Irun
Wikipedia(e)tik
|
Irun |
|||
|---|---|---|---|
 Gipuzkoa |
|||
 |
|||
|
|||
| Izen ofiziala | Irun | ||
| Antolaketa Estatua Autonomia Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea |
Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Bidasoaldea |
||
| Alkatea | Jose Antonio Santano (PSE-EE-EE) |
||
| Herritarra | irundar | ||
| Koordenatuak |  Koordenatuak: |
||
|
|
|||
| Eremua | 42.8 km2 | ||
| Garaiera | 21 m. | ||
| Euskaldunak | %32,15 (2001) |
||
| Distantzia | 18 km. Donostiara | ||
| Postakodea | |
||
| Biztanleria | 61,419 bizt (2008) | ||
| Dentsitatea | 1.423,22 bizt/km² | ||
| Sorrera | Oiasso (?) herrixka baskoia portu erromatarra. Hondarribitik independizatua. |
||
| www.irun.org | |||
Irun Gipuzkoako bigarren hiria da eta Euskal Herriko zazpigarren hiririk populatuena da.
Irunen Gipuzkoak Lapurdirekin eta Nafarroarekin ditu mugak. Izan ere ipar ekialdean kokaturik baitago Gipuzkoan.
Irunen kokatzen da Espainia eta Frantziaren arteko muga eta pasabidea, Pirinioetako ekialdean. Egoera honek sakonki eragin du Irungo jarduera ekonomikoa eta soziala. Erdi Aroan, muga zaintzeko funtzioa zuen Irunek, horregatik haren armarrian "Vigilantiae Custos" latinezko esaldia irakur daiteke. Ikuspuntu militarraren arabera, garrantzi handiko tokia ziren Irun eta Hondarribia eta horregatik Karlos V. gaztelua eta Gaztelu Zaharra topatu daitezke bi herrietan. Geroago trena sortu zuten, eta Madril eta Parisko trenen lotura Irunen dago. Espainiako eta Frantziako errepide eta batez ere autobide sareek bat egiten dute Irundik oso gertu, Biriatun.
Hiriaren ekonomia Frantzia eta Espainiaren arteko mugaren garrantzian oinarritzen da, eta horren erakusgarri, Behobia barrutia da, bertan ZAISA dorrea deituriko ofizina dorrea martxan dagoela. Bi estatu horien arteko mugarik garrantzitsuena da, Kataluniako La Jonquerarekin batera. Garraio-, trenbide- eta logistika-lotune nagusia ere bada, industria- eta merkataritza-gunea izateaz gain.
61.419 biztanle zituen 2008an.
Eduki-taula |
[aldatu] Geografia
[aldatu] Mugakideak
Bera eta Lesaka (Nafarroa), Oiartzun, Lezo eta Hondarribia (Gipuzkoa) eta Hendaia, Urruña eta Biriatu (Lapurdi) mugakide ditu.
[aldatu] Auzoak
[aldatu] Historia laburra
Irungo aurreneko biztanleen jatorria guztiz ezezaguna dugu gaur egun; arkeologiako azken indusketen arabera, berriz, Erromatarrak izan ziren nagusi Irunen sorreran(agian, Oiasso bera).
1200. urte arte Nafarroako Erresumaren parte zen baina orduz geroztik Gaztelako Erresumaren menpe geratu zen.
Urte askotan, Irun Hondarribiaren menpe izan zen. 1203. urtean, Gaztelako Alfontso VIII.ak Hondarribiari eman zion Hiri-gutunean aipatzen da Irun, idatziz lehenengo aldia. Hiri-gutuna 1203ko apirilaren 18an izenpetu zen, Palentzia hirian. Orduz geroztik, "Irun-Urantzu Unibertsitateak" berezko eskumenak izan zituen arlo politiko, ekonomiko eta militarrean, baina arlo zibil eta kriminalak Hondarribiaren menpe jarraitu zuen, harik eta Karlos III.a Espainiako Erregeak, 1766ko otsailaren 26an izenpeturiko errege-zedularen bidez, Irun-Urantzuri independentzia eman zion arte.
Gatazka militar bat baino gehiago izan dira Irunen. Horietako bat, gaur arte ekainaren 30ean urtero ospatzen den San Martzialeko guda da. 1522. urtean gertatu zen guda hori eta handik gutxira, jaia bilakatu zuten irundarrek, harik eta, urteen poderioz, alardea Irunen sortu zuten arte.
