Hondarribia

Hondarribia
Gipuzkoa
Hondarribia, Hendaiatik ikusita.
Izen ofiziala	Hondarribia
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Bidasoaldea
Alkatea	Aitor Kerejeta Cid (EAJ)
Herritarra	hondarribiar
Koordenatuak	43°21′58″N 1°47′35″W
Eremua	28,63 km2
Garaiera	11 m
Distantzia	19 km Donostiara
Posta kodea	20280
Biztanleria	16.518 bizt. (2012)
Dentsitatea	576,95 bizt./km²
Sorrera	1203 Donostiako Forua
http://www.hondarribia.org

Hondarribia (bertakoen hizkeran, Onddarbi) Gipuzkoa ipar-ekialdeko udalerria da, Txingudiko ezkerraldean kokatua, Bidaso ibaia itsasoratzen den lekuan.

Irun eta Hendaiarekin batera Txingudiko metropoli-eremua osatzen du, 90.000 biztanle dituena eta Espainia eta Frantzia estatuen artean banatua. 1203an Alfontso VIII.a Gaztelakoak hiribildu titulua eman zion, eta Donostiako Forua.

Gaur egun 17.000 biztanle ditu, eta haren jarduera nagusiak zerbitzu sektorea, turismoa, arrantza eta nekazaritza dira. Haren kokagune estrategikoagatik, bertan gaztelu bat eraiki zuten eta hesi batez inguratu, hiri-erdiguneak bere Erdi Aroko urbanismoa gorde du urteen joanean. Alde Zaharretik kanpo dago Portu auzoa, arrantzaleen auzoa.

Geografia

Ingurune naturala eta klima

2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Hondarribiak (Irunekin batera) oraindik ez zituela hondakin urak arazten. Eginbehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.

Auzoak

2001. urtean udalak auzo-izen ofizial hauek onartu zituen:

• Akartegi
• Alde Zaharra
• Amute-Kosta
• Arkolla
• Gornutz (Montaña)
• Jaitzubia
• Mendelu
• Portua
• Puntalea
• Zimizarga

Historia

Sakontzeko, irakurri: Hondarribiko historia

XVII. mendeko irarlana.

1203. urtean Alfontso VIII.a Gaztelakoa erregeak Hondarribiari hiri-gutuna eman zion. Erdi Aroan Hondarribia merkataritzako portu aberatsa ere izan zen, izan ere, bertatik itsasoratzen ziren Gaztelako eta Nafarroako hainbat gai (garia, ardoa, metalak...) Flandeserako eta Europarako beste portu askotarako.

Mendeetan zehar Hondarribia gotorleku ia menderaezina izan zen. Kuboz eta bastioiez babestutako harresiek hiri osoa inguratzen zuten. Horiek hainbat setiotan babestu zuten hiria.

XIX. mende hasieran Hondarribia erabat suntsituta zegoen, haren Alde Zaharrean hondamendia besterik ez zegoen. 1805ean, berriz, egoera horretatik ateratzeko udal agintariek Nafarroarekin bat egitea proposatu zuten. Erregeak proposamena onartu zuen eta Hondarribia, Irun eta Lezo Nafarroaren baitan geratu ziren. 1810ean Thouvenot jeneralak aginduaz berriro Gipuzkoara itzuli ziren.

Napoleonen garaietan hiria frantsesen menpe egon zen.

Lehen Gerra Karlistaren hasieratik karlisten eskuetan erori zen, eta haiek hiria gotortu egin zuten. Alkateak, Jose Maria Iriartek, liberala zenez, Hendaiara alde egin behar izan zuen. 1836ko uztailaren 11n George Lacy Evans, Britaniar Legio Laguntzailearen burua, hiria menderatzen saiatu zen, karlisten eta Frantziaren arteko komunikazioa deuseztatzeko asmoz. Hala ere, ez zuen bere helburua lortu, eta britainiarrek atzera egin behar izan zuten. Tropa karlistek, Gibelalde buru, ingelesei erasotzea lortu zuten eta Jaizkibelgo bidetik atzera egitera behartu zituzten,Pasaiara. Hurrengo urtean liberalak berriro saiatu ziren hiria menperatzen, eta Oiartzun eta Irun konkistatu ondoren, Hondarribiko goarnizioaren errendizioa lortu zuten 1837ko maiatzaren 17an.

Hirugarren Gerra Karlista 1872an hasi zen, baina horren eraginak ez ziren Bidaso Beherera heldu 1874. urtera arte. Urte horretan Karlosen tropek Iruni eraso zioten. Hondarribia ere inguratu zuten baina ez zuten beren asmoa bete eta setioa amaitu behar izan zuten.

Gerra bukatu ondoren, berpizkunde bat izan zen, eta udatiarren fenomeno berria aprobetxatuz, hiri berri bat eraiki zen. Zabalgunea egin zuten eta Portu auzoa hirigunea bihurtu zen alde harresituaren kaltetan.

