Irun
|
Irun |
||
|---|---|---|
 Gipuzkoa |
||
 |
||
|
||
| Izen ofiziala | Irun | |
| Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea |
Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Bidasoaldea |
|
| Alkatea | Jose Antonio Santano (PSE-EE-EE) |
|
| Herritarra | irundar | |
| Koordenatuak | 43°20′16.13″N 1°47′19.72″W / 43.3378139°N 1.7888111°WKoordenatuak: 43°20′16.13″N 1°47′19.72″W / 43.3378139°N 1.7888111°W | |
|
|
||
| Eremua | 42,8 km2 | |
| Garaiera | 21 m | |
| Distantzia | 18 km Donostiara | |
| Posta kodea | 20300 - 20305 |
|
| Biztanleria | 61.102 bizt. (2012) | |
| Dentsitatea | 1.427,62 bizt./km² | |
| Sorrera | Oiasso (?) herrixka baskoia portu erromatarra. Hondarribitik independizatua. |
|
| http://www.irun.org | ||
Irun Gipuzkoako bigarren hiria da eta Euskal Herriko zazpigarren hiririk populatuena da.
Irunen Gipuzkoak Lapurdirekin eta Nafarroarekin ditu mugak. Izan ere, ipar-ekialdean kokaturik dago Gipuzkoan.
Irunen kokatzen da Espainiako eta Frantziako estatuen arteko muga eta pasabidea, Pirinioetako ekialdean. Egoera honek sakonki eragin dio Irunen jarduera ekonomikoa eta sozialari. Erdi Aroan, muga zaintzeko funtzioa zuen Irunek, horregatik haren armarrian "Vigilantiae Custos" latinezko esaldia dago idatzita. Ikuspuntu militarraren arabera, garrantzi handiko tokiak ziren Irun eta Hondarribia eta horregatik Karlos V.aren gaztelua (mende batzuk lehenago Nafarroako Erresumako errege Antso Abarkak eta Antso Nagusiak eraikia eta egokitua) eta Gaztelu Zaharra daude bi herrietan. Bestalde, Madrilgo eta Parisko trenen lotura Irunen dago. Espainiako eta Frantziako errepide eta batez ere autobide sareek bat egiten dute Irundik oso gertu, Biriatun.
Hiriaren ekonomia Frantziako eta Espainiako estatuen arteko mugaren garrantzian oinarritzen da, eta horren erakusgarri, Behobia barrutia da, bertan ZAISA dorrea deituriko ofizina dorrea dagoela. Bi estatu horien arteko mugarik garrantzitsuena da, Kataluniako La Jonquerarekin batera. Garraio-, trenbide- eta logistika-lotune nagusia ere bada, industria- eta merkataritza-gunea izateaz gain.
61.419 biztanle zituen 2008an.
Eduki-taula |
Geografia [aldatu]
Ingurune naturala eta klima [aldatu]
2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Irunek (Hondarribiarekin batera) oraindik ez zituela hondakin urak arazten. Eginbehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.[1]
Mugakideak [aldatu]
Honako herri hauek ditu mugakide:
- Nafarroan: Bera eta Lesaka
- Gipuzkoan: Oiartzun, Lezo eta Hondarribia
- Lapurdin: Hendaia, Urruña eta Biriatu
Auzoak [aldatu]
Zazpi auzok osatzen dute Irun:
Historia laburra [aldatu]
Irungo aurreneko biztanleen jatorria guztiz ezezaguna dugu gaur egun; arkeologiako azken indusketen arabera, berriz, Erromatarrak izan ziren nagusi Irunen sorreran (agian, Oiasso bera).
1200. urtera arte Nafarroako Erresumaren parte izan zen baina orduz geroztik Gaztelako Erresumaren menpe geratu zen.
Urte askotan, Irun Hondarribiaren menpe izan zen. 1203. urtean, Gaztelako Alfontso VIII.ak Hondarribiari eman zion Hiri-gutunean aipatzen da Irun, idatziz lehenengo aldia. Hiri-gutuna 1203ko apirilaren 18an izenpetu zen, Palentzia hirian. Orduz geroztik, "Irun-Urantzu Unibertsitateak" berezko eskumenak izan zituen arlo politiko, ekonomiko eta militarrean, baina arlo zibil eta kriminalak Hondarribiaren menpe jarraitu zuen, harik eta Karlos III.a Espainiako Erregeak, 1766ko otsailaren 26an izenpeturiko errege-zedularen bidez, Irun-Urantzuri independentzia eman zion arte.
