Galdakao

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Galdakao

 Bizkaia
Galdakaoko ikuspegia.
Galdakaoko ikuspegia.
Galdakaoko bandera

Galdakaoko armarria

Izen ofiziala Galdakao
Estatua
Erkidegoa
Herrialdea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Bizkaia
Bilbo Handia
Alkatea Ibon Uribe (EAJ)
Herritarra galdakar, galdakoztar
Koordenatuak 43°13′46″N 2°50′38″W / 43.22944°N 2.84389°W / 43.22944; -2.84389Koordenatuak: 43°13′46″N 2°50′38″W / 43.22944°N 2.84389°W / 43.22944; -2.84389

Bizkaia municipalities Galdakao.PNG

Eremua 31,7 km2
Garaiera 66 m
Distantzia 11,36 km Bilbora
Posta kodea 48960
Biztanleria 29,138 bizt. (2013)
Dentsitatea 0,92 bizt./km²
http://www.galdakao.net

Galdakao Bizkaiko erdialdeko udalerri bat da. Bilboaldean dago, eta mugakide ditu Txorierri, Durangaldea eta Arratia eskualdeak. Bilboko gune metropolitarreko udalerririk ekialdekoena da, eta Bizkaiko jendetsuenetatik zortzigarrena.

Usansolo auzoa nabarmena da: herri izaera du, eta herrigunetik kanpo dago. Zerbitzuei dagokienez, aipatzekoa da Galdakaoko Ospitalea.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galdakao Bilboaldean kokatzen da, Gangurengo mendilerroaren magaletan. Orokorrean erliebea malkartsua da eta altuera ertaineko mendixka ugari ageri da. Mendixka horien artean, nabarmenenak dira Arrezurriaga (329 m), Txispamendi (221 m) eta Santa María (476 m). Udalerriaren hegoaldean bestalde, Upo mendia (556 m) eta Mandoia mendia (640 m) ageri dira. Bestela, Ibaizabalek herria zeharkatzen du ekialdetik etorria eta mendebaldean kilometro gutxira Nerbioi ibaiarekin bat egiten du, Basaurin.

Galdakaok Zamudio, Lezama eta Larrabetzurekin egiten du muga iparraldean, hegoaldean Zaratamo eta Zeberiorekin, ekialdean Amorebieta-Etxano, Lemoa eta Bediarekin eta mendebaldean Etxebarri eta Basaurirekin.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galdakaoko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eraginaz, eta urte osoan zehar temperatura leunak ditu. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, negu onberarekin eta uda ez oso beroekin. Dena dela, bai udan bai neguan egun oso hotzak eta termometroa 40 Â°C-tik gora igotzen den egunak daude. Batez besteko tenperatura 21 gradukoa da udan eta 7koa neguan.

Urteko prezipitazioa 1200mm ingurukoa da, urtean zehar homogeneoki banatuta, baina gehienbat neguan udan baino euri gehiago egiten du. Ibaizabal ibaiak udalerria zeharkatzen du, 1983ko uholdeek kalte handiak eragin zituzten Galdakao udalerriaren behealdeko guneetan.

Datu klimatikoak (Galdakao)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura (ºC) 8 10 11 13 15 18 20 21 19 15 11 9 14
Pilatutako prezipitazioa (mm) 109 87 111 106 83 82 61 58 85 127 144 130 1182
Iturria: Weatherbase[1]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galdakao hiri nafarra izan zen, harik eta XIII. mendean Gaztela Mendebaldeko Nafarroaz jabetu arte. Galdakao XII. mendean merkatarien bide gurutze garrantzitsua izan zen. Malmasingo gaztelua Gaztelako tropen esku geratu eta gero, Santxo Galdakaokoa bidali zuten errege nafarrek Galdakao inguruaren defentsa gauzatzera. Galdakaoko Isasi eta Isasigoikoa dorretxeak Santxo Galdakaoko jaun nafarrarenak ziren. Herria noiz jaio zen ez da zehazki jakiten, baina mende batzuk geroago, XIV. mendeko dokumentu baten arabera, bertako biztanleek herrixka Bilboko auzoa izatea eskatu zioten Bizkaiko Jaunari. Galdakao, hortaz, Bilboko auzo bat izan zen 1630era arte. Horren ondoren, Uribe eskualdeko elizate moduan Bizkaiko batzar nagusietako 38. jarlekua bete zuen.

Berez nekazaritza herria zenean industria ustiapena nagusituz joan zen XIX. mendetik. Harrobi, burdinola eta lehergailuen industriek garrantzia izan zuten han. Industrializazio erabat garatzearekin batera, Galdakaoko biztanleria asko hazi zen, eta hamarkada gutxiren buruan hamar halako egin zen.


Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere izeneko euskarako bertsioa "galda+ gan + o" deformazio bat da. "aldaparen gaineko ingurua" esan nahi duela. "G"-a eboluzionatuz euskara bizkaitarrez "k"-etara, azkorri-an (azgorri) edo lekeitio-an (legoitio) bezalako.[2][3]

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olabarri auzoa.

Galdakaok 31,7 kilometro koadroko azalera dauka, eta bertan gune nagusi bat nabarmentzen da, eta horren inguruan banatutako auzo ugari. Galdakaoren erdigunean 24.000 biztanle inguru bizi dira (udalerriko biztanleriaren %80) eta Kurtze izena dauka. Banatutako guneetatik garrantzitsuena, Usansolo auzoa da, 2.500 biztanle ingurukoa. Kurtze auzoak bost auzo-gunetan banatuta dago:

  • Muguru
  • Plazakotxe
  • Berezikoetxe
  • Zabalea
  • Zabalgane

Beste auzoak honakoak dira:

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilbo inguruko beste herri batzuetan bezala, Galdakaok hazkunde handia izan zuen XX. mendearen bigarren erdialdean. Hala ere, kasu honetan hazkunde nagusia hamarkada bat geroago gertatu zen, 1960ko hamarkadatik aurrera, Bilboko itsasadarreko herri asko ordurako hainbat urtetako hazkunde handia jasaten ari zirenean. Gainera, inguruko beste herri horietan ez bezala, 1980ko hamarkadako krisialdi ekonomikoak ez zuen populazioaren gainbehera eragin, eta hazkundeak, motelago bada ere, jarraitu egin zuen XX. mendearen bukaera arte. XXI. mendearen lehen hamarkadan biztanleria egonkortu eta jaisten hasi zen.

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galdakaoko biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EAJko Ibon Uribe da Galdakaoko alkate.

Galdakaoko udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua[4]
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
8
4.615 (%31,59)
Bildu
5
3.259 (%22,31)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
3
2.123 (%14,53)
Usansolo Herria (UH)
2
1.593 (%10,90)
Alderdi Popularra (PP)
2
1.442 (%9,87)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)
1
1.025 (%7,02)
Beste batzuk
-
552 (%3,78)

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguruko beste herri handietan (Basauri adibidez) gertatu legez, Galdakaon ere azken hamarkadotan gaztelaniatze prozesu handia gertatu da, batik bat faktore demografiko eta politikoekin lotutakoa, eta bereizketa zabala dago "kalea" edo herrigunetik landa-gunera. Gaur egungo biztanleen %40 inguru dira euskal hiztunak, erabilera maila apala izan arren. Bertako hizkera jatorrizkoa Nerbioi eta Arratiako ibarren azpieuskalkiekin sailkatzen da, mendebaleko euskararen aldaera bat, alegia.

Hezkuntza arloan, 1967an abian ipini zuten "Eguzkibegi" ikastola, eta 2009an udalerrian Ibilaldia antolatu zuten. Biziberritze prozesuan, halaber, beste ikastetxe batzuk daude sarturik, eta helduei begira bi euskaltegi daude, AEKkoa eta Udalekoa. Lehenengoak mintzapraktika edo berbalagunen ekimena martxan ipini du erabilera sustatu nahian.

Bestalde, udal zerbitzuen artean ume-jagole, kirol-begirale eta ekitaldien aurkezle euskaldunen eskaintza dago, beste hainbat ekimenekin batera.

Monumentuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Dorreak:
    • Isasi Goikoa.
    • Lekue (Usansolo).
  • Zubiak:
    • Merkadilokoa (Bengoetxe).
    • Torrezabalekoa (Plazakoetxe).
    • Puentelatorre (Labea-Bekea).
  • Eskulturak.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultur Etxea

Herriko jaiak iraila erdialdean ospatzen dira, Gurutze Santuaren omenez. Jaien egun nagusia irailaren 14a da, eta ekitaldi nagusienak egun horren inguruko bi astebururik hurbilenetan antolatzen dira.

Urtean zehar, inauteriak, eta San Juan eguna ere ospatzen dira, otsailean eta ekainaren 23an.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abenduaren 31n San Silvestre lasterketa antolatzen da, Euskal Herrian sorturiko mota horretako lehena.

Galdakaok badu emakumezkoen saskibaloi talde bat, Espainiako lehen mailan diharduena: GDKO Ibaizabal, taldea, hain zuzen.[5] Galdakaoko udal kiroldegian entrenatzen dute, eta hantxe dute beren partiden jokalekua.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskotrenek udalerri honetan bi geltoki ditu: Zuhatzu-Galdakao geltokia eta Usansolo-Galdakao geltokia.

Galdakoztar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Galdakao Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa