Japoniera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Japoniera
Non mintzatzen den: Japonia, Hawaii, Brasil, Guam, Marshall Uharteak, Palau, Taiwan 
Eskualdea: Asia ekialdea
Hiztunak: 127 
Rankina: 9
Hizkuntza familia: Altaikoa (zalantzan),
Japonikoa 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: ez du
Erakunde araugilea: Ez du (Japoniako Gobernuak eragin handia du)
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ja
ISO 639-2: jpn
ISO 639-3:

 

書.svg
Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.
Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera
ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez.

Japoniera (日本語, nihongo) Ekialdeko Asiako hizkuntza bat da. 127 milioi hiztun ditu, gehienak Japonian, baina baita mundu guztian zehar ere, japoniar jatorrikoen artean. Hizkuntza eranskaria da, eta ohorezko sistema konplexua du, igorlearen eta hartzailearen arteko harremanaren eta japoniar gizarteko mailaren araberako hiztegia darabilena.

Japoniera eta euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonierak eta euskarak badituzte zenbait antzekotasun fonetikan eta gramatikan. Antzekotasun horiek, hala ere, ez dira genetikoak (bi hizkuntzek ez dute sorburuari dagokion ahaidetasun harremanik).

Antzekotasunak

Euskararekiko antzekotasunak:

  • Atzizkien erabilera: adibidez, -gin, -gile, -ari atzizkien baliokide japoniarretako batzuk: -in, -ka. Era berean, euskaraz deklinabide-atzizkien bidez adierazten diren funtzioetarako, japonierak postposizioak ditu: 先生が来る Sensei ga kuru (Irakaslea —galdegaia da— dator), 先生は来る Sensei wa kuru (Irakaslea —mintzagaia da—dator), 先生を見る Sensei wo miru (Irakaslea dakusa), 先生の本 Sensei no (Irakaslearen), 先生に Sensei ni (irakasleari / irakaslearengan / irakasleak —ergatibo agentea—), 先生と Sensei to (Irakaslearekin), 先生から Sensei kara (irakaslearengandik), 先生へ Sensei he (irakaslearengana)... Aditzei ere hainbat atzizki kausal, denborazko, helburuzko... erants dakizkieke... hizkuntza indoeuroparren konjuntzioen ordez: 来たので Kita no de (Bazetorrelako / Etorri baitzen / Etorri baita), 来たから Kita kara (Bazetorrelako / Etorri baitzen / Etorri baita), 来たときに Kita toki ni (Etorri denean / Etorri zenean)...
  • Bi hizkuntzetan perpaus barruko ordena neutrala SOV da, hots, lehenik subjektua jartzen da, bigarrenik objektua, eta azkenik aditza.
  • Bitxikeria hutsa bada ere, izan aditzaren orainaldia desu da (japoniera jasoan) edo da (lagunartekoan).
  • Ez dago erlatibozko izenorderik: euskaraz bezala, menpeko perpausak zehazten duen izenaren aurretik jartzen da, aditza aurre-aurrean duela: 友人は昨日来た。 友人は人日本です。 Yūjin wa kinō kita. Yūjin wa nihonjin desu (Adiskidea atzo etorri zen. Adiskidea japoniarra da) bilakatzen da 昨日来た友人は人日本です Kinō kita yūjin wa nihonjin desu (Atzo etorri zen adiskidea japoniarra da).
Ezberdintasunak

Hala ere, aldeak ugari dira:

  • Adjektibo japoniarrak aditzak balira bezala jokatzen dira: 青いです Aoi desu (Urdina da), 青かったです Aokatta desu (Urdina zen) eta baiezko eta ezezko formak dituzte: 青くないです Aokunai desu (Ez da urdina), 青くなかったです Aokunakatta desu (Ez zen urdina), 青ければ Aokereba (Urdina bada...), 青くなければ Aokunakereba (Ez bada urdina).
  • Japonieraz ez dago singularrik, pluralik edo mugagaberik: 本を読んだ Hon wo yonda esaldiak esan nahi du, egoeraren arabera, Liburua irakurri dut eta Liburuak irakurri ditut. Jakina, pluraltasuna agertzeko, liburu guztiak, sei liburu, hainbat liburu... moduko egiturak darabiltza hizkuntzak.
  • Aditzek ez dute pertsonaren berri ematen: beraz, 本を読んだ Hon wo yonda esaldiak Liburua irakurri du, Liburua irakurri dute... ere ematen du aditzera. Hori dela eta, subjektua nor den argi eta garbi utzi nahi denean, izenordea espresuki erabiltzen da: 私は本を読んだ Watashi wa hon wo yonda Nik liburua irakurri dut, 彼らは本を読んだ Karera wa hon wo yonda Haiek liburua irakurri dute...
  • Zenbatzen den objektuaren ezaugarri jakin batzuen arabera, zenbakiaz gain, kontagailu gisako hitzak ere behar dira, nolakoa den kontua hartuta: gizakia, animalia handia, txikia, hegaztia, arraina, tresna, eraikina, liburua, objektu biribila, luzea, laua, eta abar, eta abar: 二人の友人が来た Futari no yūjin ga kita (Bi adiskide etorri dira), 2冊の本を読んだ Nissatsu no hon wo yonda (Bi liburu irakurri ditu), 2枚のCDを買った Nimai no shīdī wo katta (Bi CD erosi ditu).

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina, japoniarrek ez zuten berezko alfabetorik. Erdi Aroan, jakintsuek txinera erabiltzen zuten idazki budistak eta kronikak idazteko zein irakurtzeko. Europan latina legez, Japonian txinera zen eskolatuen hizkuntza.

Halaxe, literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; bestetik, emakumeek hiragana izeneko silaba-sortaz idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak desegokiak ziren, ordea, eta transkripzio fonetikoa egiteko, monje budistek katakanak (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, kanjietatik abiatuta.

東京都 (Tōkyō-to) izenak hitzez hitz hau esan nahi du: ekialde (東) + hiriburu (京) + metropoli (都), hots, ekialdeko hiriburu handia. Kanak (hiragana eta katakana deitzen dira) kanjien zati sinpleetatik eratorritakoak dira eta soinuak adierazteko erabiltzen dira. する (suru, euskaraz, egin) = す (su) + る (ru). Jatorria japonieran edo txineran duten hitzetan hiragana erabiltzen da; eta maileguzko hitzetan, berriz, katakana (japonierazko hiztegiaren % 11 atzerritikoa da).

Ahoskera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japonierazko ahoskera hizki erromatarrekin adierazteko, Hepburn erromanizazioaren berrikusitako bertsioa erabiltzen da Wikipedian. Hepburn-en oinarrizko arau batzuk zehatz-mehatz jarraituz, japonierazko hitzak erraz ahoska daitezke.

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Japanese (standard) vowels.png
  • Oro har a, e, i eta o euskaraz bezala ahoskatzen dira.
  • u zubererazko ü da.
  • Bokalak luzeak edo motzak dira: luzeen iraupena motzen bikoitza da eta Hepburn sisteman makroi batez adierazten da.
    • Oro har, o eta u luzeen soinuak ō eta ū makroidunen bidez idazten dira, bai hiraganaz, bai kanjiez (お eta う bokal luzeak) eta bai katakanaz (chōon ー). Adibidez:
      1. ゆき, yuki (elurra); ゆき, yūki (adorea)
      2. とる, toru (hartu); とおる, tōru (igaro)
      3. ここ, koko (hemen); こ, kōkō (batxilergo)
      4. ト, nōto (koaderno)
      5. パー, sūpā (supermerkatu)
    • Normalean, e eta i luzeen soinuak ee, ei eta ii idazten dira hiraganaz eta kanjiez, edo ē eta ī katakanaz; ei, aldiz, e soinu luzea da. Adibidez:
      1. え, e (marrazki); ええ, ee (bai)
      2. へや, heya (gela); へいや, heiya (ordokia)
      3. おじさん, ojisan (osaba); おじいさん, ojiisan (aitona)
      4. プ, tēpu (zinta)
      5. タクシ, takushī (taxi)
    • Normalean, a luzearen soinua aa idazten da hiraganaz eta kanjiez, edo ā (katakanaz). Adibidez:
      1. おばさん, obasan (izeba); おばあさん, obaasan (amona)
      2. ド, kādo (txartela)

n mora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • n (ん) kontsonante baten aurrean badago, moratzat hartzen da. Adibidez, えんぴつ, enpitsu (lapitz).
  • n mora bat eta ondoren bokal bat edo y bat badago, n' idazten da; apostrofoak (') ahoskeran etenalditxo bat adierazten du:
  1. たんい, tan'i (unitate); たに, tani (ibar)
  2. くんよみ, kun'yomi (kanjiak irakurtzeko modu bat)
  • n morak hainbat forma fonetiko ditu:
    • n mora bat k edo g baten aurrean, [ŋ] ahoskatzen da (euskaraz, egingo, emango).
    • n mora bat m, b edo p baten aurrean, [m] ahoskatzen da. Jatorrizko Hepburn bertsioan m idazten da, baina berrikusitakoan, n: せんぱい, sempai (jatorrizko Hepburn); senpai (berrikusitako Hepburn).
    • Beste kasuetan, [n] ahoskatzen da.

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • b, d, k, m, n (mora denean izan ezik), p eta t kontsonanteak euskaraz bezala ahoskatzen dira.
  • ch, euskarazko tx bezala.
  • y, lapurterazko jota bezala.
  • f leunagoa da: berez, bakarrik fu (ふ) silaban agertzen da eta h hasperendunaren antza du.
  • g, euskaraz bezala; hala ere, zenbait hiztunek ng ahoskatzen dute (euskaraz, inguru).
  • h ingelesezko hot hitzean bezala ahoskatzen da, baina leunago.
  • j, ingelesezko jota bezala (John).
  • r beti leuna da, ere edo Gipuzkoara hitzetan bezala, inoiz ez erre eta gipuzkoarra hitzetakoak, yakuzen hizkeran salbu.
  • sh, euskal ixa bezala, gutxi gorabehera.
  • s, euskal zeta bezala.
  • z, italierazko zucchero bezala ahoskatzen da (/dzúkkero/).
  • tsu (つ) fonema euskal tz bezala ahoskatzen da.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Japonierazko literatura»

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Japoniera Aldatu lotura Wikidatan