Gela (Sizilia)

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Siziliako hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gela(argipena)».

Gela

 Sizilia
Izen ofiziala Gela
Estatua
Eskualdea
Probintzia
 Italia
 Sizilia
Caltanissetta
Koordenatuak 37°04′0″N 14°15′0″E / 37.06667°N 14.25000°E / 37.06667; 14.25000Koordenatuak: 37°04′0″N 14°15′0″E / 37.06667°N 14.25000°E / 37.06667; 14.25000
Gela non dagoen adierazten duen Italia-ko/-go/-eko mapa
Gela
Eremua 276 km2
Garaiera 46 m
Posta kodea 93012
Biztanleria 77.360 bizt. (2011)
Dentsitatea 280,29 bizt./km²
http://www.comune.gela.it


Gela (antzinako grezieraz: Γέλα[1]) Siziliaren hegoaldeko (Italia) hiri eta komun bat da, Caltanissettako probintziakoa, Mediterraneo itsasoaren ertzean. Gelatik Caltanissetta hirira 84 km daude. Gelako populazioa probintziako hiriburuarena baino handiagoa da, eta bigarrena landa eremuei dagokienez. 2011n 77.360 biztanle zituen hiriak;[2] eta metropoli-eremu guztia batuz, 138.000. Mugakide ditu Acate (RG), Caltagirone (CT), Butera, Mazzarino eta Niscemi (CL) komunak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tuzididesen ustez, Rodas eta Kretako kolonoek fundatu zuten hiria K. a. 690an, Sirakusaren fundazioaren 45 urte geroago. Antifemo eta Entimo ziren rodastarren eta kretarren buruzagiak hurrenez hurren. Rodastarrak Lindostik zetozenez, hiriari jarri zioten lehen izena Lindis izan zen (latinez: Lindii), baina azkenean hiriak Gela ibaiaren izena hartu zuen.

Hasierako mendeetako historia ez da oso ezaguna. Gelatarrak jatorrizko biztanleen kontra borrokatu ziren, baita taldeen arteko borrokak izan zituzten ere. Hauetako batean Telinesek (Gelonen arbaso bat) parte hartu zuen. Zabalkundeak, hala ere, estutasun ekonomiko eta sozialak ekarri zituen. Ondorioz, herri xumeak hiritik ihes egin zuen, eta Maktorionen finkatu ziren. Dianaren apaiz handiak matxinada kontrolatu zuen eta plebeioek Gelara itzularazi zituen. Greziarrek kolonia asko zituztenez Italiaren hegoaldean, nabaria izan zen haien eragina zonaldean. Gela sortu eta mende batera (K. a. 582an), herritarrek Agrigento fundatu zuten, denbora laburrean metropolia baino indartsuago bilakatuko zena, bereziki Falaris tiranoaren garaian.

Gobernua oligarkikoa zen Kleandro Gelakoak botere absolutua izan arte (K. a. 505-498). Kleandro hiltzean, bere anaia Hipokratesek hartu zuen boterea, Leontino, Kalipolis, Naxos, Hergetios eta Zakles (gaurko Messina) konkistatu zituena. Azken hiri hau Samosko kolonoei eman zien. Sirakusak Gelaren aske jarraitu zuen bere metropoliaren laguntzari esker. Korinz eta Korzira izan ziren beste hiri batzuk Gelaren menpekotasunaren kanpo geratu zirenak. Camarina, Sirakusaren kolonia, K. a. 492an matxinatu zenean, Hipokratesek borroka egin zuen Sirakusaren kontra eta hau garaitu zuen Heloros ibaian. Jarraian, setio jarri zion Sirakusari, baina azkenean, setiatzeari utzi zioten Camarina ordainketan hartu ondoren. Tirano hau hil zen K. a. 491n sikuluen (irlaren jatorrizko biztanleak) kontrako bataila batean. Gelonek, Hipokratesen ondorengoak, Sirakusa konkistatu zuen 484an. Han ezarri zuen bere gobernua Gelako populazioaren erdia hiri honetara eraman ondoren, bere anaia Hieron, Gelako gobernatzaile zen bitartean.

