Hegoafrikako historia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Boskimano edo San herriko lagun batzuk.

Hegoafrikako historia askotarikoa eta aberatsa da, Historiaurretik herri, kultura eta etnia anitz bildu eta nahastu baitira. Boskimanoen kultura gutxienenez duela 25 000 urtetik dago Hegoafrikan, eta bantuena duela 2 500etik. Idatzitako historia europaak etortzean hasi zen. Portugaldarrak joaten lehenengoak izan baziren ere, lurraldea ez zuten kolonizatu. Lehen kolonizatzaileak herbeheretarrak izan ziren, XVIII. mende bukaeratik aurrera britaniarrekin lehian. Azken urteotako historia apartheid izeneko erregimen baztertzaileak eta honen amaierak markatu dute.

Historiaurrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoafrikako eremuan bizi izan den lehendabiziko gizatalde ezaguna boskimanoak edo san herria izan dira. Ehiztari-biltzaileak ziren, eta aztarna arkeologikoen arabarera azkenengo 25 000 urteetan egon dira han. San kopuru txiki batek oraindik ere bizirik dirau Hegoafrikan.

Duela 2 500 urte, san batzuk aberezain bilakatu ziren. Khoikhoi izenarekin, Iparraldera jo zuten hasieran, baina geroago hegoaldera itzuli ziren. Hor, sanekin nahastu ziren. Hori dela eta, zaila da bien artean bereiztea, baina horretarako san eta khoisan izenak ematen zaizkie.

Bantuen etorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Khoikhoi agertzearekin batera, bantuak ipar-mendebaldetik etorri ziren, Niger ibaiaren deltatik hain zuzen ere. Burdin Aroko herri nekazal eta aberezain hori K. a. 1000 inguruan hasi zen migratzen. Egungo KwaZulu-Natal probintzia K. o. 500 inguru iritsi ziren. Mugimendu hori ez zen batera egin, olatu txikiren modura baizik. Haien aurrean, herri ehiztari-biltzaileak mugiarazten zituzten.

Aberezainak eta nekazariak izateaz gain, burdina ere lantzen zuten, eta herrietan bizi ziren. Banturen ondorengoak gaur egun nguni hizkuntzatik eratorri ziren hizkuntzetan (xhosa edo zulu besteak beste) mintzatzen dira.

Ikerketa arkeologikoen arabera, bantuak eta san/khoisan bakean bizi ziren elkarrekin. Egun ere khoisan eta bantuen kulturen arteko integrazioa ikus daiteke.

Lehenengo europarren etorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaldarrak iristen lehenengo europarrak izan ziren. XVI. mendean kostaldea euren mapetan marraztu zuten. 1498rako, esaterako, Natalera heldu ziren.

Ingelesek 1620an lehenengo bizitoki europarra ezarri zuten, arrakastarik gabe. Baina lehen kokapen iraunkorra herbeheretarrek paratu zuten. 1652an Herbeheretako Ekialdeko Indien Konpainiaren babespean eraiki zuten, Indiarako bidean oso kokagune estrategikoa ez bazen ere. Lurmutur Hiria 1657an fundatu zuten holandarrek. Hiri hori garrantzitsuagoa izanda, lehendabiziko esklaboak iristen hasi ziren.

Frantziako higanotak 1707ko kanporatzearen ondoren ailegatu ziren. Orduko, koloniek 2000 biztanle eta 1000 esklabo inguru baino ez zituen. XVIII. mendearen hasieran barnealdera sartzeko lehenengo saioak egin ziren, eta beraz, bantuen aurkako estreinako gatazkak suertatu ziren.

Britaniarren etorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Britainiarrak 1795ean Lurmutur Hiria hartu zuten lehen aldiz. Nahiz eta 1803an husteko beharra izan, 1806an berriro eta behin betiko konkistatu zuten. Populazio britainiar etorri berriaren eta boer aurreko populazio europarren artean ere liskarrak gertatzen hasi ziren horrez geroztik.

1814tik aurrera, britainiarren etorrera areagotu zen. Desoreka horrek eraginda, boerrek barnealdera jo zuten. 1837 eta 1854 bitartean "Trek Handiak" izeneko migrazioetan komunitate osoak mugitzen ziren. Boerrek, britainiarren menpetik kanpoko errepublikak osatu zituzten: Natal (1843an Erresuma Batuak bereganatua), Transvaal (1852an Erresuma Batuak onartua) eta Orange (1854an onartua).

Egonkortasunak harik eta Transvaalen diamanten meatokiak aurkitu ziren arte iraun zuen. Aldi berean, britainiar populazioak ere barnealdera jo zuen. Boerrek etorri berri hauei eskubide politikorik aitortu ezean, bi komunitateen arteko liskarrak sortu ziren.

Natal, ordea, zuluen lurraldea zen. Boerrek 1838ko abenduan Ibai Odoltsuaren Borrokan (Ncome ibaian) garaitu zituen zuluak. Britainiarrek, behin zonaldea bereganatuta, azukre sail handiak ezarri zituzten, aldameneko lurraldetako zuluek landuko zituztelakoan. Aitzitik, zuluak gerragintzan tradizio handiko herria zen, eta matxinatu ziren. Anglo-Zulu gerretan, 1879ko Isandlwanako borrokan zuluek britainiarrak umiliatu zituzten, 1 400 bat soldadu britainiarrak hil baitzituzten. Hala ere, azkenean Britainiar Inperioaren menpe geratzekoa zen garai horretan Zululandia izena jaso zuen lurralde hori, egungo Natal hain zuzen ere.

Boerren Gerrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Boerren Gerrak

Boerren eskualdeetan meategietan lan egiten zuten britaniarrek eta errepublika horietako afrikanerrek liskarrak sortzen zituzten haien artean. Eskubide zibilak txuri guztiei ematea eskatu zuen Erresuma Batuak, eta horren alde sortu ziren matxinadak bortizki itzali zituzten boerrek, nolabait Alemaniaren babespean.

Azkenean, 1899 eta 1902 bitartean iraun zuen gerrak. Oso krudela izan zen, nekazarien armada garaitzea espero baino zailagoa suertatu baitzitzaion Erresuma Batuari. Kontzentrazio-esparruak eta aurkarien ondasunen suntsiketak ohikoak izan ziren.

Bakearekin, ordea, bi komunitate horien arteko oreka bilatu zen. Gerra irabazita Britainiar Inperioaren subiranotasuna nagusitu zen. Nolanahi ere, boerrek autonomia eskuratu zuten, txuri guztien lege-berdintasunpean.

Apartheid-aren garai luzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Apartheid garai ilunak 1948tik 1990 arte luzatu zen, 42 urte haietan herrialdeko herritar gehienen eskubideak zapalduz errepresio bortitzaren bidez.

Apartheid ostean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1994ko maiatzaren 9an Nelson Mandela presidente bihurtu zen Afrikako Kongresu Nazionala haren alderdiaren eskutik, herrialdeko postu politiko gorena lortu zuen lehen pertsona beltza bihurtuz.

2010eko ekain eta uztailaren artean Munduko Futbol Txapelketa antolatu zuten herrialde honetan, kontinente osoan horrelakorik lehenengo aldiz gertatu zelarik.

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Hegoafrikako historia Aldatu lotura Wikidatan