Greziar arkitektura

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Misc.png
Wikiproiektu bat abian da
Arkitektura gaiari buruz.
Ataloren Stoa, Atenas

Greziar arkitektura, Antzinako Greziaren zibilizazioak garatu zuen arkitektura da. K. a. 776tik I. mendera arte garatu zen.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Greziar zibilizazioa mende luzeetan garatutako eragin ugariz loratzen da. Greziar zikloan, bi garai nagusi bereizten dira, aurrehelenikoa eta greziarra:

Zibilizazio minoikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zibilizazio minoikoa (K. a. 2000 - K. a. 1400 ggb.) egun greziarra den Kreta uhartean garatu zen. Mitologiaren arabera Zeus eta Europaren seme Minos erregearen gidaritzapean. Arkitektura minoikoa beraz Europan dugun lehen erreferentzia da.

Zibilizazio mizenastarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zibilizazio mizenastarra (K. a. 1600 - K. a. 1100 ggb.), akearrek, eoliarrek eta joniarrek egungo Peloponeso inbaditu zutenean abiatu omen zen. Doriarren inbasioekin, mizenastarrak Anatoliara jo behar izan zuten. Ordutik aurrera Grezia bitan banaturik gelditzen da: Doria (Grezia kontinentala eta Kreta) eta Jonia (Anatoliako kostaldea eta zenbait uharte). Arkitektura mizenastarrak beraz hedapen handiagoa izan zuen.

Zibilizazio greziarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Greziaren arkitekturak Arkitektura minoikoaren eta batez ere mizenastarraren eragin handia jaso zuen.

K. a. 1100. urtetik K. a. 800. urtera arteko epealdiak, garai iluna izena jasotzen du. Aldaketa garaia da. Epe honetan ez da idazkirik. Gizartea era berrian sailkatzen da, hiriak hiri-estatuak edo Polisak ziren, eta erregearen agintea aristokrata multzoek hartzen zuten.

Garai mizenastarreko eraikuntza nagusiek ere eraldaketak izan zituzten: gotorlekua santutegian bilakatu zen; jauregia edo Megaroia Tenpluak ordezkatu zuen, eta erregearen etxea izatetik jainkoaren etxera izatera igaro zen. Hiria beraz bitan banatzen zen: Akropolisa - hiriaren alderik garaiena, santutegiaren kokaleku – eta Metropolisa – beheko aldea, hiritarren egoitza –

Homero poeta greziarraren garaian pizten da zibilizazio greziarra. Homeroren poemei esker jaso dugu kultura greziarraren mitologiaren hein handia.

K. a. 776. urtean ospatu zen lehenengo Olinpiada, eta data hau erabiltzen da Antzinako Greziaren zibilizazioaren hasiera ofiziala definitzeko.

Eraikuntza sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakia eta naturaren arteko oreka, Greziar Kulturaren oinarrizko printzipioa zen. Oreka printzipio hau dela eta, greziar mitologian naturako elementu bakoitzari bere jainko bat zegokion. Greziar arkitekturan naturarekiko oreka printzipio hau agerikoa da, natura ahal bezain gutxien eraldatzen saiatuz.

  • Metaketa: arkitektura honen eraiketa printzipioa metaketa da. Hots, eraikuntzaren elementuak bata bestearen gainean gainjartzea. Modu honetan, ez ziren tentsio bereziak sortzen, beraz elementuak (naturalak) ez ziren bereziki tentsioan jartzen.
  • Ataria: Metaketaren aplikazioa sistema arkitrabatua da, edo ateburuen bidezko eraikuntza. Metodo honen erabilpen sistematikoak habe-zutabe sistema ekarri zuen, alegia, distantzia erregularretan banaturiko zabalgune ateburudun ugari. Greziarrek bazekiten arkuak eta gangak eraikitzen, baina sistema hauek ez zituzten ia inoiz erabiltzen.
  • Estalkiak: bi motako estalkiak erabiltzen zituzten: herri arkitekturan estalki lauak erabiltzen zituzten klima lehorra zelako; Tenpluen estalkiak ordea bi isurikoak ziren.

Greziarrek metaketa printzipioa mantenduz arkuak eraikitzeko bide berezi bat topatu zuten, arku izuna hain zuzen. Horrela ateburu txikiagoa erabili daiteke egitura osatzeko. Sistema honen eratorriak dira ganga izuna eta kupula izuna. Ateburuarekin, deskarga triangelua asmatu zuten.

Ordenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ordena klasiko
Doriar ordena

Aztergai berezi gisa tenpluetako zutabeak hartuz gero, gerora erromatarrek berrartuko zituzten hiru arkitektura-ordena grekoen ezaugarriak bereizi ditugu: doriar ordena, joniar ordena eta korintoar ordena.

  • Doriar ordena: Zutabeak sendoak dira, erdigunean alboetan baino pixka bat zabalagoak. Ez dute harroinik. Kapitelaren osagaiak abakoa eta ekinoa dira. Fustea ildaskatua da. Arkitrabea leuna da, apainketarik gabea. Frisoa metopaz eta triglifoz osatua dago.
  • Joniar ordena: Zutabeak lerdenagoak dira eta ez horren pisutsuak, eta harroina dute euskarri. Fustearen ildaxkek lerroarte handiagoa dute. Kapitelaren ezaugarri nagusia kiribilak dira. Ekinoa apaindura obalez hornitu ohi da. Frisoa leuna da, baina batzuetan erliebe apaingarriak ere ager ditzake.
  • Korintiar ordena: Dekorazio-aspektu landuagoak ditu. Kapitela akanto-hostoz eta kiribilez apaindurik ageri da.

Greziar tenplua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Greziar tenplu

Greziar tenpluak santutegietan eraikitzen ziren. Santutegiak bi multzotan sailkatzen dira:

  • Hiritarrak: Hauek Akropoliak ziren. Polis barruan eraikiak, eta Polisaren jabetza ziren.
  • Panhelenikoak: hiritik kanpo eraikiak ziren, uhartetan, mendian... Jainkoen gertakizun deigarri bat gertatutako edozein tokitan. Greziar guztien jabetza zen. Guztien artean, Olinpiakoa zen ospetsuena. Bertan ospatzen ziren Olinpiar Jokoak.

Elementuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Periboloa: santutegiaren limitea, eremu sakratua mugatzen zuen. Batzuetan harresi bat zen, bestetan marra soil bat.
  • Propileoa: santutegirako sarrerako atea.
  • Tenplua bera: Jainkoaren etxea.
  • Aldarea: Tenpluaren kanpo aldean kokatua. Bertan erritualak eta animalien sakrifizioak egiten ziren.
  • Jainkoaren irudia: Tenpluaren kanpo aldean ezarria.
  • Altxorra: garai panhelenikoetan izan zen soilik. Bertan tenpluaren altxorra gordetzen zen. Distilo itxurakoa.

Santutegi aipagarrienak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tenplu nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erekteion, ezohiko tenplua, Atenasen.

Eraikuntza publikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hirigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro Handiaren konkistekin hiri berriak sortu ziren erresuma berrietan. Hiri berri hauek hiri zaharren distribuzioa jarraitzen zuten. Baina distribuzioa mantentzen zuten arren, alegia elementu nagusien kokapena, ordenazio sistema berri batzuk erabili zituzten hiriak era simetrikoan antolatzearren. Horretarako Hipodamo Miletokoak asmatutako trama hipodamikoa erabili zuten. Kaleak erregularragoak bilakatu ziren, zabalagoak. Orografia aintzat hartzen ez zuten kaleak ziren. Aro helenistikotik aurrera, natura ez eraldatzeko ardurari eusten bazioten ere, bizitasuna galdu zuen ardura honek.

Etxeek, beren patio propioa zuten, eta gela nagusienak patiorantz jotzen zuten kaleko zaratatik babesturik geldituz.

Hainbat hiri hipodamiko:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Greziar arkitektura Aldatu lotura Wikidatan