Karlos I.a Nafarroakoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa
Karlos I.a Nafarroakoa

Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa


1322ko urtarrilak 3 – 1328ko otsailak 1
Aurrekoa Filipe II.a
Ondorengoa Joana II.a

1322ko urtarrilak 3 – 1328ko otsailak 1
Aurrekoa Filipe V.a
Ondorengoa Filipe VI.a

Jaiotza 1294ko ekainaren 18a
Clermont
Frantziako Erresuma
Heriotza 1328ko otsailaren 1a
Vincennes
Frantziako Erresuma
Ezkontidea Zuria Borgoinakoa
Maria Luxenburgokoa
Joana Evreuxekoa
Senideak aita: Filipe I.a Nafarroakoa
ama: Joana I.a Nafarroakoa
Egoitza Paris
Erlijioa Kristaua

Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa (Clermont, 1294ko ekainaren 18aVincennes, 1328ko otsailaren 1), ezizenez Karlos Ederra (frantsesez: Charles le Bel) eta Nafarroan Karlos Burusoila deitua[1], Marcheko kondea, 1322-1328 bitartean Nafarroa eta Frantziako erregea izan zen[2]. Kapeto leinuaren adar nagusiko hamabosgarren eta azken Frantziako erregea izan zen.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filipe I.a, Ederra eta Joana I.a Nafarroakoaren hirugarren semea izan zen. 1314an Marcheko konderria jaso zuen. Filipe II.a Luzea bere anaiaren ondorengoa izan zen. 1322ko otsailaren 21ean, Reimsko katedralean, Roberto Courtenaykoa artzapezpikuak Frantziako errege izendatu zuen. Nafarroako koroa ere jarauntsi zuen, baina uko egin zion kargua zin egiteari. Hori zela eta, haren agintea legezkotasunik gabea izan zen, eta kontrol militarrean oinarritu zen[3][4]. Haren agintaldian Nabarreriaren berreraikitzea amaitu zen[3].

1322an bertan, juduak Frantziako Erresumatik kanporatu zituen[5]. Hori egiteko legenardunen konplotaren argudioa erabili zuen, alegia, juduek, legenardunekin eta buruzagi musulmanekin batera (tartean Babiloniako sultana), azpilanean ibili zirela putzuak pozoinduz kristau guztiak hiltzeko[6].

Aurreko erreinaldian izandako agintekeriak zirela eta, errege-altxorra agortua aurkitu zuen. Horrexegatik lombardiar bankariak estutu, eta epaile txarrak zein jauntxoak zigortu zituen. Gainera, Girard Guette, anaiaren finantza-arduraduna, atxilotu zuen 120.000 libera bidegabeki xahutzea leporaturik[7]. Bere erreinaldiaren sei urteetan, Karlos I.ak zergak handitu eta ondasunak konfiskatu zituen.

Karlos Ederrak liskar latzak izan zituen Eduardo II.a, Ingalaterrako erregearekin, azken honek Guiena eta Ponthieuko lurraldeak zirela eta omenaldia egin nahi ez ziolako. Horri erantzunez, 1324an Frantziako erregearen armadak Akitania osoa hartu zuen, Baiona eta Bordele izan ezik. Ondoko urtean, Elisabet Frantziakoa -Eduardo II.aren emaztea eta Karlos Ederraren arreba- Parisa joan zen gatazkari konponbidea ematera; horretarako Akitaniako dukerria Eduardo, Galesko printzearen esku utzi zuen. Baina, bake ituna egin zen arren, Ingalaterraren babesa zuten Gaskoiniako zenbait noblek Frantzian sarraldiak egiteari ekin zioten. Honek Sasikumeen guda izenekoa eragin zuen (Gaskoiniako jauntxoak nobleteriaren sasikumeak zirelako hartu zuen izen hori). 1326an Elisabet erreginak Ingalaterrara itzuli eta, Eduardo semearekin elkar harturik, senarra atxiloarazi zuen. 1327an, Eduardo II.a tronutik kendua izan zen, eta irailean hil zuten Berkeleyko gazteluan[8].

Karlos Ederra 1328ko otsailaren 1ean hil zen, gizonezko oinordekorik gabe. Frantziako Erresumako ondoregotzaren afera izan zen Ehun Urteko Gerra piztu zuen arrazoi nagusia[3]. Nafarroako Erresuman, berriz, haren heriotzaren ondoan herria altxatu zen frantziar mendekotasunaren aurka, eta Nafarroako Gorteek Joana II.a hautatu zuten erregina[4].

Ezkontzak eta seme-alabak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlos IV.a eta Maria Luxenburgokoaren ezkontza.