Gatazka militar bat baino gehiago izan dira Irunen. Horietako bat, gaur arte ekainaren 30ean urtero ospatzen den San Martzialeko guda da. 1934. urtean gertatu zen guda hori eta handik gutxira, jaia bilakatu zuten irundarrek, harik eta, urteen poderioz, alardea sortu zuten arte.
1659. urtean "Pirinioetako Bakea" sinatu zuten Konferentziako Uhartean edo Konpantzian, Behobian. Bakea Frantziako erregearen (Eguzki Erregea) eta Espainiako Maria Teresa infantaren arteko ezkontzarekin berretsi zen. Hala ere, bakeak ez zuen luzaroan iraun.
1813an, San Martzialeko bigarren gudua izan zen, Espainiako Independentzia gerra zela eta. Hartan, Wellingtongo dukeak gidatzen zituen espainiar-ingeles-portugaldar osteek penintsulatik bidali zituzten Napoleonen soldaduak.
Hurrengo urtean, 1805. urteaz geroztik Nafarroa probintziaren barnean egon ondoren, Irun Gipuzkoako herri bihurtu zen berriro ere eta lurralde horretan jarraitzen du gaur arte, nahiz eta 1936ko gerra amaituta Nafarroaren parte izatearen aldeko iritzia gorpuztu zen gizarte sektore minoritario batean. Irunek liskar gehiago ere bizi izan zituen, hala nola 1837. eta 1874. urteetan izan ziren karlistadak. Horien ostean, 1936ko Espainiako Gerra Zibilak hiriaren gehiena suntsitu zuen.
Irunek Hondarribia eta Hendaiarekin batera Txingudiko metropoli-eremua osatzen du, 120.000 biztanle inguru dituena.
Demografia [aldatu]
Biztanleriaren bilakaera [aldatu]
Politika [aldatu]
2007ko udal hauteskundeak [aldatu]
|
Irungo udalbatza |
||||
| Alderdi politikoa | Zinegotziak | |||
| Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE) |
|
|||
| Alderdi Popularra (PP) |
|
|||
| Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV) |
|
|||
| Eusko Abertzale Ekintza (EAE-ANV) |
|
|||
| Ezker Batua-Berdeak-Aralar (EB-B-Aralar) |
|
|||
2011ko udal hauteskundeak [aldatu]
|
Irungo udalbatza |
||||
| Alderdia | Zinegotziak | Boto kopurua[2] | ||
| Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE)) |
|
|
||
| Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) |
|
|
||
| Bildu |
|
|
||
| Alderdi Popularra (PP) |
|
|
||
| Ezker Batua - Berdeak (EB-B) |
|
|
||
| Beste batzuk |
|
|
||
Alkateen zerrenda [aldatu]
| 2011 | José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE) |
| 2007 | José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE) |
| 2003 | José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE) |
| 2002 | José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE) |
| 1999 | Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE) |
| 1995 | Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE) |
| 1991 | Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE) |
| 1987 | Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE) |
| 1983 | Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE) |
| 1983 | Ricardo Etxepare Zugasti (EAJ) |
| 1979 | Xabier Txapartegi Larrañaga (EAJ) |
Euskara [aldatu]
Euskaldunen kopurua ez da Irunen oso altua Gipuzkoako beste eskualde batzuekin alderatuz; eta 1950etik Espainiatik etorritako etorkinek eragina izan dute horretan (udalerriko helduen ia %60 ez da Irunen jaio), beste arrazoi batzuen artean. Horrela, 2006an, irundarren %36,5ek ondo zekien euskaraz, eta %20,4k zerbait bazekien, nahiz eta oso ondo moldatu ez. Hori hizkuntza-gaitasunari dagokionez; transmisioa dela eta, 2006an %21 inguruk zeukan ama-hizkuntza moduan, eta jendearen %17,5k erabiltzen zuen etxean.[3]
Irungo tituluak [aldatu]
Hiriaren leloa: Vigilantiae Custos
Honako titulu hauek azaltzen dira Irungo armarrian: Hiri Noblea eta Leiala, Meritu handikoa eta Eskuzabala, Heroikoa, Humanitarioa.
