Jose Migel Barandiaran

Jose Migel Barandiaran

Jose Migel Barandiaran, Oñatiko Unibertsitateko klaustroan, 1979. urtean egindako omenaldian.
Datu pertsonalak
Izen osoa	Jose Migel Barandiaran Aierbe
Ezizena	Aita Barandiaran On Joxe Miel
Jaio	1889ko abenduaren 31
	Ataun, Gipuzkoa (Euskal Herria)
Hil	1991ko abenduaren 21a
	Ataun, Gipuzkoa (Euskal Herria)

Barandiaranen omenezko oroitarria, Kortezubiko Santimamiñen.

Jose Migel Barandiaran Aierbe, baita ere (on) Joxemiel Barandiaran edo aita Barandiaran izenez ezaguna (Ataun, 1889ko abenduaren 31 - 1991ko abenduaren 21a), antropologo eta etnografo ospetsua eta apaiza izan zen.

Biografia

Apaiztegia eta lehenengo lan etnografikoak

1889ko abenduaren 31n jaio zen, Perune–Zarre baserrian (Ataun), 9 anai-arrebako familian. Apaiz ikasketak Gasteizko seminarioan egin eta 1914an apaiz ordenatu zuten Burgosen, eta Teologian lizentziatu zen hiri hartan bertan urtebete geroago. Hogeita hiru urtez Gasteizko Apaizgaitegiko irakasle izan zen. Ezagutzak hedatu nahirik, Herrien Psikologiari buruzko ikastaro bat egin zuen Leipzig-en.

1916an ekin zien etnografia eta antropologiako lanei, Aralar mendialdean. Han zenbait trikuharri arakatu zuen eta Euskalerriaren alde aldizkarian eman zuen horren berri. 1917an Telesforo Arantzadirekin (orduan Bartzelonako Unibertsitatean Antropologiako katedraduna zena) eta Enrique Eguren ezagutu zituen, eta hogei urteko lankidetza emankorrari eman zioten hasiera hirurok. Urtebete geroago Oviedoko Unibertsitateko katedraduna zen Enrique Egurenekin batera. Aranzadik eragin handia izan zuen Barandiaranen ikerketen zuzentasun zientifikoa bermatzeko. Hirurek osatuko zuten urteetan lan-talde finko eta guztiz emankorra: haiek aztertu zituzten Aralar mendiko trikuharriak (1917), Aizkorrikoak (1918), Ataun-Burundetakoak (1919), Altzaniakoak (1920), Entzia mendilerrokoak eta Soraluzeko Elosukoak (1921), Belabieta eta Urbasakoak, eta Santimamiñeko kobazuloak (1924, 1925 eta 1931), Lumentza (1925), Ermittiako eta Gipuzkoako beste koba batzuk (1924 eta 1927), Bolinkoba (1933) eta Urtiaga-Itziar (1936).

1918ko irailean Oñatin egin zen Eusko Ikaskuntzaren Lehen Biltzarrean esku hartu zuen. Batzar hartatik jaio zen Eusko Ikaskuntza Elkartearen babesean Aita Barandiaranek Etnologia Laborategia sortu zuen eta Gasteizko Apaizgaitegian kokatu. Haren izena aldizkari berezietan agertzen hasi zen. Tartean, 1921ean Eusko Folklore erakundea sortu zuen. 1922ko udan Alemanian zehar ikasketa bidaia bat egin zuen Aranzadirekin batean, eta Paris, Kolonia, Munich, Leipzig eta Berlingo museoak ikertu zituzten. 1923an Breuil abateak emandako ikastaroan esku hartu zuen Parisen.

1926an Apaizgaitegi Nagusiko erretore izendatu zuten, aldi berean Apaizgaitegi Txikiko erretoreordea zelarik. Ondoko urteetako udak etnografia eta arkeologia alorreko lanetan eta prestakuntza bidaiak eginez (Geneva, Berna, Zurich, Viena, Erroma, etab.) eman zituen. 1935ean, Nazioarteko Antropologia eta Etnografia Biltzar Iraunkorreko kide izendatu zuten Londresen. 1936ko gerra hastean mugaz bestaldera alde egin behar izan zuen arte.