1659. urtean "Pirinioetako Bakea" sinatu zuten Konferentziako Uhartean edo Konpantzian, Behobian. Bakea Frantziako erregearen (Eguzki Erregea) eta Espainiako Maria Teresa infantaren arteko ezkontzarekin berretsi zen. Hala ere, bakeak ez zuen luzaroan iraun.
1813an, San Martzialeko bigarren gudaa izan zen, Espainiako Independentzia gerra zela eta. Hartan, Wellingtongo dukeak gidatzen zituen espainiar-ingeles-portugaldar osteek penintsulatik bidali zituzten Napoleonen soldaduak.
Hurrengo urtean, 1805. urteaz geroztik Nafarroa probintziaren barnean egon ondoren, Irun Gipuzkoako herri bihurtu zen berriro ere eta lurralde horretan jarraitzen du gaur arte, nahiz eta 1936ko gerra amaituta Nafarroaren parte izatearen aldeko iritzia gorpuztu zen gizarte sektore minoritario batean. Irunek liskar gehiago ere bizi izan zituen, hala nola 1837 eta 1874 urteetan izan ziren karlistadak. Horien ostean, 1936ko Espainiako Gerra Zibilak hiriaren gehiena suntsituta utzi zuen.
Irunek Hondarribia eta Hendaiarekin batera Txingudiko metropoli-eremua osatzen du, 120.000 biztanle inguru dituena.
[aldatu] Irungo tituluak
Hiriaren leloa: Vigilantiae Custos
Honako titulu hauek azaltzen dira Irungo armarrian: Hiri Noblea eta Leiala, Meritu handikoa eta Eskuzabala, Heroikoa, Humanitarioa.
[aldatu] Ikustekoak
- Junkaleko Andre Mariaren eliza, hiriko eliza nagusia, gehiena XVI-XVII. mendeetan eraikia eta Andre Mariari eskainia. Monumentu izendatua dago.
- Udaletxea
- FICOBA azoka
- San Martzial baseliza
- Oiasso erromatar museoa
- Konpantzia edo Faisaien Uhartea, Hendaiarekin erdibana duen Bidasoa ibaiko uhartea. Bertan Frantziaren eta Espainiaren arteko bakea hitzartu zen 1659an.
[aldatu] Zerbitzuak
- Bidasoako Ospitalea
- FICOBA azoka.
- Azoka.
- Dunboa ikastola.
- Santa Elena ikastola.
- Toki Alai ikastola.
- La Salle ikastola.
- El Pilar ikastola.
- San Vicente de Paul ikastola.
- Txingudi ikastola.
- Plaihaundi institutua.
- Pio Baroja institutia.
[aldatu] Festak
- Apirilaren 25a, San Markos, Opilaren eguna
- Ekainaren 30a, San Martzialak
- Alardea (San Martzial)
- Uztailaren 31, San Inazio, Behobia
- Maiatzaren 15a, San Isidro, Landetxa
- Abenduaren 21a, Santo Tomas, txistorraren eguna
[aldatu] Irundar ezagunak
- Joxe Mari Lopetegi (1875-1942), bertsolaria.
- Ramón Iribarren Cavanilles (1900-1967), ingeniaria.
- Gaspar Montes Iturrioz (1901-1998), margolaria.
- Luis Mariano (1914-1970), kantaria.
- Menchu Gal (1914-2008), margolaria
- Fernando Larrukert (1938-), argazkilaria.
- Alberto Gorriz (1958-), futbolaria.
- Fermin Muguruza (1963-), abeslaria.
- Markos Zapiain Agirre (1963-), filosofoa.
- Juanma Sarasola Murgia "Xaun" (1969-), idazle eta kazetaria.
- Javier Yubero (1972-2005), futbolaria.
- Amaia Montero (1977-), abeslaria.
- Juanma Garate (1976-), txirrindularia.
- Ander Elosegi (1987-), piraguista.
- Lurdes Maldonado, kazetaria.
[aldatu] Kanpo loturak
- (Euskaraz) Irungo Udala
- (Euskaraz) FICOBA Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka
- (Euskaraz) San Martzial Alardeko Buruzagien Batzordeko webgunea
- (Gaztelaniaz) sanmarciales.com Irungo San Martzialak
- (Gaztelaniaz) San Pedro y San Marcial. Alarde de Irún
- Irungo euskararen egoerari buruzko artikulua Argia astekarian (2009-04-12)