Hondarribiko Alde Zaharreko enparantza.

Ondasun nabarmenak

Hondarribiko gaztelua edo Karlos V.aren gazteluaren sarrera nagusia.

Hirigunea oso garatua dago, oin laukizuzena eta erregularra dauka eta kale paralelo eta elkarzut edo perpendikularrez osatua dago. Hiriguneko kale garrantzitsuena Kale Nagusia da hain zuzen ere. Kale horrek lotzen ditu Santa Maria Arkua eta Arma Plaza. Hegoaldetik iparraldera doan kalea da eta bertan daude hiriko eraikin garrantzitsu eta bereizgarrienak, hala nola, udaletxea, eliza eta, hirigunearen lekurik garaienean, Karlos V.aren gaztelua edo jauregia.

Kale Nagusiarekiko paraleloak dira hirigunearen bide sarea osatzen duten kalerik gehienak, hau da, Apezpiku, Panpinot, Eguzki, Ubilla, Juan Laborda, Iparralde eta Harategi kaleak Etxenagusia Margolaria, Denda, San Nikolas eta Satarka kaleak ekialdetik mendebaldera gurutzatzen dituzte kale horiek San Nikolas kalea nabarmenduz, kale hori baita hirigunearen kale behinenetako bat, bertako eremu publiko garrantzitsuena (Arma Plaza) eta kanpoko aldea bi ate nagusietako baten bitartez komunikatzen dituelako.

Txantelketa gotikoa hobekien gordetzen duten etxeak, hau da, fatxada gutxi, sakonera asko eta mehelin bera duten etxeak, hirigunearen hego-ekialdean daude, batez ere Apezpiku kalean, Kale Nagusian eta Panpinot kalean, bai eta Arma Plaza eta San Nikolas eta Denda kaleetako ekialdean ere. Alde horietako etxe askok mehelin mailakatua daukate fatxadan.

Etxe gehien gehienek beheko solairua eta bi edo hiru solairu gehiago dauzkate, harlangaitzezkoak (edo harlanduzkoak, beheko solairuetan) eta zurezko nahiz adreiluzko egituradunak. Egindako etxe-ordezkapenak lehendik zeuden etxeen eskema zaharra gordez egin dira, beraz hirigunea oso homogeneoa da.

Harresi barruko gainerako espazioei buruz aipatu beharra dago lorategi, orube huts eta denbora pasarako eta jostatzeko leku asko dagoela. Kaleek ere hirigunearen antzinako itxurari eusten diote, haien zoladura galtzadarri laukizuzenez egina baitago.

Dudarik gabe, harearrizko morkaitz izugarri handiz egindako harresia da hiriguneari itxura monumentala ematen dion elementurik garrantzitsuena, XVI. mendean hiria babesteko eraiki eta oraindik ere, hein handi batean, zutik dirauena.

Guadalupeko baseliza.

Hauek dira eraikin nabarmenak:

• Jasokundeko eta Sagarrondoko Andre Mariaren eliza (1474 - 1549 artean eraikia, dorrea XVIII. mendean)
• Guadalupeko baseliza (XVIII. mendekoa, herrigunetik kanpo)
• Karlos V.aren gaztelua
• Zuloaga jauregia
• Mugaretenea etxea (XVI. mendekoa)
• Egiluz jauregia (XVII. mendekoa)
• Udaletxea (1731 - 1740)
• Santa Maria atea
• San Nikolas ateak
• San Telmo gaztelua (herrigunetik kanpo)
• Guadalupeko gotorlekua (herrigunetik kanpo)
• Portuko arrantzaleen etxeak (herrigunetik kanpo)

2000ko apirilaren 4an, Eusko Jaurlaritzak monumentu-multzo izendatu zuen Hirigune Historikoaren Esparru Arkeologikoa, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Demografia

Hondarribiak ez zuen jasan 1950eko eta 1960ko hamarkadan bere auzoko Irunek jasan zuen hazkunde handia. Horrek ez du esan nahi ez zuela hazkunderik izan; izatez, XX. mendearen bigarren erdialdean biztanleria bikoiztu zuen, eta hazkundeak jarraitu egin zuen XXI. mendearen hasierako hamarkadan.

Biztanleriaren bilakaera

Politika

Portuko auzoko etxe koloredunak

Aitor Kerejeta Cid (Euzko Alderdi Jeltzalea) da Hondarribiko alkatea 2007ko hauteskundeez geroztik, 2011ko hauteskundeetan berriro errepikatuz. 2007an EAJk 6 zinegotzi lortu zituen: Aitor Kerejeta Cid, Juan Mari Altuna Muñoa, Maite Pelaez Arregi, Arantzazu Ocio Larrañaga, Gregorio Berrotaran Etxeberria eta Maiaia Urrutia Gastesi; EAk 4 zinegotzi lortu zituen: Ion Elizalde Caballero, Xabier Tife Susperregi, Isabel Olazabal Lekuberria eta Florencio Arrieta Mendizabal; EAE-ANVk 3 zinegotzi lortu zituen: Mikel Mariskal Balerdi, Miren Legorburu Galaieta eta Asier Sistiaga Segurado; PSOEk 2: Maria Luisa Arija Soutullo eta Jesús Ignacio Álvarez Ieregi; EBk 1: Maria Angeles Santos Prieto eta PPk 1: Jose Manuel Lizarraga Dorda.