Agrigentoko Teronek Himera (Kartagoaren aliatua) konkistatu zuenean, kartagoar armada bat lehorreratu zen hiria laguntzeko. Teronek, kartagoarrek setiatuta zegoela, Gelonen eta Hieronen laguntza eskatu zuen. Aliantza hau garaile atera zen K. a. 480an Himera harresietako gudan, non Hamilkar buruzagi kartagoarrak bizitza galdu bitzuen. Garaipen honek eta urte bereko greziar hirien Salaminako guduko persiar inperioren kontra garaipenak, mendebaldeko helenismoaren goraldia sinbolizatzen du.

Gelo hil ondoren K. a. 478an, Hieronek Sirakusa gobernatu zuen, Gelan bere anaia Polizelos utzi zuen artean. Bere agintaldian gelatar asko atzerriratu zuen. Beste anaia batek, Trasibulok, K. a. 466tik 465era Gela eta Sirakusako tiranoa zen. Sirakusarrak matxinatu ziren eta Agrigento, Himera, Selinunte eta sikuloar armadarekin Dinomenidaren familiaren diktadura egotzi zuten, demokrazia moderatua ezarriz. Trastibulo Lokriko erbestean hil zen. Tiranoa egotzirik, exiliatuak itzuli ziren hiria birpopulatzera eta demokrazia ezartzera. Hiriak galdutako boterearen zati bat berreskuratu zuen: Eskilo dramagilea hiri honetan hil zen K. a. 456an. Populazioa handitzen ari zenez, kolono talde bat bidali zuten Camarinara, Gelonen aginduz jendez hustu zelako.

K. a. 466tik 406ra, Gelan eta Sizilian oparotasuna bizi zen. Gela Siziliako Ligaren buruzagiren bat zelarik, ateniar espedizioaren asmoa irla konkistatzeko garaitu zuen K. a. 415ean (Siziliako espedizioa).

Grezia Handia

K.a. 406an kartagoarrek Agrigento konkistatu eta sustsitu zuten. Gelak laguntza eskatu zion Sirakusako Dionisio I.ari. Hala ere, hau garaiz heldu ez zenez, gelatarrek gogor borrokatu ondoren, errenditu ziren hondakinak bihurtuta eta bere altxorrak arpilatuta, K. a. 405ean. Bizirik atera zirenek Sirakusan babesa bilatu zuten. K. a. 397an Gelara itzuli ziren eta Dionisio II.arekin borroka egin zuten inbaditzaileen kontra. Zenbait urte beranduago, K. a. 383an, independentzia lortu zuten.

K. a. 379an, kartagoar bandoa Gela abandonatu zuen eta Dionisiorekin borroka egin zuen mendebaldeko siziliar hirien kontra. Gerrak gorabehera anitz izan zituen, baina Gelak independentziari eutsi zion K. a. 363ko itunak adierazten zuen moduan.

K. a. 357an Dionen alde jarri zen hau Sizilian lehorreratu zenean. Timoleonen garaipenaren ondoren (K. a. 338), Gela, gainbehera zegoenez kolono batzuk birpopulatu zuten. Hauek, beste hiriren eta Zeos irlako biztanleak, Gelako oparotasuna handitu zuten.

Agatoklesen agintaldian, (K. a. 317-289) gatazkak gertatu ziren herritar xumeen eta aristokraten artean. Hasierako agintari honen tirania popularra zen, baina luze gabe bere boterea hedatu zen Siziliako beste hiriren gainean. Hori dela eta, Siziliako zenbait hiri Agatoklesen aurka matxinatu ziren Espartako laguntza eskatuz. Baina Akrotako espartiarraren armada garaitua izan zenez, hiriek kartagoarren laguntza eskatu zuten. Amilkar Giskon zen kartagoarren buruzagia. Honek Agatokles irabazi zuen Ekonomo gudan eta Sirakusa setiatu zuen. Hau ikusirik (K. a. 311), gainontzeko hiriak kartagoarren alde lerrokatu ziren.

