Irun

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Irun

 Gipuzkoa
Irungo ZAISA garraiogunea
Irungo ZAISA garraiogunea

Irungo armarria

Izen ofiziala Irun
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Bidasoaldea
Alkatea Jose Antonio Santano
(PSE-EE-EE)
Herritarra irundar
Koordenatuak 43°20′16.13″N 1°47′19.72″W / 43.3378139°N 1.7888111°W / 43.3378139; -1.7888111Koordenatuak: 43°20′16.13″N 1°47′19.72″W / 43.3378139°N 1.7888111°W / 43.3378139; -1.7888111

Gipuzkoa - Irun.svg

Eremua 42,8 km2
Garaiera 21 m
Distantzia 18 km Donostiara
Posta kodea 20300 - 20305
Biztanleria 59.803 bizt. (2013)
Dentsitatea 1.397,27 bizt./km²
Sorrera Oiasso (?) herrixka baskoia
portu erromatarra. Hondarribitik independizatua.
http://www.irun.org

Irun Gipuzkoako bigarren hiria da eta Euskal Herriko zazpigarren hiririk populatuena da.

Irunen Gipuzkoak Lapurdirekin eta Nafarroarekin ditu mugak. Izan ere, ipar-ekialdean kokaturik dago Gipuzkoan.

Irunen kokatzen da Espainiako eta Frantziako estatuen arteko muga eta pasabidea, Pirinioetako ekialdean. Egoera honek sakonki eragin dio Irunen jarduera ekonomikoa eta sozialari. Erdi Aroan, muga zaintzeko funtzioa zuen Irunek, horregatik haren armarrian "Vigilantiae Custos" latinezko esaldia dago idatzita. Ikuspuntu militarraren arabera, garrantzi handiko tokiak ziren Irun eta Hondarribia eta horregatik Karlos V.aren gaztelua (mende batzuk lehenago Nafarroako Erresumako errege Antso Abarkak eta Antso Nagusiak eraikia eta egokitua) eta Gaztelu Zaharra daude bi herrietan. Bestalde, Madrilgo eta Parisko trenen lotura Irunen dago. Espainiako eta Frantziako errepide eta batez ere autobide sareek bat egiten dute Irundik oso gertu, Biriatun.

Hiriaren ekonomia Frantziako eta Espainiako estatuen arteko mugaren garrantzian oinarritzen da, eta horren erakusgarri, Behobia barrutia da, bertan ZAISA dorrea deituriko ofizina dorrea dagoela. Bi estatu horien arteko mugarik garrantzitsuena da, Kataluniako La Jonquerarekin batera. Garraio-, trenbide- eta logistika-lotune nagusia ere bada, industria- eta merkataritza-gunea izateaz gain.

61.419 biztanle zituen 2008an.

Irungo udaletxea
Udaletxearen ikuspegia 1942. urtean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Irunek (Hondarribiarekin batera) oraindik ez zituela hondakin urak arazten. Eginbehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.[1]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako herri hauek ditu mugakide:

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zazpi auzok osatzen dute Irun:

Historia laburra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irungo aurreneko biztanleen jatorria guztiz ezezaguna dugu gaur egun; arkeologiako azken indusketen arabera, berriz, Erromatarrak izan ziren nagusi Irunen sorreran (agian, Oiasso bera).

1200. urtera arte Nafarroako Erresumaren parte izan zen baina orduz geroztik Gaztelako Erresumaren menpe geratu zen.

Urte askotan, Irun Hondarribiaren menpe izan zen. 1203. urtean, Gaztelako Alfontso VIII.ak Hondarribiari eman zion Hiri-gutunean aipatzen da Irun, idatziz lehenengo aldia. Hiri-gutuna 1203ko apirilaren 18an izenpetu zen, Palentzia hirian. Orduz geroztik, "Irun-Urantzu Unibertsitateak" berezko eskumenak izan zituen arlo politiko, ekonomiko eta militarrean, baina arlo zibil eta kriminalak Hondarribiaren menpe jarraitu zuen, harik eta Karlos III.a Espainiako Erregeak, 1766ko otsailaren 26an izenpeturiko errege-zedularen bidez, Irun-Urantzuri independentzia eman zion arte.

Gatazka militar bat baino gehiago izan dira Irunen. Horietako bat, gaur arte ekainaren 30ean urtero ospatzen den San Martzialeko guda da. 1934. urtean gertatu zen guda hori eta handik gutxira, jaia bilakatu zuten irundarrek, harik eta, urteen poderioz, alardea sortu zuten arte.

1659. urtean "Pirinioetako Bakea" sinatu zuten Konferentziako Uhartean edo Konpantzian, Behobian. Bakea Frantziako erregearen (Eguzki Erregea) eta Espainiako Maria Teresa infantaren arteko ezkontzarekin berretsi zen. Hala ere, bakeak ez zuen luzaroan iraun.

