Iberiar Penintsulako Gerra
| Iberiar Penintsulako Gerra | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Napoleondar Gerrak | |||||||
 |
|||||||
|
|||||||
| Gudulariak | |||||||
 Espainia Portugal Erresuma Batua |
 Frantziar Inperioa |
||||||
| Buruzagiak | |||||||
| Arthur Wellesley Blake y Joyes Francisco Castaños Juan Martín Díez Miguel de Álava Gregorio de la Cuesta William Beresford John Moore † Bernardino Freire † |
Napoleon I.a Josef Bonaparte Joachim Murat Jean-Andoche Junot Jean de Dieu Soult André Masséna Louis Gabriel Suchet Joseph Mortier |
||||||
Iberiar Penintsulako Gerra edo Espainiako Independentzia Gerra Napoleondar Gerren barnean Iberiar penintsulan Espainiak, Portugalek eta Erresuma Batuak, alde batetik, eta Frantziako Lehen Inperioak, bestetik, borrokatutako gatazka izan zen. Gerra hasi zen armada frantziarrek Portugal 1807an eta Espainia 1808an konkistatzean. Seigarren Koalizioak 1814an Napoleon gailentzean amaitu zen.
Britainiar eta Portugaldar armadek Portugal defendatuta, Espainian tropa erregularrek zein irregularrek (elkarren arteko loturarik gabeko gerrillarien taldeek) frantziarrei aurre egiten zieten. Napoleonen armadak, hornidurak galtzeko beldur, ez ziren espainiarrak gainditzeko eta lurraldea baketzeko gai. Gerrako azken urteetan, Errusiaren inbasioa zela medio Frantzia larri ahulduta zegoela, Wellingtongo dukea buru zuten armada aliatuek frantziarrak Pirinioez bestaldera eraman zituzten.
Gerrako zamak Portugalgo eta Espainiako egitura soziala eta ekonomikoa suntsitu zituen, eta istiluz beteriko epeari hasiera eman zion. Iberiar Penintsulan, frantziarren aurkako gerran borrokatutako ofizialek 1850 arte burutu zituzten hainbat gerra zibil (tartean Lehen Gerra Karlista), liberal eta absolutisten artean. Penintsulako Gerrak Ameriketako kolonien gainean ere eragina izan zuen, eta haien independentzia prozesua piztu zuen txinparta izan zen.
Eduki-taula |
Historia[aldatu]
Napoleon Bonaparte, Frantsesak Espainia inbaditzea erabaki zuen Karlos IV. ahultasuna aprobetxatuz. Inbasioaren aitzakia, Portugalek ezetz esan zuela Ingalaterra kontrako blokeo kontinentalaren proposamenari. Enperadoreak Karlos IV.ari Ameriketako enperadore titulua eskaini zion bere tropak Espainiatik pasatzearen truke. Frantsesak Portugal inbaditu zuten eta zenbait hiri espainoletan instalatu ziren. 1808ko Martxoan Espainiarrak Frantsesek Espainia konkistatzea beldurra zutenez Fernando VII. printzeak Aranjuezeko matxinada antolatu zuen. Karlos IV. bere semea jarri zuen errege. 1808ko apirilean Baionako abdikazioak gertatu ziren eta Napoleon Fernando eta Carlosi bere tronutik joateko behartu zituen. Maiatzaren 2an, Madrilgo herria matxinatu zen frantziar tropen tropen aurka. Gero Mostolesko alkateak Napoleonen kontra gerra deklaratu zuen. Han asi zen Independentzia gerra.
Garapen politiko eta militarra[aldatu]
Espainian frantsesen aurreko portaera zatiketa bat aurkezten zuen:
- Frantsesak botatzeko jarraitzaileak Batzorde Zentralean batu ziren. 1808ko abuztuaren 19an Andaluziako armadak, Castaños jeneralaren agintepean, Bailenen Frantsesak garaitu zituen. Frantziako lehen porrota izan zen Europan.
- Napoleonek Jose I Bonaparte jarri zuen Espainiako tronuan, eta honek Madril utzi zuen eta indar frantsesak Girona eta Zaragoza menderatu zituzten, baina abenduan enperadorea Espainian sartu zen bere armadarekin eta bere anaia tronura bueltatu zuen.
Egoera hau ikusi ondoren herriak erresistentzia jarri zuen gerrillen gudarekin,biztanleri osoak parte hartu zuen. Gerrillarien artean Espoz eta Mina, Merino apaiza eta Empecinado zeuden.
Afrancesados izenekoek Jose Bonapartetzat hartu zuten eta Baionako Konstituzioa egiterakoan berarekin lan egin zuten. Frantziarrek Girona eta Zaragoza setiatu zuten berriro, nahiz eta erresistentzia luzea izan.
Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa[aldatu]
1810ean Junta Zentrala disolbatu egin zen eta Cadizen gorte batzuk bildu ziren eta burujabetza hartu zuen. Kadizko Gorteek liberalek behartutako kargu publikoak hartzeko “señoríos” eta Inkisizioa, torturak eta odol garbiketa frogak indargabetu zituzten. Cadizeko Gorteetako lanik inportanteena 1812 Konstituzioa zen:
- 1812ko martxoaren 19an atera zen.
- Nazio burujabetza,botere banaketa eta zeharkako sufragioa onartu ziren.
- Beste konstituzio egiterakoan eremu bat zen, ez Espainian bakarrik baizik eta Europako beste herrialdeetan ere.
1812an Espainiak Wellington dukeak eramandako britainiar indarren laguntzaz tropa frantsesen kontra eraso bat hasarazi zuen. Arapilesen irabazi zuten eta horrek Jose Bonaparte hies egitea behartu zuen.
Data inportanteak[aldatu]
- 1807 Fontnainebleau tratatua: Tropa frantsesak Espainian sartzen dira eta Lisboa artu zuten.
- 1808 Aranjuezeko matxinada;Carlos IV Fernando VII jartzen du errege;Maiatzaren 2ko altxapena Madrilen; Baionako abdikazioak; Gobernuko Junten sorkuntza; Napoleonek bere anaia Jose I. errege bezala jartzen du; Baionako konstituzioa; Garaipen espainola Bailenen; Aranjuezeko Junta Zentralaren sorkuntza; Napoleon Madrilen sartzen da.
- 1809 Zaragozako bigarren jazarpena eta Gironako hirugarrena;Napoleonen kontrako itun hispano-britainiarra.
- 1810 Junta zentralaren disoluzioa. Lehenengo erregeordetza ezartzen da; Cadizeko Gorteen inaugurazioa; Cadizen kontrako jazarpena.
- 1812 Cadizko Gorteak Konstituzioa onartzen du; Arapiletan garaipen hispano-britanikoa; Jose I Madril utzi zuen.
- 1813 Vitoriako guduan Jose I garaitzen dute eta Frantziara hies egiten du; San Marcialeko gudua, Frantziaren azken porrota.
- 1814 Fernando VII.ak Espainiara bueltatzen da eta Konstituzioaren indargabetzea ezartzen du.