Agatoklesen erantzuna izan zen guda Afrikara eramatea. Hori gauzatzeko, bere etsaien ondasunak konfiskatu zituen eta herritarrei zerga astunak ezarri zizkien. Afrikako espedizioa, K. a. 310ean hasi zena, hasieran arrakastatsua izan zen, aliatuak aurkituz Afrikako hiri eta herrien artean. Bitartean, Sizilian egoera kezkagarria zen, Agragas, Gelak eta beste hiri batzuk, kartagoarrek eta erbesteratutako oligarkek Sirakusa setiatzen zutelako. Azkenean, Agatokles tiranoak Gela menperatu zuen, hango 4.000 biztanle erail zituen eta hiriaren barruan kartagoarrengandik defendatu zen. K. a. 309an agrigentoarrak, Jenodiko buruzagia zelarik, altxatu ziren. Gela matxinada honekin elkartu zen Siziliako beste hiriekin batera.

Hiri-estatu moduan, oparoa izan zen. Baina bere politikari buruz, ez dago albisterik Fintias Agrigentoko tiranoa garaia arte. Agintari honek Gela kontrolatu zuen eta bere izeneko hiri bat fundatu zuen (K. a. 282) Likata hiria eta Himera ibaiaren bokalearen ondoan. Hiri hau populatzeko Gelako bizlanleak eraman zituen eta haien itzulera ekiditzekotan Gela birrindu zuen[3]. Zenbait urte beranduago, antzinako gelatarrak hiriako lekura itzuli ziren. Ezaguna da mamertiarrek suntsitu zutela baina ez da Lehen Gerra Punikoan aipatzen (bakarrik gelatarren Fintias hiriarekin zuten lotura agertzen da).[4]

Erromatar garaian Gelan zenbait biztanle zeuden Virgiliok, Plinio Zaharrak, Ciceronek eta Estrabonek aipatzen duten bezala. Zizeronek dio Eszipionek Gelari bueltazu zizkion Verresek lapurtutako estatuak, baina Estrabonen ustez, hiria populaziorik gabe zegoen Naxos eta Kalipolis antzineko hiri ospetsuak bezala. Seguruena, ez dugu literalki aipamen hau onartu behar, baizik eta jende gutxiko hiriak. Zentzu honekin Plinio Zaharrak eta Ptolomeoko Klaudiok diote hiri txikia zela. Geroago aipatzen ez denez, despopulatu omen zen.

Bizantziar agintaldian hiriak ez zuen hainbesteko garrantzirik eta arabiarreko garaian Gela "Zutabeen hiria" izenarekin ezaguna zen.

Erdiaroa eta Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Geroko hiria Federiko II.ak fundatu zuen K. o. 1233an. Hiri honen hasierako izenak, Terranova, 1928ra arte iraun zuen. Kokapen berriak, antzinako Gelaren mendebaldera zegoena, gaztelu bat eta harresiak zituen. Terranova, baita Herakles izenarekin ezaguna ere, 1369ra arte errege jabetza zen. Urte horretan Aragoiko Federiko III.ak Kiaramonteko Manfred III.ari eman zion. Hala ere, 1401ean Kiaramonteko Andrearen traizioaren ondoren konfiskatu zen eta esleituta zenbait noble aragoitarreri. Giovanni Tagliavia Aragonak sortu zuen 1530ean Terranovaren markesaren titulua eta 1561ean bere semea Karlok duke titulua lortu zuen. Terranova Aragonatarrek hiria gobernatu zuten 1640 arte. Urte horretan, Giovanna Tagliavia Aragona Ettore Pignatellirekin ezkontzean, azken familiak hartu zuen titulua. Pignatellitarrek eutsi zioten lurraldeari 1812ra arte.

Aro Garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Siziliako Terranova hiria 1927an Gela izendatu zen. Bigarren Munduko Gerraren Siziliako aliatuen inbasioan, AEB.etako Lehenengo Infanteriazko Dibisioa 1943ko uztailaren 9an hondartza hauetan lehorreratu zen. Aliatuek italiarren eta alemaniarren kontraeraso bat egotzi zuten.[5] Geroago, AEBetako armadado ingenieriek zenbait aeroportu egin zuten, 12. Aireko Konpaniak erabili zituenak Italiako kanpainan.

Gera eta gero, petrolioko findegi bat eraiki zen, Enrico Mattei industrial planaren barruan. Asmoa zen zonaldeko ekonomia suspertzea, baina turismo sektoreari kalte handia egin zion. Eraikuntzazko kaosak, programarik gabe egin zena, izugarrizko arazo sozialak sortu zituen.

