Frankismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Espainiar Estatua
Estado Español

1939 – 1975
Diktadura
Flag of Spain (1945 - 1977).svg COA Spain 1945 1977.svg
Goiburua
Una, Grande y Libre
Ereserkia
Spanish State.png
Sorrera 1939
Desagerpena 1975
Hiriburua Burgos (1936-39)
Madril (1939-75)
Hizkuntza(k) Hizkuntza ofizial bakarra: gaztelania
Erlijioa Katolizismo erromatarra
Eremua 796.030 km2 (1975)
Biztanleria 35.563.535 (1975, zenbatespena)
Dirua Espainiar pezeta
Aurrekoa
Flag of Spain (1931 - 1939).svg Espainiako Bigarren Errepublika
Ondorengoa
Espainiako Erresuma Flag of Spain.svg

Francisco Francoren diktadura, Diktadura frankista edo Francoren erregimena 1939tik 1975ra Espainian ezarritako erregimen politiko diktatoriala izan zen. Francisco Franco Bahamonde militarrak ezarri zuen. 1939an gerra zibilaren bukaeratik , 1975ean hil zen arte iraun zuen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibila nazionalistek irabazita, Franco estatu burua izan zen. Hasierako urteetan, bere aurkarien aurkako kanpaina izugarria egin zuen, Hitler eta Mussoliniri laguntza eman zien eta Espainiaren garapena gelditu. Aurrerago, Estatu Batuekin hasi zen harremanetan eta ekonomia zerbait bultzatu zuen. Frankismoa, erregimen politiko gisan, Francoren heriotzarekin amaitu zen. Estatu buruaren postua Joan Karlos I.a erregeak hartu zuen. Artean hasi zen diktadura erregimenetik monarkia parlamentariorako bidea, gaur egun "Espainiako trantsizioa" deitzen dena. Espainiako Gobernuak ez du oraindik Francisco Francoren diktadura ofizialki gaitzetsi, eta oroimen historikoa berreskuratzeko prozesuak etengabe oztopatu izan dira.

Espainia da, munduko demokrazien artean, diktadura garaiko Estatu terrorismoa ikertu ez duen bakarra. Estatuak berak edo estatuak bultzatuta egindako eskubide urraketa ugari oraindik ofizialki onartu, ikertu eta zuzendu gabe daude. Eskubide urraketa horien artetik nabarmenena oraindik hobi komunetan ehortzita dauden 88.000 gorpuena da. Munduko estatu burujabe guztien artetik, Espainia da desagertutako pertsona gehien dituztenetan bigarrena: Kanbodiak baizik ez dio aurrea hartzen.[1] Espainiako Justiziak, frankismoaren krimen horiek berak ez ikertzeaz gainera, kanpokoek ikertzea ere eragozten du.[2]

Frankismoaren oinarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Francoren diktadurak ahalegin handiak egin zuen arestiko aldietatik gera zitezkeen arrastoak kontu handiz ezabatzeko. 1931ko Konstituzioak aldarrikatzen zituen askatasun guztiak eta zuzenbide eskatua indargabetu ziren, egindako nekazaritza-erreformak deuseztatu eta nekazariei emandako lurrak desjabetu eta lurjabe handiei itzuli zitzaizkien berriro. Halaber, gobernu frankistak Espainiako Bigarren Errepublikako irakaskuntza sistema erabat ezeztu zuten eta gizarteak aurreko urteetan ezaguturiko aurrerapenak bertan behera utzi zituen. Errepublika garaiko garapenak erraustu ziren eta frankistek estatu aparatu ahaldun bat antolatu zuten errepresiorako eta diktadorearen irudia goratzeko.

1938ko urtarrilean, gerraren ondarrean Francok matxinatuen alderdian gobernu bat osatu zuen Estatuaren Administrazio Zentralaren Legea deiturikoa eta honen bitartez Franco diktadoreak beregan hartu zituen ahalmen guztiak: legegintzako boterea, estatuaren eta gobernuaren buruzagitza eta alderdi bakarraren liderra izendatu zuen bere burua. Horrela, sistema autoritario faxista antoaltu zuen Hitlerrek eta Mussolinik euren herraildeetan egin zuten legez. 1939ko abuztuaren 9an, guda amaitu eta lau hilabetera, Estatu Buruzagitzaren Legea plazaratu zen Francoren boterea indartzeko. Handik aurrera, Francok biztanleriaren eguneroko bizitza kontrolatuko zukeen jainkoaren bermearekin herrialdea bakean egon zedin.

