Guardia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Arabako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Guardia (argipena)».

Guardia

 Araba
Guardia hiribilduaren zerumarra iparraldetik.
Guardia hiribilduaren zerumarra iparraldetik.

Guardiako armarria

Izen ofiziala Laguardia
Estatua
Erkidegoa
Lurraldea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Araba
Arabako Errioxako Kuadrilla
Alkatea Manuel Amézaga Cuende (PP)
Herritarra guardiar
Koordenatuak 42°33′15″N 2°35′3″W / 42.55417°N 2.58417°W / 42.55417; -2.58417Koordenatuak: 42°33′15″N 2°35′3″W / 42.55417°N 2.58417°W / 42.55417; -2.58417

Alava municipalities Laguardia.JPG

Eremua 81,08 km2
Garaiera 635 m
Distantzia 44 km Gasteiza
Posta kodea 01300 / 01308 / 01309 / 01321
Biztanleria 1.596 bizt. (2013)
Dentsitatea 19,68 bizt./km²
Sorrera 1164
http://www.laguardia-alava.com
Guardiako planoa, Francisco Coello geografoak 1840an egina. Nabaria da hiribilduaren kokagune estrategikoa muino luzearen gainean.

Guardia[1] Arabako hegoaldeko udalerri bat da, Arabako Errioxa eskualdean dagoena, Gasteiztik 64 bat kilometrora. Izen bereko hiribildua udalerriko erdialdean dago, eremu lauan nabarmentzen den muino baten gainean.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai batean, udalerriaren euskal izentzat Biasteri erabiltzen zen. Areago, deitura hori izen ofiziala izatera iritsi zen.[2]. Euskaltzaindiak, baina, udalerriaren euskal izena Guardia dela zehaztu zuen,[1] Henrike Knörr euskaltzain eta filologoak gai hori ikertu ostean.[2] Biasteri, ondorioz, egun Lantziegoko auzoa den herriaren izena da, antzina Guardiaren parte izan zena.[2]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kantabria mendilerroaren hegoaldean kokatzen da, Ebro ibaiaren ezkerraldean.

Ingurune naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiribildutik gertu Guardiako Biotopo Babestua dago. Bertan, urmael batzuk daude, lau guztira (El Prao de la Paul, Carralogroño, Musco eta Carravalseca), hezegune-multzo garrantzitsua osatzen dutenak. Agi denez, antzinean Ebro ibaiak sortutako laku handi baten lehortzearen ondorioz sortu ziren urmael horiek.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Hoya deituriko muinoan, Guardiatik 500 bat metrora iparrera, Burdin Aroko aztarnategi bat aurkitu zen 1935ean, horrek Guardia herria antzinakoa dela frogatzen du. Adituek diotenez, 4 hektarea zabala den La Hoya antzinako herrian duela 3.400 urtetik bizi izan zen jendea. Gaur egun bisita daiteke, alboan eraiki den museoarekin batera.

2008an Guardiako alde zaharrean K. a. III. eta II. mende bitarteko aztarnak aurkitu zituzten, adituek zeltiberiarrekin erlazionatu zituztenak[3].

Guardia oso hiri zaharra da. X. mendearen hasieran Guardiako muinoan gaztelua eraiki zuen Nafarroako Antso Abarkak, Nafarroako Erresuma Gaztelaren erasoetatik babesteko. Hiri garrantzitsua izan zen X-XII. mendeetan; bertan ezkondu ziren Gaztelako Antso III.a eta Nafarroako Zuria.

Nafarroako Antso VI.ak forua eman zion hiribilduari 1164. urtean.

Foruen jabe egindakoan Guardia hazi eta hedatzen hasi zen, eta hori kontuan hartuta, Fernando IV.ak hainbat eskubide erabiltzeko baimena eman zion merkataritza eta garapen ekonomikoa erraztearren. 1351. urtean, Nafarroako erresumaren eta Gaztelakoaren arteko gerrak ugariak zirenean alegia, Guardiak nafarra izateko borondatea berretsi zuen. Hala eta guztiz ere, urte batzuk geroago, Nafarroako Karlos II.a erregeak Gaztelako Henrike II.aren esku utzi zuen Guardia (1367). 1386an Gaztelako Joan I.ak berriro itzuli zion Guardia Nafarroako Karlos III.ari beaumontarren eta agaramontarren arteko guduen garaian Guardia Gaztelaren mende geratu zen, nahiz eta 1469an Nafarroaren esku egon.