1980an mafia elkarte bat gailendu zen, Stidda, bortizkeria eta erailketen protagonista zena. 2001eko abenduan, probintziako karabinieriek mafiaren kontrako operazio batean, 88 atxiloketa gauzatu zituzten eta Gelako Rinzivillo klanarekin erlazionatuta zeuden zenbait konpania moneta garbitzeagatik eta drogen trafikoengatik epaitu ziren.

Neurri handitan, mafiaren eraginez Gelan turismoa ez da garatu. Egin diren ahaleginak, modu misteriotsuan blokeatu egin dira.

Berriki, programa bat sortu da hiria garatzeko eta errekuperatzeko. Cataniako eta Palermoko unibertsitateek fakultateak ireki dituzte Gelan, eta alderdi historikoa, kostaldea eta Castelluccio berriztu egin dira.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri zaharraren lekuari buruz luze eztabaidatu da. Alikata, Salso ibaiaren bokalean, proposaturiko lehenengo tokia izan da. Inskripzio bat aurkitu zen baina uste da hiriko hondarrak Fintiasenak direla. Orokorrean onartu da Terranova modernoan zegoela, 30 km. ekialderago, Fiume di Terranova ibaiaren bokalean. Terranovaren gorpuzkinak oraindik ikusgai daude; hala nola, tenpluarenak eta harresiarenak. Indusketetan objektu asko aurkitu dira (monetak edalontziak...). Gela izena, psela (hotz) sikular hitzatik dator, latinezko gelu (izotz) hitzekin lotuta. Gelu ibaia jainkotzat hartuta zegoen eta hiriko monetetan giza-buru bat agertzen da Sosipoais izenburuarekin. Gelako lurraldea, oso emankorra, mendebaldera hedatzen zen. Gatza ere lortzen zen, garai hartako oso preziatutako produktua. Agrigentorekiko muga Himera ibaia zen. Barrualdera, 35 km luzatzen zen. Itinerarioek oraindik toki bat aipatzen dute Gelasium Philosophianis izenarekin (gaurko Piazza), lurraldearen muga markatzen zuena. Hiri honetan Gelako Apolodoro jaio zen, poeta komikoa. Hau izan zen Eskiloren bizilekua Atenastik kanporatuta izan zenean eta istripuz hil zena K. a. 456an. Pausaniasen arabera, hiriaren altxorra Olinpian gordeta zegoen eta Dedalok egin zituela hiriko zenbait estatuak, baina jadanik desagertuta zeudela. Apoloren estatua erraldoia kartagoarrek eraman zuten K. a. 405ean eta Tirora bidali zuten. Han zegoen Alexandro Handia feniziar hirian sartu zenean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gela Mediterraneoko kostan kokatuta dago, Gela ibaiaren estuarioan, Siziliako hego mendebaldean, Agrigento eta Ragusaren artean. Ondoko komunak Acate, Butera, Caltagirone, Mazzarino eta Niscemi dira. Manfria da bere juristikzioko kostaldeko herria.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gelaren klima erdilehorra (Köppen BSk) eta mediterranearraren artean dago (Köppen Csa). Duen prezipitazioari esker ez da erdi-lehorra sailkatzen. Neguak euritsuak eta epelak dira, udak, berriz, lehorrak eta beroak baina barneko zonaldeak baino epelagoak itsasoak tenperaturak moderatzen dituelako.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Smith, William, ed. (1854–1857). "Gela". Dictionary of Greek and Roman Geography. London: John Murray.
  2. (Italia) Iturria: Istat 2011
  3. Diodorus Siculus, XXII, 2, 4.
  4. Emanuele Zuppardo-Salvatore Piccolo, Terra Mater. Sulle Sponde del Gela Greco, Betania Editrice, Caltanissetta 2005, pgg. 162-163.
  5. La Monte, John L. & Lewis, Winston B. The Sicilian Campaign, 10 July - 17 August 1943 (1993) United States Government Printing Office ISBN 0-945274-17-3 pp.56-96


Galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gela (Sizilia) Aldatu lotura Wikidatan
Geografia
Italia
Artikulu hau Italiako geografiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.