2009ko abenduan, Ramon Labordak Maria Luisa Arija ordezkatu zuen.

Borja Jauregi (Euzko Alderdi Jeltzalea) 1995 eta 2007 bitartean izan zen Hondarribiko alkatea eta Eusko Alkartasunarekin batera gobernatu zuen Hondarribia hiria.

Udal hauteskundeetako emaitzak

Alderdiak	2011		2007
	Botoak	Zinegotziak	Botoak	Zinegotziak
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	2.788	8	2.388	6
Bildu	2.066	5	-	-
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE-PSOE)	742	2	710	2
Hamaikabat (H1!)	655	1	-	-
Alderdi Popularra (PP)	613	1	550	1
Eusko Alkartasuna (EA)	-	-	1.612	4
Eusko Abertzale Ekintza (EAE)	-	-	1.310	3
Ezker Batua-Aralar (EB-Aralar)	-	-	523	1

Jaiak

• Inauteriak
• Apirilaren 25: San Marko, Opilaren eguna
• Ekainaren 29: San Petri, arrantzaleen eguna
• Uztailaren 25a: Kutxa entrega
• Irailaren 8a: Guadalupeko festak, ohiko alardearekin

Hondarribiar ospetsuak

• Candido Saseta (1904-1937), militarra.
• Fernando Artola Bordari (1910-1983), idazlea.
• Remigio Mendiburu (1931-1990), eskultorea.
• Txomin Artola (1948-), abeslaria.
• Javier Busto (1949-), konpositorea.
• Ramon Roteta (1951-), sukaldaria eta eskulturgilea.
• Janfri Topera (1958-), aktorea.
• Mikel Garmendia Ugarte (1961-), idazlea.
• Jose Maria Olazabal (1966-), golfaria.
• Mercedes Iridoy, Hondarribiko alkatea.
• Ane Muñoz Mitxelena (1967-), zinemagilea.
• Kote Pikabea (1970-), futbolaria.
• David de Jorge (1970-), sukaldaria.
• Unai Emery (1971-), futbolari ohia eta entrenatzailea.
• Judas Arrieta (1971-), artista.
• Ainhoa Etxaide (1972-), sindikaria.
• Mikel Errazkin (1973-2008), musikaria
• Joseba Llorente (1979-), futbolaria.
• Juan Jose Lapitz, sukaldaria.
• Xabier Lapitz, kazetaria.
• Sorotan Bele, zeltiar musika taldea.

Herritik kanpo jaiotako hondarribiarrak

Hondarribiak bere ingurune eta lasaitasunagatik betidanik jende asko erakarri du bertan bizitzera. Haien artean honakoak:

• Salbador Zapirain Ataño
• Alfonso Sastre
• Nestor Basterretxea
• Txabi Basterretxea
• Eva Forest
• Andrés Vilariño
• Klaudio Otaegi
• Jose Maria Etxaburu Kamiñazpi
• Arantxa Urretabizkaia

Musika taldeak

• Dut
• Sorotan Bele
• Beti Mugan

Ekonomia

Arrantza

Hondarribiko arrantza-portua baxurako azpisektorean baizik ez da aritzen. Ontziak bi arrantza-motakoak ditu: ur azaleko arrantza (inguraketa-arrantza eta beita biziko atun-arrantza) eta artisau-arrantza (hegaluzerako eta legatzerako ontziak).

Hondarribiko arrantza-flota 2002. urtean 28 itsasontziz osatua zen. Horietako %39,5, hau da, 15 ontzi (69 marinel), artisau-arrantzakoak ziren, eta gainerako % 60,5a, hots, 23 ontzi (312 marinel), azaleko arrantzan aritzen ziren.

Hondarribiko arrantza-flotak gehien harrapatzen dituen espezieak hauek dira: lehenbizi berdela, eta gero atuna, sardina, hegaluzea eta txitxarroa.

• (Euskaraz) Arrantzaleen Kofradia

Komunikabideak eta azpiegiturak

• Aireportua: Donostialdea eta Bidasoaldea zerbitzatzen dituen aireportua.
• Arrantza portua: Euskal Herriko kairik garrantzitsuenetarikoa da.
• Kirol portua

Erreferentziak

• Edukiaren zati bat monumentu hau sailkatutako kultura ondasun izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

Kanpo loturak

• Hondarribiko Udala (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Ingelesez) (Katalanez)