Errepresioko legeak:

1939ko otsaileko Erantzukizun Politikoen Legea izan zen epaileen jardun eta erregimenaren kontrakoen hondamenerako erabilitako lege oinarria izan zen. Testuaren zehaztasun falta zela eta, gerra aurreko erakunde demokratikoekin lotutako espainiarrak kartzelatu eta hiltzeko bidea ematen zuen, eta paradoxa den arren, 1936ko altxamenduarekin bat ez egitea "matxinada militartzat" jotzen zuen. Baina 1940an beste lege bat agindu zuten "mazoneria eta komunismoaren errepresiorako", Francok berak erakunde horiekin zuen itsutasunak aginduta antza. Gainera, elkarri lotuta ageri ziren erakunde biak, nahiz eta hainbat arlotan kontrako pentsamendu eta politika bideak izan.

« [...] Agintzen dut:

1. artikulua: Delitua izango da mazoneria, komunismo eta hurrengo artikuluek aipatutako isileko elkarteetako kide izatea et Lege honetako xedapenen arabera zigortuko da. Gobernuak elkarte horiei nahi dituen adar edo osagarriak gehitu ahal izango dizkie, eta, orduan, Lege honen xedapenak egotziko dizkie behar den moduan egokituta.

2. artikulua: Esandako elkarteak galarazita eta Legetik kanpo daude, eta behin deseginda, haien ondasunak konfiskatuta geratuko dira eta, beraz, erantzukizun politikoen eskumenean. (...). 3. artikulua: Mazoneria edo komunismoaren ustezko onurak edo printzipioak goratu, edo Erlijioa, Herria eta haren oinarrizko erakundeak desegiteko eta gizarte harmoniaren kontrako ideiak zabaltzen duen propaganda guztiari hurrengo zigorra ezarriko zaio: babestu duten egunkari edo erakundeak desegin eta ondasunak kentzea, eta errudun nagusiari edo nagusiei kartzela zigorra, baita laguntzaileentzat ere [...].

 »
Espainiako Aldizkari Ofiziala, 1940ko martxoak 2

Galtzaileen zigorra argi agertzen da 1939ko abenduaren 31an egindako Francoren Urtezaharreko mezuan:

« Beharrezkoa da amaitu berri den gerrako gorrotoak eta sua itzaltzea, baina ez liberalen erara, amnistia higuingarri eta suizidak emanda, gehiago baitute iruzurretik barkamenetik baino, baizik eta zigorra lanaz, damuaz eta penitentziaz berrerosiz. Besterik uste duena, arduragabea da, edo traidorea.

Hainbeste kalte jasan ditu Aberriak, hainbesterainoko hondamena eragin du familiengan eta moralean, hainbeste biktimak nahi dute justizia, non espainiar zintzo bat ere, izaki kontziente bat ere ezin den itzuri betebehar nekagarri horietatik.

 »

Estatu autoritarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erregimenaren oinarriak bi gerra handien arteko aldian sortu ziren Europan. Joera faxistak gailendu ziren, diktadurazaletasunatik oso gertu zeuden ideia horiek demokrazia, sozialismoa eta liberalismoa gaitzesten zuten.

Pentsamoldea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankismoa faxismoan oinarritzen da, Espainiara falangistek egokitua. Haren helburuak hauexek dira: Espainia osoa elkarturik egotea, katolizismoa, komunismoaren ezabatzea eta arrazismoa. Ez du demokrazia aintzat hartzen; beraz, diktadura da.

Sinboloak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankismoa gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beren burua frankista ultraeskuindar gisan aurkezten duten taldeak oso txikiak dira: lehen hauteskunde demokratikoetan, Madrilgo Kongresuan Blas Piñar Fuerza Nueva alderdiko diputatu izan zenetik, ez dute bat bera ere lortu.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) Alejandro TORRÚS: «Al menos 88.000 víctimas del franquismo continúan sepultadas en fosas comunes», Público, 2012-08-30.
  2. (Gaztelaniaz) Amnesty International: El tiempo pasa, la impunidad permanece, Amnesty International, 2013.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

(Gaztelaniaz) Artikulua Gara egunkarian

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frankismo Aldatu lotura Wikidatan