1813an, San Martzialeko bigarren gudua izan zen, Espainiako Independentzia gerra zela eta. Hartan, Wellingtongo dukeak gidatzen zituen espainiar-ingeles-portugaldar osteek penintsulatik bidali zituzten Napoleonen soldaduak.

Hurrengo urtean, 1805. urteaz geroztik Nafarroa probintziaren barnean egon ondoren, Irun Gipuzkoako herri bihurtu zen berriro ere eta lurralde horretan jarraitzen du gaur arte, nahiz eta 1936ko gerra amaituta Nafarroaren parte izatearen aldeko iritzia gorpuztu zen gizarte sektore minoritario batean. Irunek liskar gehiago ere bizi izan zituen, hala nola 1837. eta 1874. urteetan izan ziren karlistadak. Horien ostean, 1936ko Espainiako Gerra Zibilak hiriaren gehiena suntsitu zuen.

Irunek Hondarribia eta Hendaiarekin batera Txingudiko metropoli-eremua osatzen du, 120.000 biztanle inguru dituena.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irungo udalbatza

Alderdi politikoa Zinegotziak
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE)
12
Alderdi Popularra (PP)
4
Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ-PNV)
4
Eusko Abertzale Ekintza (EAE-ANV)
3
Ezker Batua-Berdeak-Aralar (EB-B-Aralar)
2

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irungo udalbatza

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua[2]
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
9
7.904 (%31,93)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
5
4.583 (%18,51)
Bildu
5
4.406 (%17,80)
Alderdi Popularra (PP)
5
4.393 (%17,75)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)
1
1.556 (%6,29)
Beste batzuk
-
1.912 (%7,73)

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011 José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE)
2007 José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE)
2003 José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE)
2002 José Antonio Santano Clavero (PSE-PSOE)
1999 Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE)
1995 Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE)
1991 Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE)
1987 Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE)
1983 Francisco (Alberto) Buen Lacambra (PSE-PSOE)
1983 Ricardo Etxepare Zugasti (EAJ)
1979 Xabier Txapartegi Larrañaga (EAJ)

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaldunen kopurua ez da Irunen oso handia Gipuzkoako beste eskualde batzuekin alderatuz gero; 1950etik Espainiatik etorritako etorkinek eragina izan dute horretan (udalerriko helduen ia %60 ez da Irunen jaio), beste arrazoi batzuen artean. Hala bada, 2006an, irundarren %36,5ek ondo zekien euskaraz, eta %20,4k zerbait bazekien, nahiz eta oso ondo moldatu ez. Hori hizkuntza-gaitasunari dagokionez; transmisioa dela eta, 2006an %21 inguruk zeukan ama-hizkuntza moduan, eta jendearen %17,5ek erabiltzen zuen etxean.[3]

Tokiko euskara iparraldeko goi nafarrera zen XX. mendearen azkenalde arte (eta halaxe da gaur egun ere zaharrenen artean), baina Beterriko gipuzkera da nagusi gaur egun, batez ere gazteenen artean.[4][5]

Irungo tituluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren leloa: Vigilantiae Custos

Honako titulu hauek azaltzen dira Irungo armarrian: Hiri Noblea eta Leiala, Meritu handikoa eta Eskuzabala, Heroikoa, Humanitarioa.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Junkaleko Andre Mariaren eliza, Eskoletako karrikatik ikusia


Merkataritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1997ko azaroan Irungo Bentak auzoan Txingudi Merkataritza Gunea ireki zen. Aldiz, 2003ko urriaren 9an Ficoba edo Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka ireki zen.

Zerbitzuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Festak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

GR 11 ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea udalerri honetatik igarotzen da.

Continuidad GR.svg GR 11 ibilbidea Dirección equivocada GR.svg


Irundar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «El Tribunal de Justicia Europeo declara que España incumple la Directiva de Tratamiento de Aguas Residuales», iAgua, 2011-04-15. Eskuratze data: 2011-04-26.
  2. 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/07/14an kontsultatua
  3.   Irungo euskararen egoerari buruzko artikulua Argia astekarian (2009-04-12), argia.com, http://www.argia.com/argia-astekaria/2180/euskara-irunen/osoa. Noiz kontsultatua: 2009-04-12 .
  4. Josep del Rio Rodríguez: «Errenteriako euskararen kokapen dialektala», Errenteriako Udal Artxibo Zerbitzuko aldizkaria, 22. zenbakia, 7-115. orrialdeak. ISSN 0214-624X.
  5. Koldo Zuazo (1997): «Oiartzungo hizkeraren kokagunea», in Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, 76. zenbakia, 397-426. orrialdeak.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Irun Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa