Juduen nafar-aragoiera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Juduen nafar-aragoiera
Yehudit aragonit/אראגונית יהודית
Non mintzatzen den: Siñal d'Aragón.svg Aragoiko Koroa
Bandera de Reino de Navarra.svg Nafarroako Erresuma
Hizkuntza galdua: XV. mendea
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Italikoa
  Erromantzea
   Mendebaldekoa pirinioar-mozarabiarra
    Nafar-aragoiera
     Juduen nafar-aragoiera 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:
Erakunde araugilea: Arautu gabea
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2:
ISO 639-3:

 

Juduen nafar-aragoiera edo judu-aragoiera VIII. mendeko bigarren zatitik XV. mendeko amaiera arte Nafarroa eta Aragoiko Erresumetan mintzaturiko judu-erromantze hila izan zen[1]. Aditu batzuen ustez, hizkuntza independentea izan zen, besteek, berriz, nafar-aragoieraren aldaera edo dialektoa besterik ez zela uste dute.

Alhambrako dekretuaren ondoren, nafar-aragoieratik sortutako judu hizkuntza hau Iberiar penintsulako hegoaldean (batez ere, Valentzian, Murtzian eta Andaluzian) sorturiko ladinoren eraginagatik desagertu zen[2].

Familia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Judu-erromantzea izanik, indoeuropar erromantzeen artean zegoen. Hala ere, erromantzearen ez bezalakoa zen, judu hizkuntzen ezaugarri linguistikoak zituenez hizkuntza independentea zelako. Adituen artean, eztabaidatua da judu-latinean oinarrituta zegoela edo sorrera independentea bazuela. Edonola ere, gertuko judukatalan eta shuadit hizkuntzekin lotura estua zuen.

Judu-aljamiadoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta juduen aljamiadoa musulmanena baino txikiagoa izan, Manuel Alvar espainiar filologoak Huescan topaturiko testu bat ikertu du. XIV. mendeko testu honetan idazkera hori erabiltzen zuten arabiera kultura hizkuntzatzat jotzen zutelako. Hona hemen[3]:

« procurador ministrador del dido comun por auctoridad poropia sin licença de juge, que se porad enparar la dita binya con el milloramento allí feyto, e faga d'aquella como eredas propia, e si abriestes a sidar en judicio por razon de la dita binya o por el trebudo a querellas del capitol o de su porcurador, que fagades dreyto en poder del oficial del senyor bisbe o de la cort seglar qual mas querran. E si la dita binya querades bender que lo fagades a saber diez dias antes al capitol o a su percurador. E si retener la querran que l´ayan cinc soldos menyos que otro ninguno. E si retener no la querran, que d'alli adenent podades aquellas bender a qui bos querredes, cebtado a ca[ball]eros, infa[n]çones, clerigos e presonas de religion e meselos, mas a presonas de serbicio qui el dito trebudo paguen e cunplan las ditas cosas sobre ditas  »

XV. mendeko arautegi batean hurrengo testua topatu dute:

« Aquesto, dejus pena de dozientos florines de oro, la mitad pora el senyor Rey [loado sea] y la otra mitad pora la aljama e fejus pena de [anatema y excomunion] si sera judio. Et si sera cristiano non res menos dejus la dita pena...  »
« ...Item ordena la aljama qui si por ventura era cristiano el arrendador de la dita sisa y non terna carniceros judios que li tallen al present la carne pora vender...  »

Hizkuntzaren galera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1512ko konkistaren ondorioz Nafarroako Erresuman Gaztelako Erresumako legeak ezarri zituzten. Hauen artean Alhambrako dekretua zegoen, juduen kanporatzea agintzen zuena. Hori zela eta, nafar juduak, zenbait urte geroago bere erlijiokideek egin zuten bezala, erbesteratu ziren. Bertan ladinozko hiztunak topatu eta laster hizkuntza hori onartu zuten. Hala eta guztiz ere, ladinoak juduen nafar-aragoieraren mailegu asko hartu zituen. Adibidez, Salonika, Mazedonia eta Bosniako sefardiek hasierako "F-" (fazer, ferir) mantendu zuten, Bulgaria, Anatolia edo Errumaniakoek ez bezala[4]. Era berean, nafar-aragoierazko zenbait hitz, adibidez escorchar edo (de)spuntar, erabiltzen zituzten, gaztelaniaz existitzen ere ez zirenak[1]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Quintana, Aldina (2001), «Concomitancias lingüísticas entre el aragonés y el ladino (judeoespanyol)», AFA (LVII-LVIII), http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/22/32/06quintana.pdf .
  2.   Stillman, Yedida Kalfon; Stillman, Norman (1998), From Iberia to diaspora. Studies in sephardic history culture, Boston: Brill, ISBN 9004098445 .
  3.   Magdalena Nom de Déu, José Ramón, «Corpus de aljamías hebraicoaragonesas», Sefarad I .
  4.   Lapesa, Rafael (1981), Historia de la lengua española, Madrid: Editorial Gredos .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]