Gartzea III.a Santxez Naiarakoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Gartzea III.a Santxez Naiarakoa

1035eko urriaren 18a – 1054ko irailaren 15a
Aurrekoa Antso III.a Gartzez
Ondorengoa Antso IV.a

Jaiotza 1020az gero
?
Heriotza 1054ko irailaren 15a
Atapuercako gudua
Ezkontidea Estefania
Egoitza Naiara
Erlijioa Kristaua

Gartzea III.a Santxez Naiarakoa[1] (1020az gero - Atapuerca, 1054ko irailaren 15a) Iruñeko eta Naiarako laugarren erregea izan zen 1035tik 1054ra. Antso III.a Gartzes Nagusia eta Muniaren semea zen.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1035eko urriaren 18an Antso III.a Nagusia aita hil zenean, haren testamentuaren arabera banatu ziren erregelurrak: Iruñearen errege titulua Gartzeak eraman zuen. Garai hartan euskal mintzalekua Nafarroa zen, orren arabera: Errioxa, Bureba, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa eskuratu zituen. Lapurdi eta Baigorriko konderriak Gaskonia eta Akitaniaren menpean geratu ziren.

Semeen artean ez zen lehensemea, baizik eta Ramiro Santxez. Hala ere, hau sasikoa zen eta eziz zuen erresuma jarauntsi. Ordain gisa aitak Aragoiko konde izendatu zuen. Ramiro erdeinaturik, 1043an Gartzea erasotzea erabaki zuen eta horretarako Zaragozako taifaren buruzagiaren laguntza eskatu zuen. Gartzeak aurre egin eta Tafallako guduan anaia menderatu zuen. Guduaren ondorioz, bihozbera izan zen: anaia barkatu eta zenbait gaztelu eman zizkion. Aragoiarrak ez zuen berriro saiakera errepikatu anaia bizi zen bitartean eta Erresumako mendebaldeko muga finkatu zuten.[2]

Egoera aprobetxatuz, hegoaldeko taifak eraso zituen eta 1045ean Calahorra konkistatu zuen. Calahorra hartu ondoren 1045. urtean, Errioxako Naiaran Andre Maria Erreginaren monasterioa eraikitzea agindu zuen eta bertara eraman zuen errege-egoitza. 1052ko abenduaren 12an monasterioa sagaratu zuen. Eskualdeko santuen erlikiekin aberasteko asmotan Antso Txikia Iruñeko apezpikuaren, Gartzia Arabako apezpikuaren eta Gomez Burgosko apezpikuaren oniritzia eskatu zuen. 1052an, Arabako apezpikuaren onespenarekin, Felix Bilibiokoaren gorputza lekualdatzea erabaki zuen. Horretarako, Bilibioko haitzetara joan zen zaldun askokin batera. Hilobia ireki zuenean, apezpikua tumulutik aldendu eta ahoa bihurri zitzaion. Gainera, ekaitz gogor bat hasi zen. Zeruaren ezetza zela pentsatuz, ez zuten mugitu baina apezpikua behin betiko mantendu zuen bihurdura.[3]Era berean, 1053ko maiatzaren 29an San Millan ere lekualdatzea saiatu arren, ezin zuen idiek mugitu nahi ez zutelako.[3]Miraria ikusita, idiak gelditu ziren lekuan monasterio berria eraikitzea erabaki zuen, gero San Millán de Yusoko monasterioa izango zena.

Gartzea III.aren anaia Fernando I.a, Gaztelako konde bilakatu zenean[4], Gartzeari agindutako lurrak eman zizkion 1037. urtean, Iruñeko Erresuma zabalduz. Aitatik, foru zuzenbidearen ikuspegitik, senipartea izan zuen, anaiek, berriz, hobekuntzak. Hau da, Gartzeak Araba, Bureba, Trasmiera, Montes de Oca, Enkarterri eta Merindadeak jarauntsi zituen.

José María Lakarrak eremuak Fernandok emandakoak zirela esan zuen Tamaróngo guduan eskainitako laguntza eskertzeko[5]. Egun ezagutzen ditugun agiriak Lakarraren teoriaren aurka egiten dute, aipatutako gudua baino lehen, Gartzea Valpuestako kartularioan, Valvanerako monasterioaren agirietan[6] edo San Millán de Susoko monasterioaren agirietan Oka eta Burebako errege moduan agertzen delako.[7] Erregeak berak 1044an eta 1046an bere eremuak deskribatzean Gaztela Zaharra eta Trasmiera aipatu zituen.[8] Era berean, Santoñako Andre Mariaren eliza berreraiki zutenean bertoko erregea Gartzea zela esan zuten[9]

Erreinaldiaren hasieran, anaien arteko harremanak onak izan ziren. Izan ere, 1037an Bermudo III.a Leongoak Cea eta Pisuerga ibaien artean dagoen Tierra de Campos berreskuratu nahian, eraso egin zuenean, Fernando Santxezek Gartzearen laguntza eskatu zuen leondarrak borrokatzeko. Iruindar-gaztelar gudarosteek Leongo erregea hil zuten Tamaróngo gudua[10] eta Gaztelako kondea Leongo errege bilakatu zen.[11]

