Joan Tartas

Joan Tartas (gaztelaniaz Juan Tartas eta frantsesez Jean Tartas), hutsegite bategatik Ivan izenarekin ere ezaguna (1610 inguru - ?), euskal idazlea izan zen, Ontsa hiltzeko bidia (1666) eta Arima penitentaren occupatione devotaq (1672) aszetika liburuen egilea.

Biografia

Oloroeko Donamaria katedraleko kanoje izan zen.

Bere bizitzari buruz ezer gutxi dakigu, ezer ere ez dakigula ez esatearren. 1610 eta 1612 urte bitartean jaio zela uste da. Aurkitu ahal izan diren informazio iturri eskasetan data ugari aurkitu da, denak 1610eko hamarkada ingurukoak. Bere aita Sohütako nekazari dirudun bat omen zen eta bere lehen ikasketak Leskarreko (Bearno) Barnabitasen egin zituen 1624n. Sanz de Tartas, Joannes Leizarragaren Bibliaren (1565) zuzentzaileetako bat, Joanen osaba-aitona izan zitekeela uste da.

Oloroeko Donamaria katedraleko kanoje zela Arüeko erretore izendatu zuten, titulu honekin sinatuko dituelarik bere bi obrak. 1662 aldean Mitikile eta Ospitalepeako parrokiak dituela dakigu. Arüen zegoen bitartean bere obrarik garrantzitsuena eta zabalduena argitaratu zuen: Ontsa hiltzeko bidia. Bertan heriotz on bat izateko pausoak eta prestakuntzak argitzen ziren. 1673an Arüeko eta Atharratzeko erretore bezala sinatuko du Oloroeko gotzainari zuzenduriko diskurtsoan. Hemendik aurrera ez dago bere bizitzari buruzko informazio gehiago.

Ontsa hiltzeko bidia (1666)

Ontsa hiltzeko bidia, 1666an argitaratuta, Joan Tartasen lehen liburua izan zen, eta baita ezagunena ere.

Aszetika liburua da. Bertan ondo hil nahi duenak ondo bizitzen ikasi behar duela azaltzen du, eta ondo bizitzeak noizbait hilko garela oroitzea eskatzen du. Badu ere eranskin txiki bat non euskaraz hainbat otoitz, Jainkoaren eta Elizaren mandatuak, Ama Birjinaren hainbat letania eta irakurleei idatzitako zenbait bertso agertzen diren.

Bere tesiaren frogagarri gisa, filosofo klasikoen aipuak, Bibliatik jasoak eta kristau-idazleenak tartekatzen ditu: San Agustin, Aristotele edo Seneka besteak beste. Erregeen bizitzaren inguruko gertakariak ere kontatzen ditu, maila jasoa erakutsiz. Beste hainbat etsenplu ere erabiltzen ditu, irakurleari atsegina izateko asmoz. Axularren kutsua ere sumatzen omen zaio. Hala ere, Tartasen prosa Axularrena baina trauskiloagoa eta estilo, edergarri eta baliabideetan txiroagoa da.

Liburuak Europan zehar aurreko mendean zabaldutako salbazio-plangintza indibidualizatzaileari jarraitzen dio.

Badirudi liburuak argitaratzeko arazoak izan zituela, bertan agertzen de lehen aprobazio delakotik azkenera zortzi urteko aldea baitago. Autore paganoen aipuak begirune handiegiz hatu zituen eta etsenplu gordinegiak zerabiltzan, dirudienez. Tartasek Eliza-ohiturak honelakoetan gomendatzen zuen ondozkatzeari muzin eginez, liburuaren lau kapituluak honela antolatu zituen bere hitzetan: "lehenian… paganoen erranaz, bigarrenian lege zaharreko eskritura saindiaz. Hirugarrenean lege berriaz eta elizako doktor saindiaz. Laugarrenian arrazoin diferentez frogatzea: ontsa hiltzeko bidia dela herioaz eta hilziaz orhitzia".

Zati bat

«

Bekhatoria: considera eçaçu othoy cer erranen den çutaz eta nitaz guré ondoan. Guré ondocoec erranen duté non sorthu guiren, guré bician dituçu guré iugiac edo çeruan edo iffernuan errecompensu edo punitione emaiteco, edo batera edo bertcera condemnateco. Orthoit çaite munduco onetaric estugula deus eré gurequila eramanen guré obrac bayci, onac edo gaixtoac; khana bat edo bigua lur, athorra bat eta mihisse bat, hurs bat edo biga içanen direla guré azquen onac, gure possessioneac eta guré thresonac; handik harat guré gorputça ioanen dela chicharien tripara eta lurthuco eta herrausteko dela eta guré arimaren osatatu çerua edo iffernua içanen dela eta haren lagunac edo demonioac edo aingueruac içanen direla; gratian parti badabi, lencoa segur; bekhatian badoa, deabrua harençat infailliblé.

»

Arima penitentaren occupatione devotaq (1672)

Orthezen (Bearno) agertu zen eta bere izenburuak dioen bezalaxe, kristauen gogoeta aszetikoak ditu gai nagusitzat, otoitza, baraua eta amoinarentzat (limosna) atal bana duelarik. Orthezen argitaratu zuten, eta seguru asko bertako erret editorearen ezjakintasunari zor zaizkio dituen huts egite ortografiko ugariak.

Axularren eragina nabaria da, adibide, errefrau eta santu ugarik esandakoa aurki dezakegu. Obraren banaketari buruz honakoa esan dezakegu:

• Sarrera: Frantsesez idatzia erregeari, Iruria aipatzen du bertan.
• 1 kapitulua: Otoitzari buruzkoa, honen garrantzia eta non eta nola egin behar den azaltzen du.
• 2 kapitulua: Barauaz datza. Frantziako errege baten adibidea jartzen du, ondoren definitu egiten du baraua, hau hausteko 4 arrazoi ematen ditu, 6 adibide agertzen dira eta gorputza zigortzeko beharra adierazten du.
• 3 Kapitulua: Amoina (limosna) definitu, justifikatu, 3 exenplu jarri, bi gertakari azaldu eta beste 3 historio azaltzen ditu.

Zati bat

«

Neure adeskidia, igaren urthian egin dut eta ezarri argira libruto bat euskaraz, zoiñen izena baita Ontsa hiltzeko bidia eta konprenitzen baititu ontsa hiltzeko moienak, han ageri den bezala. Geroz aurthen Iinkoaren aiutu saindiarekila batian egin dut eta nahi kanporat idoki bertze piezato bat, zoiñen handitarzuna oro zerraturik baitago esku bat paperen boluman. Han ikusiko duzu hirur prinzesa ederrik, zoin baitira orationia, barura eta amoina; halaber goix-arratzez egin behar duzun konzenziaren examena eta Andere honaren lethariñak. Haien irakurtzian egiten baduzu zure arimaren profitia eta Iinkoari othoi egiten obra honen Autoragatik, ukhenen drauzut mila obligatione eta Iinkoak emanen drauzu zelian zure penaren rekonpensia.

»

Kritika

Tartasek euskara bere artzain lanerako lanabestzat erabiltzen zuen soilik, Elizaren doktrina zabaltzeko bide huts bat bezala. Hala ere, baldintzapen honek alde aurrez jartzen dituen mugetatik haratago, Tartasek, Axularrek eta beste asko bezala, mamiaz gainera forman ere halako klixe batzuk ditu, haren obra, horregatik, gaur ere estimagarri bihurtzen diguna.

Kritikarien iritziz, haren libururik onena lehenbizikoa izan zen.

Mitxelenak hasieran, Tartas zubereraz idatzi zuen lehen idazletzat hartu zuen, lehendik Arnaud Oihenart mauletarrak behenafarreraz idatzi baitzuen. Aurrerago ordea, iritziz aldatu eta Tartasen hizkera Amikuzeko euskara zela ondorioztatu zuen, erran nahi baita, euskara zuberotarraren eta behenafarraren arteko zubi-hizkera. Liburuetako euskararen oinarrian egilearen sorterriko euskalkia dago beraz, baina euskara zabalagoa bilatzen du. Ontsa hiltzeko bidiaren "Irakurtzailiari" atarikoan, honako azalpena ematen du darabilen euskarari buruz:

«

Ene euskara eta lengajia eztakit aprobatia izanen denez, bai ala ez. Badu orotarik zerbait: Zuberoak, Basanabarrek, eta Lapurdik emandrauko zerbait, baina ez oro. Aruen egindut neure pieza pobria, hanko lengajia ezpada aski eder, hanko euskarak du ogena, eta ez euskaldunak.

»

Deigarria da, Axularrek Geron defendatzen duenaren justu kontrakoa dioela Tartasek.

«

Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franzeses, edo bertze erdaraz eta hitzkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ezpada, euskaldunek berèk dute falta eta ez euskarak

»

.

Haren euskara landugabea da, baina berezkoa eta solas zalea ere bai. Tartasen originaltasuna bere obren itxura berezia eta bere nahasketan dagoke: alde batetik serio, jakintsu eta kulturazale ageri da; bestetik arrunt, zakar eta barregarri. Luis Villasantek eta Koldo Mitxelenak, nork bere obran, datu hori nabarmentzen dute.

Itzultzaile trebea zen Tartas gaztelania, frantses eta latinezko pasarteak bihurtzen zituenean. Mitxelenaren arabera, Axularrekin konparatuta Tartasen erudizioa bitxikeriaz betea da.

Tartasek, eskolagabeen antzera, puntu, koma eta geldiuneak ahaztu egiten ditu, eta hori ez zen posible izanen estilo berezi baten bila joan balitz. Tartasek hortaz, egungo begiekin ikusita espontaneismo modernoaren bidea hartu zuen, nahiz eta egiten zuenaz ongi ez konturatu. Ezaugarri hori oso balio gaurkoa daukagu. Puntuak jarri beharrean komak erabilita, testuari lastertasuna ematen zaio.

Adituen esanetan, Tartasek Azalpen-hitzen eta super-hitzen arteko joko neurtua erabiltzen zuen bere prosan eta erretorikan.

• Azalpen-hitzetan, istorioak, adibideak nahiz gogoetak biltzen dira: Aipu-funtzioa da nagusi. Hirugarren pertsona darabil, gehienbat, pasarte horietan.

• Super-hitzetan, aholkuak, deiak edo gomendioak egiten ditu, askotan era estu eta larrian, hartzailea esnatzeko, zirikatzeko, mugiarazteko: funtzio eragileak hartzen du indarra. Bigarren pertsona darabil sarrien horietan.

Axularren antzera, ahozko tradiziotik eta sermoigintzatik asko aldendu gabeko prosa da berea, baina ez Sarako erretorearena bezain landu eta neurtuta, ezpada apur bat anarkikoagoa eta estilo-baliabideetan eskasagoa. Prosaren erritmo berezi horrek, ordea, merituak ere baditu, ekintzari dagokion bizitasuna ematea lortu baitzuen, bere garaiko idazleek ez bezala.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Joan Tartas, Literaturaren Zubitegian.