Herbestean eta Hegoaldera itzultzea

Hainbat gorabeheren ondoren Saran finkatu zen, eta bertan emandako hamahiru urteetan historiaurrea eta etnografia lanetan aritu zen. 1946an Institut Basque de Recherches edo Ikuska sortu zuen. 1953an itzuli zen bere hegoaldera eta harrez gero ikerketa askotan hartu zuen parte; ikasle asko haren aldamenean prestatu dira. 1965etik 1977ra Nafarroako Unibertsitatean Euskal Etnologiako katedraduna izan zen eta han Etniker taldeak eratu zituen bertan Euskal Herriko Atlas Etnografikorako lehenengo pausoak egin zituen.

1954an, Hegoaldera bueltaturik, berriro ekin zion lanari Urtiagako haitzuloan. 1956an indusketak hasi zituen Lezetxikin (Arrasate) eta 1960an Aitzbitarte IV.ean (Errenteria). 1972an Bilboko Gran Enciclopedia Vasca argitaletxea Barandiaranen lan guztiak argitaratzen hasi zen. 1976ko irailean Eusko Ikaskuntzako presidente izendatu zuten. 1988an erakunde horrek Jose Migel Barandiaranen omenezko fundazioa sortu zuen. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, Euskal Herriko Unibertsitatean eta Deustuko Unibertsitatean honoris causa doktore izendatu zuten. 1991ko abenduaren 21ean hil zen Sara-Etxea baserrian, jaioterrian.

Lanak

Bere ikerketa lanei esker elkarte askotako kide izendatu dute bizitzan zehar: Real Sociedad Española de Antropología, Etnografía y Prehistoria; Sociedad Ibérica de Ciencias Naturales; Euskaltzaindia; Real Academia de la Lengua Española; Société Française d´Ethnographie; Folklore Society, etab. Ezin konta ahala aldizkarietan idatziz gainera, hauen zuzendari izan da: Gymnasiuros, Anuario de Eusko-Folklore, Eusko-Jakintza, Ikuska, Hojas de Eusko-Folklore. Barandiaranen lan eskerga artikulu, liburuxka eta liburuetan barreiatua, 1972an argitaratzen hasi zen Barandiaranen Lan Guztiak izeneko lanean bildu da. Haren lanetariko batzuk: Eusko Mitologia (1924), Nacimiento y expansión de los fenómenos sociales (1925); Euskalerriko leen gizona (1934); Antropología de la población vasca (1947); Cuestionario para un estudio etnográfico del Pueblo Vasco (1949); Mitología Vasca (1960); Aspectos sociológicos de la población del Pirineo Vasco (1953-57). Nolanahi ere, Barandiaranen lan handiena historiaurreko leize eta aztarnategiei buruzko ikerlanek osatua da, nabarmentzekoak direlarik horien artean Santimamiñe, Aitzbitarte, Lezetxiki, Ermitia, Jentiletxea, Lumentxa, Urtiaga, Altxerri eta Ekain haitzuloei dagozkienak. Bestalde, politikatik guztiz aldendua egon bada ere, ezaguna da Mateo Múgicaren Imperativos de mi conciencia (1945), Carta abierta al presbítero D. José Miguel de Barandiarán azpititulua duena, Barandiaranek berak idatzi zuela. 1989an bere azken liburua, Euskal Herriko Mitoak, argitaratu zuen.

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Biografia Aranzadi elkartearen webgunean
• (Euskaraz) Barandiaran Fundazioa
• (Euskaraz) Asmoz Fundazioa
• (Euskaraz) Bernardo Estornés Lasa: «Joxe Migel Barandiaran Aierbe», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
• (Euskaraz) Barandiaran Museoari buruzko erreportajea, Argia, 2011.