Hiriberri (Aezkoa)

Artikulu hau Aezkoako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Hiriberri.

Hiriberri
Nafarroa
Izen ofiziala	Hiriberri / Villanueva de Aezkoa
Estatua Erkidegoa Merindadea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Zangozako merindadea
Alkatea	César del Río Bayonés (jardunean)
Herritarra	hiriberriar
Koordenatuak	42°56′44″N 1°13′50″W
Eremua	21,30 km2
Garaiera	930 m
Distantzia	54 km Iruñera
Posta kodea	31671
Biztanleria	121 bizt. (2012)
Dentsitatea	5,68 bizt./km²
[www.hiriberri-villanuevadeaezkoa.es www.hiriberri-villanuevadeaezkoa.es]

Hiriberri edo -izen bereko beste herriengandik bereizteko- Hiriberri Aezkoa Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Aezkoako ibarrean kokatua. Berrendiko harkaitzaren oinean dugu, Abodi mendilerroaren mendebaldeko muturrean. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 121 biztanle ditu.

Inguru naturala eta kokapena

Herria, Nafarroa ekialdean kokatzen da, Zangozako merindadearen ipar-ekialdean. Hiriberrik Orbaizeta eta Orbararekin egiten du muga iparraldean, Jaurrietarekin ekialdean, Aria eta Ariberekin mendebaldean, eta Garaioa eta Abaurrepearekin hegoaldean.

Ibarraren %60 basoak dira, guztira 12.101 hektarea inguru, horietatik pagoak 9.538 hektarea eta haritzak 1.620 hektarea direlarik. Abeltzaintzarako larreak udalerriaren lurren %28 dira.

Historia

Erdi Aroan sortu bide zen: Hiriberriko herriaren lehen aipamena 1366. urteko dokumentu batean aurkitzen da, Ireberri izenaz. Herri berria esan nahi duen arren, Ibarreko herririk zaharrena da. Aezkoako ohiko herri baten adibiderik argienetakoa da: kale harriztatuak, Ibarreko armarria duten aurrealdeak, eta garaiak.

1845. urtean udalerri bihurtu zen, Aezkoako ibarra eratzen zuten herriak bereizi zirenean.

Ekonomia

Bertako ekonomia jarduera nagusia (langileen % 67) laborantza (garia, garagarra, patata, bazkarako landareak) eta abere hazkuntza (ardi eta behi azienda) dira. Basoa eta zurgintza (beharginen % 19). Latxa, behi-gorri eta burguete arrazako behor ugari dago.

Zurgintza duela 200 urtetik hona zurgintzak garrantzia izan du herrian, eta herriak ehundaka hektarea baso dauzka.

Demografia

Hiriberriko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
466	426	436	436	446	352	355	279	221	195	175	142	135

2008ko erroldaren arabera, bost etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,88 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Ondasun nabarmenak

Ibarreko etxerik zaharrenak ditu (XVI. mendekoak), apaindutako arku, leiho eta armarri ederrak dituztenak. Aipatzekoak dira armarri landuak dituzten ateburuak.

• Arrese etxea, herriko sarreraren ondoan kokatua, bere arkuteriarekin, Ibarreko etxerik ikusgarrienetakoa da. Hiriberritarrek katedrak edo katredak egiten zituzten, egurrezko aulki txikiak, suaren ondoan negu gogorrak igarotzen laguntzen zutenak.
• Errota. Herriaren ondoan errota berri bat dago, ibaiaren ondoan zegoen errota zaharraren makinaria duena. Errota zaharra Irati ibaiaren ondoan dago, Betolegiren aldamenean, zubi zintzilikaria igaroz, hegoalderantz, 200 metrotara. Haren horma handiak ikus daitezke, eta errekastoaren kanalizazio txiki bat ere badauka.
• Gurutze ezagunak. Jatorri historiko ezberdinei edo elezaharrei loturiko zenbait gurutze daude. Esanguratsuena Arrese deritzona izan daiteke, 1645ekoa da, San Frantzisko xendan dago eta gurutzea galdu zuen. Diotenez, Arrese Jaunaren alaba hil zuten otsoek; bertze elezahar baten arabera, Gauekok (gaueko izpirituak) bahitu zuen.
• S. Salbador eliza. Gotikoa da (XIV-XV. mendekoa) eta XVII. mendean kapera barrokoa gehitu zitzaion. Nabe bakarrekoa, aurrealde zuzena dauka. Erretaula Nafarroako erromanista estiloko garrantzitsuenetakoa da, XVII. mendekoa, Bengoetxeak (Antxieta eskulturgile handiaren ikasle aurreratua) egina.
• Tumulua. Zelane muinoan (egoera onean, 1.200 mra).
• Ugaibelko trikuharria.
• Garaiak. Arian bezala, 4 garai gelditzen dira: Erreka, Elizondo, Portal eta Jauki.

Euskara

Hiriberrik ibarreko ehuneko altuena dauka euskaldunei dagokienez, 2001ean ia biztanleen erdia zen euskal hiztun. Nafarroako Foru Erkidegoko 1986ko Euskararen Legearen arabera, eremu euskaldunean dago.

Horien artean, asko aezkeraz, bertako hizkeran, mintzatzeko gai dira oraindik.

Politika

Udal hauteskundeak

2007an ez zen udal hauteskunderik izan Hiriberrin, ez zelako inongo talderik aurkeztu.

2011n egoera bera zela eta, César del Río Bayonések segitu zuen jarduneko alkate.

Udaletxea

• HELBIDEA: San Salbador kalea, z/g

Alkateak

Alkateen zerrenda

1979-1983
1983-1987
1987-1991
1991-1995
1995-1999
1999-2003
2003-2007	María Isabel Ancho Buruzko	Aritz Artea
2007-2011	César del Río Bayonés	Kudeaketa batzordea
2011-	César del Río Bayonés	Kudeaketa batzordea

Jaiak eta ospakizunak

Salbatore edo Igokundearekin batera ospatzen dira, maiatzean.

Ikus, gainera

• Nafarroako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Hiriberriko udalaren webgunea.
• (Gaztelaniaz) Hiriberriri buruzko informazioa Nafarroako udalaren webgunean.
• San Salbador kalearen ikuspegia Google Street View-n.