Ondasun nabarmenak [aldatu]
- Junkaleko Andre Mariaren eliza, hiriko eliza nagusia, gehiena XVI-XVII. mendeetan eraikia eta Andre Mariari eskainia. Monumentu izendatua dago.
- Irungo udaletxea
- FICOBA erakustazoka
- San Martzial baseliza
- Oiasso Erromatar Museoa
- Konpantzia edo Faisaien Uhartea, Hendaiarekin erdibana duen Bidasoa ibaiko uhartea. Bertan Frantziaren eta Espainiaren arteko bakea hitzartu zen 1659an.
- Urdanibia jauregia
Merkataritza [aldatu]
1997ko azaroan Irungo Bentak auzoan Txingudi Merkataritza Gunea ireki zen. Aldiz, 2003ko urriaren 9an Ficoba edo Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka ireki zen.
Zerbitzuak [aldatu]
- Bidasoko Ospitalea
- FICOBA Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka.
- Larunbatetan azoka, Urdanibia plazan.
- Lakaxita gaztetxea
- Dunboa ikastola.
- Santa Elena ikastola.
- Toki Alai ikastola.
- La Salle ikastetxea.
- El Pilar ikastetxea.
- San Vicente de Paul ikastetxea.
- Txingudi ikastola.
- Plaiaundi institutua.
- Pio Baroja institutua.
Festak [aldatu]
- Apirilaren 25a, San Marko, Opilaren eguna
- Ekainaren 30a, San Martzialgo alardea (edo, bertan esaten den moduan, San Martzialak)
- Uztailaren 31, San Ignazio, Behobia
- Maiatzaren 15a, San Isidro, Landetxa
- Abenduaren 21a, San Tomas jaia, txistorraren eguna
Irundar ezagunak [aldatu]
- Joxe Mari Lopetegi (1875-1942), bertsolaria.
- Ramón Iribarren Cavanilles (1900-1967), ingeniaria.
- Gaspar Montes Iturrioz (1901-1998), margolaria.
- Castor Narvarte (1911-2011), filosofoa, idazlea, Txilen erbesteratua.
- Luis Mariano Mariano Eusebio Gonzálezen izen artistikoa (1914-1970), kantaria.
- Menchu Gal (1914-2008), margolaria
- Luis Pedro Peña Santiago (1933-1994), idazle, mendizale eta etnologoa.
- Fernando Larrukert (1938-), argazkilaria.
- Alberto Gorriz (1958-), futbolaria.
- Fermin Muguruza (1963-), musikari eta abeslaria.
- Jabier Muguruza (1960-), musikari, abeslari eta idazlea.
- Iñigo Muguruza, musikari, abeslari eta idazlea.
- Markos Zapiain Agirre (1963-), filosofoa.
- Juanma Sarasola Murgia "Xaun" (1969-), idazle eta kazetaria.
- Javier Yubero (1972-2005), futbolaria.
- Amaia Montero (1977-), abeslaria.
- Juanma Garate (1976-), txirrindularia.
- Ander Elosegi (1987-), piraguista, ur bizietan 4. postua lortu zuen 2009ko Beijing-go olinpiadetan.
- Lourdes Maldonado (1973-), kazetaria.
- Joseba Larratxe "Josevisky" (1985-), komikigilea.
- Jose Maria Agirre Salaberria, Mauthausen-go kontzentrazio esparrutik bizirik atera zen irundarra izan zen.
Erreferentziak [aldatu]
- ↑ «El Tribunal de Justicia Europeo declara que España incumple la Directiva de Tratamiento de Aguas Residuales», iAgua, 2011-04-15. Eskuratze data: 2011-04-26.
- ↑ 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/07/14an kontsultatua
- ↑ Irungo euskararen egoerari buruzko artikulua Argia astekarian (2009-04-12), argia.com, http://www.argia.com/argia-astekaria/2180/euskara-irunen/osoa. Noiz kontsultatua: 2009-04-12
Kanpo loturak [aldatu]
 |
Irungo auzoak | |
|---|---|---|
|
Anaka • Behobia • Bidasoa • Irungo Bentak • Katea • Lapitze • Meaka • Olaberria |
||
|
|||||||
|
|||||||
