. Hala ere, Fortun Gartzez berriro Banu Qasiko Lope ibn Mohamed harremanetan itzuli zenean, Alfontso III.a Asturiaskoak eta Pallarseko kondeak estatu kolpea antolatu zuten, Antso I.a Gartzes (Gartzea Semenez antzinako erregeordearen semea[5][1]) errege berria izendatzeko.

Erresuma galdu ondoren, Leireko monasteriora baztertu zen[6] eta badaude 906an bertan hil zuela uste dutenak. Beste batzuk 922 inguru hil zela uste dute.[7]

Ezkontza eta seme-alabak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ziur asko 845ean Oria edo Aurea ezkondu[8] eta hurrengo seme-alabak izan zituzten:

  • Eneko Fortun. Gartzea Semenezen alaba Antsa ezkondu eta Rodako kodexaren arabera Fortun, Aurea eta Lope Eneko izan zituzten seme-alabak. Fortun Eneko Gartzia, Eneko eta Antsa Fortunen aita izan zen.
  • Aznar Fortun. Ez zuen ondorengo ezagunik.
  • Belasko Fortun. Rodako kodexaren arabera hiru seme-alaba izan zituen: Ximena Gartzea Semenezen semea zen Eneko Gartzez, 900. urte inguruan Iruñeko gobernadorea izan zena[3] Toda Belaskez, Eneko Manzones ezkondu zuena; eta Antsa Belaskez, Galindo Ximenez ezkondu zuena.
  • Lope Fortun.[9]
  • Oneka Fortun, ziur asko 847an jaioa. Lehendabizikoz, Kordobako emirra izango zen Abdulah ezkondu zuena. Bigarrenez, Onekak bere lehengusua Aznar Antso Larraungoa ere ezkondu zuen eta Tota Aznar, Antso I.a Gartzes ezkondu zuena, eta Antsa Aznar, Semeno Gartzez ezkondu zuena, izan zituen alabak. Era berean, Abderraman III.a kalifaren amama izan zen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c   Martínez Díez, Gonzalo (2007), Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus, Madril: Marcial Pons Historia, 21-23. orrialdea, ISBN 978-84-96467-47-7 .
  2.   Sánchez Albornoz, Claudio (1959), «Problemas de la historia Navarra del siglo IX», Vianako Printze erakundea (20): 5-62 .
  3. a b c   Menéndez Pidal, Ramón (1999), La España Cristiana de los Siglos VIII al IX (718 - 1035). Los Núcleos Pireneicos, Navarra, Aragón, Cataluña, Historia de España, VII, Madri: Editorial Espasa-Calpe S.A., 104-105. orrialdea, ISBN 84-239-8913-5 .
  4.   Clavería Arza, Carlos (1971), Historia del Reino de Navarra, Iruñea: Editorial Gómez, 43. orrialdea, OCLC 2003168 .
  5.   Landa El Busto,, Luis, Historia de Navarra, una identidad forjada a través de los siglos, Nafarroako Gobernua, ISBN 84-235-1935-X .
  6.   Leroy, Béatrice (2005), Histoire du Pays Basque, éditions Jean-Paul Gisserot, 19. orrialdea .
  7.   Salazar y Acha, Jaime de (2006), «Urraca. Un nombre egregio en la onomástica altomedieval», En la España medieval (1): 33, ISSN 0214-3038, http://revistas.ucm.es/index.php/ELEM/article/view/ELEM0606220029A/21565 .
  8.   Settipani, Christian (2004), La Noblesse du Midi Carolingien, Oxford: Prosopographica et genealogica, 114. orrialdea, ISBN 1-900934-04-3 .
  9.   Vilar y Pascual, Luis (1864), Diccionario Histórico Genealógico y Heráldico de las Familias Ilustres de la Monarquía Española, VII, Madril: Miguel Guijarro, 471-472. orrialdea, OCLC 17632485 .