Azkenik Fernando katolikoaren agintaldian (1486), Guardia Gaztelaren mende geratu, eta Arabako hiri bihurtu zen, nahiz denbora jakin baterako soilik onartu bertako biztanleek.

Independentziako gerran borroka latzak izan ziren Guardiaren inguruan: alde batetik frantsesak, eta bestetik Zurbanoren, Lezetaren (Dos Pelos) eta Minaren agindupean zeuden gerrillariak. Lehen Karlistaldian (1836), Arabako III. Batailoi karlistak hiria setiatu bazuen ere, ez zuen hartzeko aukerarik izan. Bigarren Karlistaldian, berriz, karlistek bitan hartu zuten hiria beren mende, eta liberalek bietan berreskuratu zuten.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazari herria da, batez ere. Dagoen industria nekazaritzaren, eta bereziki mahastien inguruan sorturikoa da. Guardiako ekonomia, beraz, ardogintzan eta haren inguruko turismoan oinarritzen da. Arabar Errioxako ardoaren ekoizle nagusietakoa da udalerria. Herriko upategietan ikus daiteke ardoaren ekoizpena pausoz pauso.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guardiako udalerria lau herriz osatua dago:

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guardiako biztanleria
1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006
2.296 2.465 2.188 2.168 2.323 2.348 2.315 2.053 1.609 1.585 1.486 1.401 1.485

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, PP alderdiko Manuel Amézaga hautatu zuten alkate.

Guardiako udalbatza

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua[4]
Alderdi Popularra (PP)
5
519 (%51,03)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
3
311 (%30,58)
Bildu
1
146 (%14,36)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
-
41 (%4,03)

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dakigu ziur noiz utzi zitzaion euskaraz hitz egiteari Guardian, baina nonbait IX eta XVI. mendeen bitartean koka daiteke haren galera.

Gaztelaniaz hitz egiten da nagusiki. Euskaldunak eta erdi-euskaldunak 68 dira gaur egun.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Abuztuaren 29an Joan Lepamoztu Deunaren eguna ospatzen da, udaren bukaera adierazten duena.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ysios upategia, Santiago Calatrava arkitektoarena
Berberanako baseliza

Guardiak Erdi Aroko herrien ezaugarri guztiak ditu: harresia, dorretxeak, oinetxeak, eliza erromaniko-gotikoa, gaztelu-dorrea, etab.

Erdi Aroko herrien artetik, hauxe da trazaketa eta hirigintza zaharra hobekien gordetzen duena.
Espazioaren banaketa iparraldeko eta hegoaldeko ertzetan dauden gotorleku-elizen inguruan dago egina. Erdiko kalea da Kale Nagusia, eta horren inguruan mendixkaren topografiari eusten dioten beste kale perimetralak daude, aldeetan kurbatzen direnak (Paganos, Santa Engracia eta jadanik desagertua dagoen horren luzapena, San Juan). Erdi Aroko tipologia gordetzen duten zeharkako kantoiak mozten dituzte horiek (batez ere Esquide eta Castillo kalea).
Guardia herriaren Erdi Aroko hirigintzak garbi mugatzen zituen hiriaren hainbat eremu funtzio berezitarako. Iparraldearen funtzio garrantzitsuena herria babestea zen, horretarako zeuden gaztelua eta gotorleku-eliza. Hego-ekialdean juduen auzoa zegoen, inguruan harresiaren hego eta ekialdeko zatiak, Kale Nagusia (mendebaldean) eta plaza eta San Joan eliza (iparraldean). Beste hiri-eremuan biltzen zen jenderik gehiena, gizarte mailaren arabera hiru kaletan banatuta, honelaxe: Kale Nagusian jauntxoak, elizatik eta udal erakundeetatik hurbil. Paganosen merkatariak eta burgesak eta Esquide kalean eta beste kantoietan herri xehea.

Guardiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guardiako hirigune historikoaren egungo oinplanoa.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Guardia Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa