Japoniera

Japoniera
Non mintzatzen den:	Japonia, Hawaii, Brasil, Guam, Marshall Uharteak, Palau, Taiwan
Eskualdea:	Asia ekialdea
Hiztunak:	127
Rankina:	9
Hizkuntza familia:	Altaikoa (zalantzan), Japonikoa
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	ez du
Erakunde araugilea:	Ez du (Japoniako Gobernuak eragin handia du)
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	ja
ISO 639-2:	jpn
ISO 639-3:	—

Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude. Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez.

Japoniera (日本語, Nihongo) 127 milioi hiztun dituen hizkuntza da, gehienak Japonian, baina baita ere japoniar etorkin taldeak mundu guztian zehar.

Hizkuntza eranskaria da (aglutinatzailea) eta oherezko sistema konplexua erabiltzen du, hizlariaren eta entzulearen arteko erlazio eta mailaren araberako aditz eta hiztegia erabiliz, japoniar gizarte hierarkikoaren isla dena.

Japoniera eta euskara

Japonieraren fonetika euskararenaren antzekoa da, baita gramatika ere. Bi hizkuntza hauen arteko lotura gai eztabaidagarria bada ere, argi dago euskaldun batek erraztasun gehiago izango lukeela japoniera ulertzeko hizkuntza erromanikoak soilik menperatzen dituen batek baino.

Euskararekiko antzekotasunak:

• Atzizkien erabilera. Adb., -gin, -ile, -ari atzizkien homologo japoniarretako batzuk: -in, -ka.
• Esaldien egiturak euskararekin antzekotasunak ditu, adb, aditza amaieran jartzeak (nahiz euskaran ez den baitezpadakoa).
• Bitxikeria hutsa bada ere, izan aditza desu (japoniera jasoan) edo da (kale japonieran) da.
• Galdegaia markatzeko joera (euskaraz aditzaren aurrean doana, japonieraz "wa" は partikularen aurrean doa).

Idazkera

Antzina, japoniarrek ez zuten berezko alfabetorik. Erdi Aroan, japoniar jakintsuek txinera erabiltzen zuten idazki budistak eta kronikak idazteko zein irakurtzeko. Europan latina legez, Japonian txinera zen eskoladunen hizkuntza.

Halaxe, japoniar literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; eta, bestetik, emakumeek hiragana deitzen den silaba-alfabetoarekin idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak japonierarako ezegokiak ziren, ordea, eta monje budistek transkripzio fonetikoa egiteko katakanak (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, kanji etatik abiatuz.

東京都 (Tōkyō-to) izenak hitzez hitz hau esan nahi du: ekialde (東) + hiriburu (京) + metropoli (都), hots, ekialdeko hiriburu handia. Kanak (hiragana eta katakana deitzen dira) kanjien zati sinpleetatik eratorritakoak dira, eta soinuak adierazteko erabiltzen dira. する (suru, egin esan nahi du) = す (su) + る (ru). Jatorria japonieran edo txineran duten hitzetan hiragana erabiltzen da; eta atzerritik hartutako hitzetan (mailegu linguistikoak), berriz, katakana erabiltzen da (japonierazko hitzen % 11k atzerrian dute jatorria).

Japonierazko ahoskera

Wikipedian japonierazko ahoskera hizki erromatarrekin adierazteko Hepburn erromanizazioaren berrikusitako bertsioa erabiltzen da. Hepburn-en oinarrizko arau batzuk zehatz mehatz jarraituz japonierazko hitzak ahoska daitezke.

Bokalak

• Orohar a, e, i eta o bokalak euskaraz bezala ahoskatzen dira.
• u bokala euskarazkoaren antzekoa da, baina ezpainak borobildu gabe.
• Japonierazko bokalak luzeak edo motzak izan daitezke. Bokal luzeen iraupena bokal motzen bikoitza da eta makroi batekin adierazten da Hepburn erromanizazioa erabiltzean.
  • Orohar o eta u luzeen soinuak makroiak erabiliz idazten dira, ō eta ū, bai hiraganan, bai kanjin (お eta う bokal luzeak) eta bai katakanan (chōon ー). Adibideak:
    1. ゆき, yuki (elurra); ゆうき, yūki (adore?)
    2. とる, toru (hartu); とおる, tōru (pasatu)
    3. ここ, koko (hemen); こうこう, kōkō (batxilergo)
    4. ノート, nōto (kuaderno)
    5. スーパー, sūpā (supermerkatu)
  • Normalean e eta i luzeen soinuak ee, ei eta ii bezala idazten dira (hiraganan eta kanjin idatzitako terminoetan) edo ē eta ī bezala (katakanan idatzitako terminoetan). Ei kasua, e soinu luzea da. Adibideak:
    1. え, e (marrazki); ええ, ee (bai)
    2. へや, heya (gela); へいや, heiya (lautada)
    3. おじさん, ojisan (osaba); おじいさん, ojiisan (aitona)
    4. テープ, tēpu (zinta)
    5. タクシー, takushī (taxi)
  • Normalean a luzearen soinua aa bezala idazten da (hiraganan eta kanjin idatzitako terminoetan) edo ā bezala (katakanan idatzitako terminoetan). Adibideak:
    1. おばさん, obasan (izeba); おばあさん, obaasan (amona)
    2. カード, kādo (txartela)

n mora

• n (ん) bat kontsonante baten aurrean badago mora bat bezala hartzen da. Adibidez: えんぴつ, enpitsu (arkatz).
• n mora bat eta ondoren bokal bat edo y bat badago n' bezala idazten da; komatxoak (') ahoskeran etenalditxo bat adierazten du. Adibideak:

1. たんい, tan'i (unitate?); たに, tani (ibar)
2. くんよみ, kun'yomi

• n morak hainbat forma fonetiko ditu:
  • n mora bat k edo g baten aurrean [ŋ] bezala ahoskatzen da.
  • n mora bat m, b edo p baten aurrean [m] bezala ahoskatzen da. Jatorrizko Hepburn bertsioan m bezala idazten da, baina berrikusitakoan n bezala idazten da. Adibidea: せんぱい, sempai (jatorrizko Hepburn); senpai (berrikusitako Hepburn).
  • Beste kasuetan [n] bezala ahoskatzen da.

Kontsonanteak

• b, ch, d, k, m, n (mora denean izan ezik), p, s (sh izan ezik), t eta y kontsonanteen ahoskera gaztelaniazkoen antzekoa da.
• f leunago ahoskatzen da, bereziki fu (ふ) silabarekin, h hasperendun baten antzera.
• g euskaraz bezala ahoskatzen da.
• h ingelesezko hot hitzan bezala ahoskatzen da, baina leunago.
• j ingelesezko jar hitzan bezala ahoskatzen da.
• r haritz edo Araba hitzetan bezala ahoskatzen da, inoiz ez aitorpen hitzan bezala.
• sh ingelesezko shot hitzan bezala ahoskatzen da.
• z zero hitzan bezala ahoskatzen da.
• tsu (つ) fonema euskaraz bezala ahoskatzen da.

Literatura

Sakontzeko, irakurri: Japonierazko literatura

Ikus, gainera

• Laguntza:Japoniera

Kanpo loturak

• Japoniera-Euskara Hiztegia on-line
• Japoniera alfabeto ariketa-liburu (PDF)
• AKSER Brasil - Japoniera - Video