Karlos I.a Nafarroakoa hiru aldiz ezkondu zen[9]:

  • Karlos 1322ko irailaren 21ean ezkondu zen bigarren aldiz, Henrike VII.a enperadorearen Maria alabarekin. Izen ezezaguneko alaba bat izan zuten, laster hil zena (1326 - 1327). 1324ko martxoan Mariak gurdi-istripua izan zuen, haurdun zegoela. Semea (Luis izenekoa), goiztiar jaio eta ordu batzuk baino ez zen bizi. Istripuaren ondorioz, Maria ere hil zen.
  • Hirugarren aldiz, 1325eko uztailaren 13an ezkondu zen, Evreuxko konde Filiperen arreba Joanarekin (1310-1371). Karlos eta Joanak hiru alaba izan zituzten baina, Lege salikoa zela eta, ezin izan zuten aitaren koroa oinordetu:
    • Joana (1326-?)
    • Maria (1327-?)
    • Zuria (1328-1392 aldean). Aita hil ostean jaio zen. Ama erditu arte itxaron behar izan zuten, umeak Frantziako koroa oinordetzeko eskubidea zuen edo ez jakitzeko. Orleanseko Filipe I.a kondearekin ezkondu zen.

Familia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aitona
Blason pays fr FranceAncien.svg Filipe III.a
Frantziako errege
Amona
Aragon.png Elisabet
Aragoikoa
Aitona
Armoiries Navarre-Champagne.png Henrike I.a
Nafarroako errege
Amona
Artois Arms.svg Blanka
Artoiskoa
Aita
Blason pays fr FranceAncien.svg Filipe IV.a
Frantziako errege
Ama
Armoiries Navarre-Champagne.png Joana I.a
Nafarroako erregina
Armoiries France-Navarre.png Karlos IV.a / I.a
Frantziako errege
Nafarroako errege

Oinordekotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlos Ederra Vincennesen hil zen, 1328ko otsailaren 1ean. Saint-Denisko basilikan ehortzi zuten, zebait urte geroago Joana Evreuxekoa emaztea lurperatu zuten leku berean. Semerik ez zuenez, Kapeto leinuaren adar nagusia bukatu zen. Joana erregina haurdun zegoenez, hilabete bi itxaron behar izan zuten umea mutikoa edo neskatikoa zen jakiteko. Izan ere, hamabi urte lehenago Lege Salikoa erabiltzeari ekin zitzaion Frantziako koroa nori zegokion zen erabakitzeko.

Hiru erregegai izan ziren[2]:



                                               Filipe III.a Ausarta1285
                                     _____________________|_________________________
                                     |                                             |
                              Elisabet Aragoikoa1271                    Maria Brabantekoa1322
                         ____________|_______________________                ______|________
                         |                                  |                |             | 
                 Filipe IV Ederra1314             Karlos Valoiskoa     Margarita    Luis Evreuxekoa
          _______________|_____________________             | †13251318           | †1319
          |                |         |        |             |                              |
        Luis X.a       Filipe V.a  Elisabet  Karlos IV.a     Filipe VI.a                     Filipe III.a13161322       |       †1328       Valois leinua                     Nafarroakoa
    ______|_______                   |                      |
    |            |                   |                      |
 Joana II.a   Joanes I.a     Eduardo III.a          Joanes II.a Frantziakoa
Nafarroakoa1316          Ingalaterrakoa
                                                      
                                                         (erregegaiak beltzez)

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Estornés Zubizarreta, Idoia, Carlos I de Navarra el Calvo, Auñamendi Eusko Entziklopedia, Euskomedia.org, http://www.euskomedia.org/aunamendi/28225 .
  2. a b   Charles IV le Bel (1322 - 1328), Histoire-fr.com, http://www.histoire-fr.com/capetiens_derniers_capetiens_3.htm .
  3. a b c   Carlos I de Navarra y IV de Francia, Gran Enciclopedia Navarra, Enciclopedianavarra.com, http://www.enciclopedianavarra.com/navarra/carlos-i-de-navarra-y-iv-de-francia/4425 .
  4. a b   Karlos I.a Burusoila Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa, Puntubi.com, http://www.puntubi.com/laburrak/karlosIburusoil.htm .
  5.   Pope, Robert; Lloyd Jones, Gareth, Honouring the past and shaping the future: religious and biblical studies in Wales: essays in honour of Gareth Lloyd Jones, Leominster, Herefordshire: Gracewing, 2003, https://books.google.es/books?id=-_fnv5pmECsC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  6.   Foa, Anna, The Jews of Europe After the Black Death, University of California Press, 2000, https://books.google.es/books?id=WBchbFySf-UC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  7.   Michaud, Joseph Fr.; Michaud, Louis Gabriel, Biographie universelle, ancienne et moderne, Books.google.es, https://books.google.es/books?id=lLdBAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  8.   Sánchez-Marco, Carlos, Antecedentes de la guerra de los Cien Años, Historia medieval del reyno de Navarra, Lebrelblanco.com, http://www.lebrelblanco.com/anexos/a0123.htm#reyesmalditos .
  9.   Le Bozec, Christophe, Charles IV Le Bel (19/06/1294 - 01/02/1328), Généalogie de l'histoire de France, Roi-france.com, http://www.roi-france.com/personnages_histoire_de_France/184/Charles_IV_Le_Bel .
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Karlos I.a Nafarroakoa Aldatu lotura Wikidatan



Aurrekoa:

Filipe II.a

Blason Navarre.png
Karlos I.a
Nafarroako errege
(1322-1328)
Ondorengoa:

Joana II.a
eta
Filipe III.a

Aurrekoa:

Filipe V.a

Blason France moderne.svg
Karlos IV.a
Frantziako errege
(1322-1328)
Ondorengoa:

Filipe VI.a