Hala ere, laster anaien arteko tirabirak hasi ziren Gaztelan nor agintzeko. Gauzak horrela, 1054ko irailaren 1ean Atapuercako ibarreko Piedrahita herrian, armada biek Atapuercako guduan borrokatu zuten.[12] Garaipena gaztelarren aldekoa zen eta Iruñeko erregea guduan hil zen.[13][14] De rebus gestis D. Didaci Gelmirez, primi Compostellani Archiepiscopi eskuizkribuaren arabera, erregearen hiltzailea Antso Fortun izeneko bere zalduna izan zen "bere emaztea [erregeak] iraindua zelako". Nafarrek, hala ere, gauera arte mantendu zituzten posizioak eta Naiarara eraman zuten hilotza lurperatzeko. Guduan bertan Antso nerabea errege berri izendatu zuten.[15]

Ezkontzak eta seme-alabak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bitan ezkondu omen zen. 1038an Bartzelonan Estefania ezkondu zuen. Estefania, batzuen ustez, Bartzelonako konde Erramun Berenger I.aren eta Antsaren alaba zen; beste batzuen ustez, berriz, Conseransko eta Foixko konde Bernardo Roger Foixkoaren eta Bigorreko kondesa Garsinda Bigorrekoaren alaba eta Erramun Berenger I.aren lehengusua. Ezkontzan ezkontza-horni moduan, beste ondasunen artean, emaztea ambabus Cambaribus (Camero biak) izan zuen. Biek bederatzi seme alabak izan zituzten:[16]

Berriro ezkondu zen ere, baina ez dakigu norekin.

Gartzeak beste bi sasikume izan zituen, ama edo amak ezezagunak izanda:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
  2.   Zurita, Jerónimo (1976), Anales de la Corona de Aragón, Institución "Fernando el Católico" (C.S.I.C.), ISBN 8460060128, http://www.arbil.org/anales.pdf .
  3. a b   Hergueta y Martín, Domingo (1906), Noticias históricas de la muy noble y muy leal ciudad de Haro, Ochoa, 87-88. orrialdea, ISBN 84-73590-62-7 .
  4.   Salazar y Acha, Jaime de (2006), «Urraca. Un nombre egregio en la onomástica altomedieval», En la España medieval (1): 29-48, ISSN 0214-3038, http://revistas.ucm.es/index.php/ELEM/article/view/ELEM0606220029A/21565 .
  5.   Lakarra de Miguel, José María (1972), Historia política del reino de Navarra, Iruñea: Aranzadi, 235–236. orrialdea, ISBN 8450056993 .
  6.   Rodríguez R. de Lama, Ildefonso (1979), Colección Diplomática Medieval de la Rioja, I, Logroñoko Aldundia, ISBN 84-7359-072-4 .
  7.   Martínez Díez, Gonzalo (2007), Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus, Madril: Marcial Pons Historia, 716–718. orrialdea, ISBN 978-84-96467-47-7 .
  8. « Reinando el rey García, que mandó hacer esta escritura, en Pamplona y en Álava y en Castilla Vieja hasta Burgos y hasta Bricia, poseyendo también Cudeyo con su término en Asturias; su hermano Fernando rey en León y en Burgos...  »

    —Martínez Díez, 2007, 716–718. orr.

  9. « En aquel tiempo cuando reinaba el rey García en Pamplona y en Castilla y su hermano Fernando rey de León y de Galicia  »

      Loring García, María Isabel (1984), «La restauración de Santa María del Puerto y el rey García de Nájera: un caso de encomendación monástica», En la España medieval (4): 537–564, ISSN 0214-3038, http://revistas.ucm.es/ghi/02143038/articulos/ELEM8484120537A.PDF .

  10. « In era MLXXVI die III feria occiderunt regem Veremutus in Val de Tamaron.  »

    Anales Castellanos Segundos CSIC

  11.   Reilly, Bernard F. (1995), The Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157, Blackwell Publishers Inc., 27. orrialdea .
  12.   O'Callaghan, Joseph F. (1975), A History of Medieval Spain, Cornell University Press, 195. orrialdea .
  13.   Martínez Díez, Gonzalo (2004), El Condado de Castilla (711-1038). La historia frente a la leyenda, Valladolid: Castilla eta Leongo Junta, ISBN 84-8718-275-8, http://books.google.es/books?id=LupPgeugGgEC&pg=PA724 .
  14.   Suárez Fernández, Luis (1975), Historia de España antigua y media, Rialp, 446. orrialdeak, ISBN 8432118826, http://books.google.cat/books?id=OeiQxLSvC2IC&pg=PA446&lpg=PA446&dq=batalla+atapuerca+1+septiembre+1054&source=bl&ots=rRQMPz5Lqe&sig=0yToP8LNiV7Wf2ncusUcFBjBQ4g&hl=ca&sa=X&ei=6CtDUIiSGoeGhQftx4CoBg&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=batalla%20atapuerca%201%20septiembre%201054&f=false .
  15. a b   Salazar y Acha, Jaime de (1992), «Reflexiones sobre la posible historicidad de un episodio de la Crónica Najerense», Príncipe de Viana (14): 537-564, ISSN 1137-7054, http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=15990 .
  16.   Foundation for Medieval Genealogy, Navarre (Garcia IV), http://fmg.ac/Projects/MedLands/NAVARRE.htm#GarciaVdied1054B .